Adhyaya 134
ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਪੁੰਨ ਤੀਰਥ-ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸੋਮਯਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਮਨਾਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ-ਵਿਧੀ ਲਈ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੈਵਜ੍ਞ/ਕਾਲ-ਵੇਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪਲ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਕਨਿਸ਼ਠ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਆਵਰਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ-ਰਚਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕਾ’ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਤ੍ਰਿ-ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਾਸ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ, ਤੀਜੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਤਰਪਣ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਾਲ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पुष्करावर्तकां नदीम् । ब्रह्मकुंडादुत्तरतो नातिदूरे व्यवस्थिताम्
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਬ੍ਰਹ્મਕੁੰਡ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਸਥਿਤ ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 2
पुरा यज्ञे वर्तमाने सोमस्य तु महात्मनः । ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं प्रभासं क्षेत्रमागतः
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਸੋਮ ਦਾ ਯਜ੍ਞ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਏ।
Verse 3
सोमनाथप्रतिष्ठार्थमृक्षराजनिमंत्रितः । प्रतिज्ञातं पुरा तेन ब्रह्मणा लोककारिणा
ਸੋਮਨਾਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਨਿਮੰਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 4
यावत्स्थास्याम्यहं मर्त्ये कस्मिंश्चित्कारणांतरे । तावत्संध्यात्रयं वंद्यं नित्यमेव त्रिपुष्करे
‘ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਾਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਦੀ ਨਿਤ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵੰਦਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।’
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु लग्नकाल उपस्थिते । आदिष्टं शोभनं कालं ब्राह्मणैर्दैवचिन्तकैः
ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਦੈਵ-ਚਿੰਤਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਘੜੀ ਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਉਚਿਤ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 6
ततस्तं प्रस्थितं ज्ञात्वा पुष्करे तु पितामहम् । संध्यार्थं रात्रिनाथो वै वाक्यमेतदुवाच ह
ਫਿਰ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਵੇਲੇ ਰਾਤ ਦੇ ਨਾਥ ਚੰਦਰਮਾ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 7
दैवज्ञैः कलितः काल एष एव शुभोदयः । यथा कालात्ययो न स्यात्तथा नीतिर्विधीयताम्
ਦੈਵਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਸਮਾਂ ਗਿਣਿਆ ਹੈ, ਇਹੀ ਸ਼ੁਭ ਉਦਯ ਵਾਲੀ ਘੜੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਐਸੀ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ ਕਿ ਠੀਕ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੋਈ ਦੇਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 8
तं ज्ञात्वा सांप्रतं कालं ब्रह्मा लोकपितामहः । मनसा चिन्तयामास पुष्कराणि समाहितः
ਮੌਜੂਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਕਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।
Verse 9
तानि वै स्मृतमात्राणि ब्रह्मणा वरवर्णिनि । प्रादुर्भूतानि तत्रैव नद्यास्तीरे सुशोभने
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 10
आवर्तास्तत्र सञ्जाता ज्येष्ठमध्यकनीयसः । अथ नामाकरोत्तस्या ब्रह्मा लोकपितामहः
ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਆਵਰਤ ਉੱਠੇ—ਵੱਡਾ, ਮੱਧਲਾ ਅਤੇ ਛੋਟਾ; ਤਦ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ (ਨਦੀ/ਥਾਂ) ਨੂੰ ਨਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 11
पुष्करावर्तका नाम्ना अद्यप्रभृति शोभना । नदी प्रयास्यते लोके ख्यातिं मम प्रसादतः
‘ਅੱਜ ਤੋਂ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਨਦੀ ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ; ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਖ਼ਿਆਤੀ ਪਾਵੇਗੀ।’
Verse 12
अत्र स्नात्वा नरो भक्त्या तर्पयिष्यति यः पितॄन् । त्रिपुष्करसमं पुण्यं लप्स्यते स तथेप्सितम्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਅਰਪੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਪੁਸ਼ਕਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।
Verse 13
श्रावणे शुक्लपक्षस्य तृतीयायां नरोत्तमः । यः पितॄंस्तर्पयेत्तत्र तृप्तिः कल्पायुतं भवेत्
ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤੀਜੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਹੇ ਨਰੋਤਮ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਰਹੇਗੀ।
Verse 134
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्करावर्तकानदीमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ “ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕਾ ਨਦੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ, ਅਧਿਆਇ 134, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।