
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਨੈਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਮੇਸ਼/ਰਾਮੇਸ਼ਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਜਾਨਕੀਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਲਿੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਜਾਨਕੀ (ਸੀਤਾ) ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ‘ਵਸਿਸ਼ਠੇਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ‘ਜਾਨਕੀਸ਼’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ‘ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ‘ਯੁਗ-ਲਿੰਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਭਗਤ ਦੁર્ભਾਗ੍ਯ-ਜਨਿਤ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਨਾਨ/ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਆਦਿ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮ, ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਰ ਦਿਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਤੱਕ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਦੁર્ભਾਗ੍ਯ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि जानकीश्वरमुत्तमम् । रामेशान्नैऋते भागे धनुस्त्रिंशकसंस्थितम्
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੈਰਿਤ੍ਯ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਤੀਹ ਧਨੁ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਉੱਤਮ ਜਾਨਕੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 2
पापघ्नं सर्वजंतूनां जानक्याऽराधितं पुरा । प्रतिष्ठितं विशेषेण सम्यगाराध्यशंकरम्
ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਨਕੀ (ਸੀਤਾ) ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।
Verse 3
पूर्वं तस्यैव लिंगस्य वसिष्ठेशेति नाम वै । तत्पश्चाज्जानकीशेति त्रेतायां प्रथितं क्षितौ
ਪਹਿਲਾਂ ਉਸੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ‘ਵਸਿਸ਼ਠੇਸ਼’ ਸੀ। ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਜਾਨਕੀਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 4
ततः षष्टिसहस्राणि वालखिल्या महर्षयः । तत्र सिद्धिमनुप्राप्तास्तेन सिद्धेश्वरेति च
ਫਿਰ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ‘ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
ख्यातं कलौ महादेवि युगलिंगं महाप्रभम् । तद्दृष्ट्वा मुच्यते पापैर्दुःखदौर्भाग्यसंभवैः
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ ‘ਯੁਗਲਿੰਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਦੁਰਭਾਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 6
यस्तं पूजयते भक्त्या नारी वा पुरुषोऽपि वा । संस्नाप्य विधिवद्भक्त्या स मुक्तः पातकैर्भवेत्
ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸਤ੍ਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁਰਸ਼—ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
स्नात्वा च पुष्करे तीर्थे यस्तल्लिगं प्रपूजयेत् । नियतो नियताहारो मासमेकं निरन्तरम्
ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਨਿਯਮ-ਧਾਰੀ ਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਨਾਲ, ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਲਗਾਤਾਰ—
Verse 8
दिनेदिने भवेत्तस्य वाजिमेधाधिकं फलम् । माघे मासि तृतीयायां या नारी तं प्रपूजयेत् । तदन्वयेऽपि दौर्भाग्यं दुःखं शोकश्च नो भवेत्
ਉਸ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤੀਜੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਜੋ ਨਾਰੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੇ।
Verse 9
इति ते कथितं देवि माहात्म्यं पापनाशनम् । श्रुतं हरति पापानि सौभाग्यं संप्रयच्छति
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗ੍ਯ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 113
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये जानकीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोदशोत्तरशततमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ‘ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਵਿੱਚ ‘ਜਾਨਕੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕ ਸੌ ਤੇ ਤੇਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।