
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵ-ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ “ਦੂਤੀਆਂ” (ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਇਸਤਰੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ)—ਮੰਗਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਚਤਵਰ-ਦੇਵੀ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਸ਼ਕਤੀ-ਰੂਪਾਂ ਵਜੋਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਮੰਗਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼ੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਅਤੇ ਚਤਵਰ-ਦੇਵੀ ਰੌਦਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ। ਮੰਗਲਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਅਜਾਦੇਵੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਰਾਹਵੀਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋਮਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ “ਮੰਗਲਾ” ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ “ਸਰਵ-ਮਾਂਗਲ੍ਯ-ਦਾਇਨੀ” ਹੈ। ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਅਮੰਗਲ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ-ਦੁਖ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਦੰਪਤੀ-ਭੋਜਨ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਫਲ-ਦਾਨ, ਅਤੇ ਪૃਸ਼ਦ ਨਾਲ ਘਿਉ ਸੇਵਨ ਵਰਗੇ ਪੁੰਨਕਰਮ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਵਾਧੇ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਸਰਵ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । प्रभासक्षेत्रदूतीनां त्रितयं वरवर्णिनि । अथ ते संप्रवक्ष्यामि शृणु ह्येकमनाः प्रिये
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀਆਂ ਦੂਤੀਆਂ ਦੇ ਤ੍ਰਿਯ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 2
प्रथमा मंगला देवी विशालाक्षी द्वितीयिका । तथा चत्वरदेवी तु तृतीया परिकीर्तिता
ਪਹਿਲੀ ਮੰਗਲਾ ਦੇਵੀ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼ੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਚਤਵਰਾ-ਦੇਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 3
यथानुक्रमतः पूज्याः शक्तयस्ता वरानने । प्रभासक्षेत्रयात्रायाः फलप्रेप्सुर्नरो यदि
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਜੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 4
देव्युवाच । कस्मिन्स्थाने स्थिता देव दूत्यस्ताः क्षेत्ररक्षिकाः । कस्य ताः कथमाराध्याः कथं पूज्या जगत्पते
ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਦੂਤੀਆਂ—ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਰਖਵਾਲੀਆਂ—ਕਿਹੜੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਸ ਦੀਆਂ ਸੇਵਿਕਾਵਾਂ ਹਨ? ਹੇ ਜਗਤਪਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵੇ?
Verse 5
ईश्वर उवाच । ब्राह्मी तु मंगला प्रोक्ता विशालाक्षी तु वैष्णवी । रौद्रीशक्तिः समाख्याता देवी सा चत्वरप्रिया
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਉਹ ਮੰਗਲਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼ੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਰੌਦ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ—ਉਹ ਦੇਵੀ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਚੌਰਾਹਿਆਂ (ਚਤ੍ਵਰ) ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 6
मंगला प्रथमं पूज्या अजादेव्युत्तरे स्थिता । राह्वीशाद्दक्षिणेभागे नातिदूरे वरानने
“ਮੰਗਲਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਜਾਦੇਵੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਰਾਹਵੀਸ਼ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ।”
Verse 7
सोमेश्वरप्रतिष्ठाप्य प्रारब्धे यज्ञकर्मणि । सोमेन तत्र देवानामागता सा दिदृक्षया
“ਜਦੋਂ ਸੋਮ ਨੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ (ਲਿੰਗ) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯਜ್ಞ-ਕਰਮ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਉਹ ਸੋਮ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।”
Verse 8
ब्रह्मादीनां च सा यस्मान्मांगल्यं कृतवत्युमे । तस्मात्सा मंगला प्रोक्ता सर्वमांगल्यदायिनी
“ਹੇ ਉਮੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਮੰਗਲਤਾ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੰਗਲਾ ਕਹੀ ਗਈ—ਸਾਰੇ ਮੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ।”
Verse 9
तृतीयायां तु या नारी नरो वा पूजयिष्यति । तस्याऽमंगल्यदुःखानि नाशं यास्यंति कृत्स्नशः
ਤ੍ਰਿਤੀਯਾ ਦੇ ਦਿਨ ਜੋ ਕੋਈ ਨਾਰੀ ਜਾਂ ਨਰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਅਮੰਗਲ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
दम्पतीभोजनं तत्र फलदानं सकञ्चुकम् । प्रशस्तं पृषदाज्यस्य प्राशनं पापनाशनम्
ਉੱਥੇ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਫਲ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਪૃਸ਼ਦਾਜ੍ਯ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 11
इति संक्षेपतः प्रोक्तं महाभाग्यं महोदयम् । मंगलायाश्च माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਾਨ ਭਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਉਤਥਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਮੰਗਲਾ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 60
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मङ्गलामाहात्म्यवर्णनंनाम षष्टितमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਮੰਗਲਾਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਸੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।