Adhyaya 336

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि गोष्पदं तीर्थमुत्तमम् । यत्र श्राद्धं नरः कृत्वा गयासप्तगुणं फलम् । लभते नात्र संदेहो यदि श्रद्धा दृढा भवेत्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਗੋਸ਼ਪਦ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਗਯਾ ਦੇ ਸੱਤ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਜੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਵੇ।

Verse 2

यत्र श्राद्धं पृथुः कृत्वा पितरं पापयोनितः उद्दधार महादेवि वेनंनाम महाप्रभुम्

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਪૃਥੂ ਨੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ—ਵੇਨ ਨਾਮਕ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ—ਨੂੰ ਪਾਪਯੋਨੀ (ਪਤਿਤ ਅਵਸਥਾ) ਤੋਂ ਉੱਧਾਰ ਲਿਆ।

Verse 3

देव्युवाच । कस्मिन्स्थाने स्थितं तीर्थमुत्पत्तिस्तस्य कीदृशी । कथं स वेनराजो वा उद्धृतः पापयोनितः

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਤੀਰਥ ਕਿਹੜੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਹ ਵੇਨ ਰਾਜਾ ਪਾਪਯੋਨੀ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਉੱਧਾਰਿਆ ਗਿਆ?

Verse 4

गयासप्तगुणं पुण्यं कथं तत्र प्रजायते । श्राद्धस्य किं विधानं तु के मंत्रास्तत्र के द्विजाः । एतन्मे कौतुकं देव यथावद्वक्तुमर्हसि

ਗਯਾ ਤੋਂ ਸੱਤ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਉੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਹੜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੈ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਯਥਾਵਤ ਸਹੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 5

ईश्वर उवाच । इदं रहस्यं देवेशि यत्त्वया परिपृच्छितम् । अप्रकाश्यमिदं तीर्थमस्मिन्पापयुगे प्रिये

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ—ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਇਸ ਪਾਪਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 6

तथापि संप्रवक्ष्यामि तव स्नेहात्सुरेश्वरि । न पापिन इदं ब्रूयान्नैव तर्करताय वै

ਤੱਥਾਪਿ, ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰੀ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਨਾ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਕਹੀਏ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਤਰਕ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

न नास्तिकाय देवेशि न सुवर्णेतराय च । अस्ति देवि महासिद्धा पुण्या न्यंकुमती नदी

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਇਹ ਨਾਸਤਿਕ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਨਿਆਂਕੁਮਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

Verse 8

मर्यादार्थं मयाऽनीता क्षेत्रस्यास्य महेश्वरि । संस्थिता पापशमनी पर्णादित्याच्च दक्षिणे

ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ। ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਹ ਨਦੀ ਪਰਣਾਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 9

नारायणगृहात्सौम्ये नातिदूरे व्यवस्थिता । तस्या मध्ये महादेवि तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

ਹੇ ਸੁਮਧੁਰੇ! ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ! ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਕ ਤੀਰਥ ਹੈ।

Verse 10

गोष्पदं नाम विख्यातं कोटिपापहरं नृणाम् । गोष्पदस्य समीपे तु नातिदूरे व्यवस्थितः

ਇਹ ‘ਗੋਸ਼ਪਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਪਾਪ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਗੋਸ਼ਪਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ, ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 11

अनन्तो नाम नागेन्द्रः स्वयंभूतो धरातले । तस्य तीर्थस्य रक्षार्थं विष्णुना सन्नियोजितः

ਅਨੰਤ ਨਾਮ ਦਾ ਨਾਗੇੰਦਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵੈੰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 12

कांक्षंति पितरः पुत्रान्नरकादतिभीरवः । गंता यो गोष्पदे पुत्रः स नस्त्राता भविष्यति । गोष्पदे च सुतं दृष्ट्वा पितॄणामुत्सवो भवेत्

ਨਰਕ ਤੋਂ ਅਤਿ ਡਰੇ ਹੋਏ ਪਿਤਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਗੋਸ਼ਪਦ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਾਡਾ ਤ੍ਰਾਤਾ ਬਣੇਗਾ। ਅਤੇ ਗੋਸ਼ਪਦ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉਤਸਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

पद्भ्यामपि जलं स्पृष्ट्वा अस्मभ्यं किं न दास्यति । अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं यो नो दद्याज्जलांजलिम् । प्रभासक्षेत्रमासाद्य गोष्पदे तीर्थ उत्तमे

ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਏ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ? ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਕੋਈ ਹੋਵੇ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਜਲਾਂਜਲੀ ਅਰਪੇ। ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਗੋਸ਼ਪਦ ਦੇ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ।

Verse 14

अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं खड्गमांसेन यः सकृत् । श्राद्धं कुर्यात्प्रयत्नेन कालशाकेन वा पुनः

ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਕੋਈ ਹੋਵੇ ਜੋ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ—ਖਡਗ-ਮਾਸ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਾਲਸ਼ਾਕ ਦੀ ਸਾਗ ਨਾਲ।

Verse 15

अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं गोष्पदे दत्तदीपकः । आकल्पकालिका दीप्तिस्तेनाऽस्माकं भविष्यति

ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਕੋਈ ਹੋਵੇ ਜੋ ਗੋਸ਼ਪਦ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੀਵਾ ਭੇਟ ਕਰੇ; ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਘਰਾਣੇ ਲਈ ਯੁਗਾਂਤ ਤੱਕ ਟਿਕਣ ਵਾਲੀ ਜੋਤ ਉਪਜੇਗੀ।

Verse 16

गोष्पदे चान्नशता यः पितरस्तेन पुत्रिणः । दिनमेकमपि स्थित्वा पुनात्यासप्तमं कुलम्

ਗੋਸ਼ਪਦ ਵਿੱਚ ਸੌ ਅੰਨ-ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਪਿਤਰ ਪੁੱਤਰ-ਸੰਤਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਕ ਦਿਨ ਵੀ ਵੱਸ ਕੇ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

पिण्डं दद्याच्च पित्रादेरात्मनोऽपि स्वयं नरः । पिण्याकेंगुदकेनापि तेन मुच्येद्वरानने

ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ—ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ—ਆਪ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਤੇਲ-ਖਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 18

ब्रह्मज्ञानेन किं योगैर्गोग्रहे मरणेन किम् । किं कुरुक्षेत्रवासेन गोष्पदे यदि गच्छति

ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਦਾ ਕੀ ਲੋੜ, ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਗੋਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਦਾ ਕੀ ਫਲ, ਜਾਂ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵੱਸਣ ਦੀ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰਤ—ਜੇ ਕੋਈ ਗੋਸ਼ਪਦ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇ?

Verse 19

सकृत्तीर्थाभिगमनं सकृत्पिण्डप्रपातनम् । दुर्ल्लभं किं पुनर्नित्यमस्मिंस्तीर्थे व्यवस्थितम्

ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਇਕ ਵਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੀ ਮਹਾਨ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੋ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਦੁਰਲਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

Verse 20

अर्द्धकोशं तु तत्तीर्थं तदर्द्धार्द्धं तु दुर्ल्लभम् । तन्मध्ये श्राद्धकृत्पुण्यं गयासप्तगुणं लभेत्

ਉਹ ਤੀਰਥ ਅੱਧ ਕੋਸ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਪਹੁੰਚਣਾ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਯਾ ਦੇ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਸੱਤ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

श्राद्धकृद्गोष्पदे यस्तु पितॄणामनृणो हि सः । पदमध्ये विशेषेण कुलानां शतमुद्धरेत्

ਜੋ ਗੋਸ਼ਪਦ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ‘ਪਦ’ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੌ ਕੁਲਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

गृहाच्चलितमात्रस्य गोष्पदे गमनं प्रति । स्वर्गारोहणसोपानं पितॄणां तु पदेपदे

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਘਰੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੈ ਗੋਸ਼ਪਦ ਜਾਣ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਲਈ ਸੀੜ੍ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 23

पायसेनैव मधुना सक्तुना पिष्टकेन च । चरुणा तंदुलाद्यैर्वा पिंडदानं विधीयते

ਪਾਯਸ (ਖੀਰ) ਨਾਲ ਹੀ, ਮਧੁ (ਸ਼ਹਿਦ) ਨਾਲ, ਸੱਕਤੂ (ਭੁੰਨੇ ਆਟੇ) ਨਾਲ, ਪਿਸ਼ਟਕ (ਪੁੜੀਆਂ/ਕੇਕ) ਨਾਲ, ਚਰੂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਤੰਦੁਲ ਆਦਿ ਅਨਾਜਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 24

गोप्रचारे तु यः पिण्डा ञ्छमीपत्रप्रमाणतः । कन्दमूलफलाद्यैर्वा दत्त्वा स्वर्गं नयेत्पितॄन्

ਗੋਚਰ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਜਿਤਨੇ ਮਾਪ ਦੇ ਪਿੰਡ—ਕੰਦ, ਮੂਲ, ਫਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣਾਕੇ—ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

गोष्पदे पिण्डदानेन यत्फलं लभते नरः । न तच्छक्यं मया वक्तुं कल्पकोटिशतैरपि

ਗੋਸ਼ਪਦ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਮੈਂ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ।

Verse 26

अथातः संप्रवक्ष्यामि सम्यग्यात्राविधिं शुभम् । यात्राविधानं च तथा सम्यक्छ्रद्धान्विता शृणु

ਹੁਣ ਮੈਂ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਰੀਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 27

यदि तीर्थं नरो गच्छेद्गयाश्राद्धफलेप्सया । तथाविधविधानेन यात्रा कुर्याद्विचक्षणः

ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਗਯਾ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਵੇਕੀ ਜਨ ਉਸੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰੇ।

Verse 28

ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा हस्तपादेषु संयतः । श्रद्धावानास्तिको भावी गच्छेत्तीर्थं ततः सुधीः

ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਬਣ ਕੇ, ਹੱਥ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ, ਆਸਤਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਤਦ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੇ।

Verse 29

न नास्तिकस्य संसर्गं तस्मिंस्तीर्थे नरश्चरेत् । सर्वोपस्करसंयुक्तः श्राद्धार्ह द्रव्यसंयुतः । गच्छेत्तीर्थं साधुसंगी गयां मनसि मानयन्

ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨਾਸਤਿਕ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਨਾ ਕਰੇ। ਸਭ ਲੋੜੀਂਦੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਯੋਗ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਗਯਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਾਨ ਦੇਵੇ।

Verse 30

एवं यस्तु द्विजो गच्छेत्प्रतिग्रहविवर्जितः । पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्य संशयम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਦਵਿਜ਼ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 31

तत्र स्नात्वा न्यंकुमत्यां सिद्धये पितृमुक्तये । स्नात्वाथ तर्प्पणं कुर्याद्देवादीनां यथाविधि

ਉੱਥੇ ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਉਪਰੰਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਲਈ ਤਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 32

ब्रह्मादिस्तंबपर्यंता देवर्षि मनुमानवाः । तृप्यन्तु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ-ਬੂਟਿਆਂ ਤੱਕ; ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ: ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਪਿਤਰ, ਮਾਤਾਮਹ ਆਦਿ ਸਭ।

Verse 33

एवं संतर्प्य विधिना कृत्वा होमादिकं नरः । श्राद्धं सपिण्डकं कुर्यात्स्वतंत्रोक्तविधानतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਹੋਮ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ, ਮਨੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਸਪਿੰਡੀਕਰਨ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ।

Verse 34

आमन्त्र्य ब्राह्मणांस्तत्र शास्त्रजान्दोषवर्जितान् । एवं कृतोपचारस्तु इमं मन्त्रमुदीरयेत्

ਉਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵੇਤਾ, ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੱਦ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ-ਸੇਵਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ।

Verse 35

कव्यवाडनलः सोमो यमश्चैवार्यमा तथा । अग्निष्वात्ता बर्हिषदः सोमपाः पितृदेवताः । आगच्छन्तु महाभागा युष्माभी रक्षिता स्त्विह

ਕਵ੍ਯਵਾਡਾਨਲ, ਸੋਮ, ਯਮ ਅਤੇ ਆਰ੍ਯਮਾ; ਅਗ્નਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਤ, ਬਰ੍ਹਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਸੋਮਪਾ—ਪਿਤ੍ਰਦੇਵਤਾ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੋ, ਇੱਥੇ ਆਓ; ਇੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।

Verse 36

मदीयाः पितरो ये च कुले जाताः सनाभयः । तेषां पिण्डप्रदाताऽहमागतोऽस्मिन्पितामहाः

ਹੇ ਪਿਤਾਮਹੋ, ਮੇਰੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਇਕੋ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਨਾਬੰਧੀ ਜੋ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 37

एवमुक्त्वा महादेवि इमं मन्त्रमुदीरयेत्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਫਿਰ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 38

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही

ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾਮਹੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹੀ।

Verse 39

मातामहः प्रमाता च तथा वृद्धप्रमातृकः । तेषां पिंडो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम्

ਮਾਤਾਮਹ, ਪ੍ਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੱਡੇ ਪੂਰਵਜ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਅਰਪਿਤ ਪਿੰਡ ਅਖੰਡ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਆਸਰਾ ਬਣ ਕੇ ਟਿਕੇ।

Verse 40

ॐ नमो भानवे भर्त्रेऽब्जभौमसोमरू पिणे । एवं नत्वाऽर्चयित्वा तु इमां स्तुतिमथो पठेत्

ਓਂ ਨਮੋ ਭਾਨਵੇ—ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕਮਲਜ (ਅਬਜਭਵ), ਭੂਮ ਅਤੇ ਸੋਮ ਵੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਨਮਨ ਕਰ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਇਹ ਸਤੁਤੀ ਪਾਠੇ।

Verse 41

तत्र गोष्पदसामीप्ये चरुणा सुशृतेन च । पितॄणामनाथानां च मंत्रैः पिंडांश्च निर्वपेत्

ਉੱਥੇ ਗੋਸ਼ਪਦ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾਏ ਚਰੂ ਨਾਲ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹਨਾਂ ਅਨਾਥ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਜੋ ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਹਨ।

Verse 42

अस्मत्कुले मृता ये च गतिर्येषां न विद्यते । रौरवे चांधतामिस्रे कालसूत्रे च ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम्

ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ—ਜੋ ਰੌਰਵ, ਅੰਧਤਾਮਿਸ੍ਰ ਜਾਂ ਕਾਲਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 43

अनेकयातनासंस्थाः प्रेतलोकेषु ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम्

ਜੋ ਪ੍ਰੇਤਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਅਨੇਕ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 44

पशुयोनिगता ये च ये च कीटसरी सृपाः । अथवा वृक्षयोनिस्थास्तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम्

ਜੋ ਪਸ਼ੂ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਨ, ਜੋ ਕੀਟ, ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਾਂ ਸਰਪ ਬਣੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 45

असंख्या यातनासंस्था ये नीता यमशासकैः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਅਸੰਖ ਯਾਤਨਾ-ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 46

येऽबांधवा बांधवा ये येऽन्यजन्मनि बांधवाः । ते सर्वे तृप्तिमायांतु पिंडेनानेन सर्वदा

ਜੋ ਅਬਾਂਧਵ ਹਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਬਾਂਧਵ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਬਾਂਧਵ ਸਨ—ਉਹ ਸਭ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਦਾ ਲਈ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ।

Verse 47

ये केचित्प्रेतरूपेण वर्त्तंते पितरो मम । ते सर्वे तृप्तिमायांतु पिंडेनानेन सर्वदा

ਮੇਰੇ ਜੋ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰੇਤ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ।

Verse 48

दिव्यांतरिक्षभूमिस्थपितरो बांधवादयः । मृताश्चासंस्कृता ये च तेषां पिंडोस्तु मुक्तये

ਦੇਵ-ਲੋਕ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਪਿਤਰ ਤੇ ਬਾਂਧਵ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਜੋ ਬਿਨਾ ਸੰਸਕਾਰ ਮਰੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਇਹ ਪਿੰਡ ਹੋਵੇ।

Verse 49

पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च । गुरुश्वशुरबंधूनां ये चान्ये बांधवा मृताः

ਮੇਰੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤ੍ਰ-ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਰੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ, ਸਹੁਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਛੁੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—

Verse 50

ये मे कुले लुप्तपिंडाः पुत्रदारविवर्जिताः । क्रियालोपगता ये च जात्यंधाः पंगवस्तथा

ਮੇਰੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਛੁੱਟ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਜੋ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਗੜੇ ਸਨ—

Verse 51

विरूपा आमगर्भा येऽज्ञाता ज्ञाताः कुले मम । तेषां पिंडो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम्

ਚਾਹੇ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਜੋ ਅਧੂਰੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਗਏ; ਚਾਹੇ ਮੇਰੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣ ਜਾਂ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਖੰਡ, ਅਕਸ਼ਯ ਆਸਰਾ ਬਣ ਕੇ ਟਿਕੇ।

Verse 52

प्रेतत्वात्पितरो मुक्ता भवंतु मम शाश्वतम् । यत्किंचिन्मधुसमिश्रं गोक्षीरं घृतपायसम्

ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰ ਸਦਾ ਲਈ ਮੁਕਤ ਹੋਣ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਧੁ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਗੋ-ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਖੀਰ-ਪਾਯਸ—

Verse 53

अक्षय्यमुपतिष्ठेत्त्वत्त्वस्मिंस्तीर्थे तु गोष्पदे । स्वाध्यायं श्रावयेत्तत्र पुराणान्यखिलान्यपि

ਇਸ ਗੋਸ਼ਪਦ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ। ਉੱਥੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪਾਠ-ਪ੍ਰਵਚਨ ਹੋਵੇ।

Verse 54

ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां स्तवानि विविधानि च । ऐंद्राणि सोमसूक्तानि पावमानीश्च शक्तितः

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਭਜਨ, ਸੋਮ-ਸੂਕਤ ਅਤੇ ਪਾਵਮਾਨੀ (ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ) ਜਾਪ—ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 55

बृहद्रथंतरं तद्वज्ज्येष्ठसाम सरौरवम् । तथैव शांतिकाध्यायं मधुब्राह्मणमेव च

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥੰਤਰ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ-ਸਾਮਨ ਅਤੇ ਸਰੌਰਵ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਅਧਿਆਇ, ਤੇ ਮਧੁ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੜ੍ਹੇ।

Verse 56

मंडलं ब्राह्मणं तत्र प्रीतकारि च यत्पुनः । विप्राणामात्मनश्चैव तत्सर्वं समुदीरयेत्

ਉੱਥੇ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪਾਠ ਵੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਫਿਰ ਪ੍ਰੀਤਿਕਾਰਕ ਹੋਵੇ—ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ—ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ।

Verse 57

एवं न्यंकुमतीमध्ये गोष्पदे तीर्थ उत्तमे । दत्त्वा पिंडांश्च विधिवत्पुनर्मंत्रमिमं पठेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨ੍ਯੰਕੁਮਤੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਗੋਸ਼ਪਦ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਤੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹੇ।

Verse 58

साक्षिणः संतु मे देवा ब्रह्माद्या ऋषिपुंगवाः । मयेदं तीर्थमासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता

ਦੇਵਤਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੇਰੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋਣ। ਮੈਂ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਕਰਮ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 59

आगतोऽस्मि इदं तीर्थं पितृकार्ये सुरोत्तमाः । भवंतु साक्षिणः सर्वे मुक्तश्चाहमृणत्रयात्

ਹੇ ਦੇਵੋਤਮੋ! ਮੈਂ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਇਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣੋ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵਾਂ।

Verse 60

एवं प्रदक्षिणीकृत्य गोष्पदं तीर्थमुत्तमम् । विप्रेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा नद्यां पिंडान्विसर्जयेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਸ਼ਪਦ ਨਾਮਕ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 61

गोदानं तत्र देयं तु तद्वत्कृष्णाजिनं प्रिये । अष्टकासु च वृद्धौ च गयायां मृतवासरे

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ! ਉੱਥੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ—ਅਸ਼ਟਕਾ ਦੇ ਦਿਨਾਂ, ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਤਿਥੀ ਦੇ ਦਿਨ।

Verse 62

अत्र मातुः पृथक्छ्राद्धमन्यत्र पतिना सह । वृद्धिश्राद्धे तु मात्रादि गयायां पितृपूर्वकम्

ਇੱਥੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਲੱਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ। ਪਰ ਵ੍ਰਿੱਧੀ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਆਦਿ (ਮਾਤ੍ਰ-ਪੱਖ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਪਹਿਲਾਂ।

Verse 63

गयावदत्रैव पुनः श्राद्धं कार्यं नरोत्तमैः । तस्माद्गुप्तगया प्रोक्ता इयं सा विष्णुना स्वयम्

ਗਯਾ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਵੀ ਨਰੋਤਮਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਪ ‘ਗੁਪਤ ਗਯਾ’ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 64

गंधदानेन गंधाप्तिः सौभाग्यं पुष्पदानतः । धूपदानेन राज्याप्तिर्दीप्तिर्दीपप्रदानतः

ਸੁਗੰਧ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸੁਭਾਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧੂਪ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਤੇਜ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 65

ध्वजदानात्पापहानिर्यात्राकृद्ब्रह्मलोकभाक् । श्राद्धपिंडप्रदो लोके विष्णुर्नेष्यति वै पितॄन्

ਧਵਜ (ਝੰਡਾ) ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਯਾਤਰੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਆਪ ਹੀ ਅੱਗੇ ਸੁਗਤਿ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 66

एकं यो भोजयेत्तत्र ब्राह्मणं शंसितव्रतम् । गोप्रचारे महातीर्थे कोटिर्भवतिभोजिता

ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਇਕੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ—ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ—ਗੋਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾਮਕ ਮਹਾਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਕਰੋੜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

इति संक्षेपतः प्रोक्तस्तत्र श्राद्धविधिस्तव । अथ ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੈਨੂੰ ਕਹੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।

Verse 68

वेनस्य राज्ञश्चरितं पृथोश्चैव महात्मनः । यथा तत्राभवन्मुक्तिस्तस्य चांडालयोनितः । तत्सर्वं शृणु देवेशि सम्यक्छ्रद्धासमान्विता

ਵੇਨ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪૃਥੂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੁਣ—ਕਿਵੇਂ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਚਾਂਡਾਲ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ। ਹੇ ਦੇਵેશੀ, ਅਡੋਲ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ।

Verse 69

पिशुनाय न पापाय नाशिष्यायाहिताय च । कथनीयमिदं पुण्यं नाव्रताय कथंचन

ਇਹ ਪੁੰਨਮਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਿੰਦਕ ਨੂੰ, ਪਾਪੀ ਨੂੰ, ਅਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਅਹਿਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ; ਜੋ ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।

Verse 70

स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धन्यं वेदेन संमितम् । रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं शृणुयाद्योऽनसूयकः

ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਦ, ਯਸ਼-ਦਾਤਾ, ਆਯੁ-ਵਰਧਕ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ—ਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਗੁਪਤ ਰਹੱਸ ਹੈ; ਜੋ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣੇ।

Verse 71

यश्चैनं श्रावयेन्मर्त्यः पृथो र्वैन्यस्य संभवम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा न स शोचेत्कृताऽकृते

ਅਤੇ ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਪૃਥੁ ਵੈਨ੍ਯ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਪਾਠ ਕਰਵਾਏ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ—ਉਹ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 72

गोप्ता धर्मस्य राजाऽसौ बभौ चात्रिसमप्रभः । अत्रिवंशसमुत्पन्नो ह्यंगो नाम प्रजापतिः

ਉਹ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਅਤ੍ਰਿ ਸਮਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਆ। ਅਤ੍ਰਿ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਅੰਗ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 73

तस्य पुत्रोऽभवेद्वेनो नात्यर्थं धार्मिकस्तथा । जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः

ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੇਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਦੀ ਧੀ ਸੁਨੀਥਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ।

Verse 74

समातामह दोषेण तेन कालात्मकाननः । स धर्मं पृष्ठतः कृत्वा पापबुद्धिरजायत

ਨਾਨਕੇ-ਮਾਮੇ ਵੱਲੋਂ ਆਏ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਹੀ ਕਾਲ-ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਪੀ ਬੁੱਧੀ ਜਾਗ ਉਠੀ।

Verse 75

स्थितिमुत्थापयामास धर्मोपेतां सनातनीम् । वेदशास्त्राण्यतिक्रम्य ह्यधर्म निरतोऽभवत्

ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ-ਸੰਯੁਕਤ ਸਨਾਤਨ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਉਲਟ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ। ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਮ ਗਿਆ।

Verse 76

निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास्तस्मिन्प्रशासति । डिंडिमं घोषयामास स राजा विषये स्वके

ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਯਜ્ઞਾਂ ਦੀ ‘ਵਸ਼ਟ’ ਧੁਨੀ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡੰਕਾ ਪਿਟਵਾ ਕੇ ਐਲਾਨ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 77

न दातव्यं न यष्टव्यं मयि राज्यं प्रशासति । आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते

‘ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਯਜ्ञ ਕਰਨਾ ਹੈ’—ਇਹ ਕਠੋਰ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਧਾਰੀ।

Verse 78

अहमीड्यश्च पूज्यश्च सर्वयज्ञैर्द्विजोत्तमैः । मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि

‘ਸਾਰੇ ਯਜ्ञਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਮੰਨਣ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਯਜ्ञ ਰਚੇ ਜਾਣ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ’—ਇਉਂ ਉਹ ਵੀ ਬੋਲਿਆ।

Verse 79

तमतिक्रांतमर्यादं प्रजापीडनतत्परम् । ऊचुर्महर्षयः क्रुद्धा मरीचिप्रमुखास्तदा

ਤਦ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ: ‘ਤੂੰ ਮਰਯਾਦਾ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈਂ।’

Verse 80

माऽधर्मं वेन कार्षीस्त्वं नैष धर्मः सनातनः । अत्रेर्वंशे प्रसूतोऽसि प्रजापतिरसंशयम्

‘ਹੇ ਵੇਨ, ਅਧਰਮ ਨਾ ਕਰ; ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹੈਂ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈਂ।’

Verse 81

पालयिष्ये प्रजाश्चेति पूर्वं ते समयः कृतः । तांस्तथावादिनः सर्वान्ब्रह्मर्षीनब्रवीत्तदा

‘ਮੈਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ’—ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸਮਝੌਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 82

वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिरिदं वचनकोविदः । स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया

ਵੇਨ, ਦੁਸ਼ਬੁੱਧੀ ਪਰ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰ, ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲਿਆ: ‘ਧਰਮ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ? ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਿਸ ਦੀ ਸੁਣਾਂ?’

Verse 83

वीर्यश्रुततपःसत्यैर्मयान्यः कः समो भुवि । मदात्मानो न नूनं मां यूयं जानीथ तत्त्वतः

‘ਵੀਰਤਾ, ਵਿਦਿਆ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਤਿਆ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕੌਣ? ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਏਕ ਨਹੀਂ।’

Verse 84

प्रभवं सर्वलोकानां धर्माणां च विशेषतः । इत्थं देहेन पृथिवीं भावेन यजनेन च

ਮੈਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ-ਸਰੂਪ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਅਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 85

सृजेयं च ग्रसेयं च नात्र कार्या विचारणा । यदा न शक्यते स्तंभान्मत्तश्चैव विमोहितः

ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਿਗਲ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ—ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਦਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਮਦਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 86

अनुनेतुं नृपो वेनस्तत्र क्रुद्धा महर्षयः । आथर्वणेन मंत्रेण हत्वा तं ते महाबलम्

ਉੱਥੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਾ ਵੇਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਆਥਰਵਣ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।

Verse 87

ततोऽस्य वामबाहुं ते ममंथुर्भृशकोपिताः । तस्माच्च मथ्यमानाद्वै जज्ञे पूर्वमिति श्रुतिः

ਫਿਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਮਥਣ ਲੱਗੇ। ਅਤੇ ਉਸ ਮਥਣ ਤੋਂ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸੱਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

Verse 88

ह्रस्वोऽतिमात्रः पुरुषः कृष्णश्चापि तदा प्रिये । स भीतः प्राञ्जलिश्चैव तस्थिवान्संमुखे प्रिये

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਤਦ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਕੱਦ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਗੜੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਵਰਣ ਦਾ। ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਰਹਿਆ।

Verse 89

तमात्तं विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रुवन्किल । निषादो वंशकर्ता वै तेनाभूत्पृथुविक्रमः

ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਵਿਹਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਬੈਠ ਜਾ,” ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਵੰਸ਼ ਦਾ ਕਰਤਾ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪૃਥੁ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 90

धीवरानसृजच्चापि वेनपापसमुद्भवान् । ये चान्ये विन्ध्यनिलयास्तथा वै तुंबराः खसाः

ਉਸ ਨੇ ਵੇਨ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਧੀਵਰ—ਮੱਛੀਰੇ ਲੋਕ ਵੀ ਰਚੇ। ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੀ ਜਨ—ਵਿੰਧਿਆ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ, ਤਥਾ ਤੁੰਬਰ ਅਤੇ ਖਸ—ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।

Verse 91

अधर्मे रुचयश्चापि वर्द्धिता वेनपापजाः । पुनर्महर्षयस्तेथ पाणिं वेनस्य दक्षिणम्

ਵੇਨ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਰੁਚੀ ਵੀ ਵਧ ਗਈ। ਤਦ ਉੱਥੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਵੇਨ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

Verse 92

अरणीमिव संरब्धा ममंथुर्जात मन्यवः । पृथुस्तस्मात्समुत्पन्नः कराज्ज्वलनसंनिभः

ਅਰਣੀ ਨੂੰ ਮਥਣ ਵਾਂਗ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਥਿਆ। ਉਸ ਹੱਥ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਜ੍ਵਲੰਤ ਪૃਥੁ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 93

पृथोः करतलाच्चापि यस्माजातस्ततः पृथुः । दीप्यमानश्च वपुषा साक्षादग्निरिव ज्वलन्

ਪૃਥੁ ਦੇ ਕਰਤਲ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪૃਥੁ ਪਿਆ। ਉਹ ਦੇਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅਗਨੀ ਵਾਂਗ ਜ੍ਵਲੰਤ।

Verse 94

धनुराजगवं गृह्य शरांश्चाशीविषोपमान् । खङ्गं च रक्षन्रक्षार्थं कवचं च महाप्रभम्

ਉਸ ਨੇ ਆਜਗਵ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲਿਆ, ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਤੀਰ ਧਾਰੇ; ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖੜਗ ਵੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲਾ ਚਮਕਦਾਰ ਕਵਚ ਵੀ ਪਹਿਨਿਆ।

Verse 95

तस्मिञ्जातेऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः । संबभूवुर्महादेवि वेनश्च त्रिदिवं गतः

ਜਦ ਉਹ ਜਨਮਿਆ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਸਭ ਪਾਸੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਵੇਨ ਵੀ ਤ੍ਰਿਦਿਵ, ਅਰਥਾਤ ਸੁਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 96

ततो नद्यः समुद्राश्च रत्नान्यादाय सर्वशः । अभिषेकाय ते सर्वे राजानमुपतस्थिरे

ਫਿਰ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਰਤਨ ਲਿਆ ਕੇ, ਸਭ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਭਿਸੇਕ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸੇਵਾ ਹਾਜ਼ਰ ਕੀਤੀ।

Verse 97

पितामहश्च भगवानृषिभिश्च सहामरैः । स्थावराणि च भूतानि जंगमानि च सर्वशः

ਭਗਵਾਨ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ; ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵ—ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ—ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 98

समागम्य तदा वैन्यमभ्यषिंचन्नराधि पम् । सोऽभिषिक्तो महातेजा देवैरंगिरसादिभिः

ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੈਨ੍ਯ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਕਰਕੇ ਅਭਿਸੇਕ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਸਿਕਤ ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਅੰਗਿਰਸ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 99

अधिराज्ये महाभागः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् । पित्रा न रंजिताश्चास्य प्रजा वैन्येन रंजिताः

ਸਾਰਭੌਮ ਅਧਿਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹਾਭਾਗੀ ਤੇਜਸਵੀ ਪૃਥੁ ਵੈਨ੍ਯ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਚਮਕਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੈਨ੍ਯ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰੱਜ ਗਈਆਂ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਈਆਂ।

Verse 100

ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत । आपः स्तस्तंभिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः

ਤਦ ਪ੍ਰੇਮ-ਅਨੁਰਾਗ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਰਾਜਾ’ ਪੈ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਤਾਂ ਜਲ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਠਹਿਰ ਗਏ।

Verse 101

पर्वताश्चापि शीर्यंते ध्वजसंगोऽपि नाऽभवत् । अकृष्टपच्या पृथिवी सिध्यंत्यन्नानि चिंतया । सर्वकामदुघा गावः पुटकेपुटके मधु

ਪਹਾੜ ਵੀ ਢਹਿ ਕੇ ਰੇਜ਼ਾ-ਰੇਜ਼ਾ ਹੋ ਗਏ; ਉਸ ਦੇ ਧਵਜ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਾ ਹੋਈ। ਧਰਤੀ ‘ਬਿਨਾ ਜੋਤੇ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ’ ਬਣ ਗਈ—ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਅੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ। ਗਾਂਵਾਂ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਹਰ ਛੋਟੇ ਭਾਂਡੇ-ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਮਧੁ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।

Verse 102

तस्मिन्नेव तदा काले पुन र्जज्ञेऽथ मागधः । सामगेषु च गायत्सु स्रुग्भांडाद्वैश्वदेविकात्

ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਫਿਰ ਮਾਗਧ ਜਨਮਿਆ—ਜਦ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ—ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸ੍ਰੁਗ-ਭਾਂਡੇ (ਹਵਨ ਦੀ ਕੜਛੀ-ਪਾਤ੍ਰ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 103

सामगेषु समुत्पन्नस्तस्मान्मगध उच्यते । ऐंद्रेण हविषा चापि हविः पृक्तं बृहस्पतिः

ਸਾਮਗਾਇਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਮਗਧ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਵਿਸ ਨਾਲ ਹਵਨ-ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 104

यदा जुहाव चेंद्राय ततस्ततो व्यजायत । प्रमादस्तत्र संजज्ञे प्रायश्चित्तं च कर्मसु

ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਮ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਲਈ ਯਜ્ઞਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ—ਪਾਪ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਕਰਮ—ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਬਣੀ।

Verse 105

शेषहव्येन यत्पृक्तमभिभूतं गुरोर्हविः । अधरोत्तरस्वारेण जज्ञे तद्वर्णवैकृतम्

ਜਦੋਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਹਵਿ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਬ ਗਈ, ਤਾਂ ਨੀਵੇਂ ਤੇ ਉੱਚੇ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੇ ਉਚਾਰਣ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਗਿਆ।

Verse 106

यज्ञस्तस्यां समभवद्ब्राह्मण्यां क्षत्रयोनितः । ततः पूर्वेण साधर्म्यात्तुल्यधर्माः प्रकीर्त्तिताः

ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਜ್ಞ ਨਾਮਕ ਪੁਰਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਯ ਕੁਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਪੂਰਵਕਾਲ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਨਾਤੇਦਾਰੀ ਤੇ ਸਮਾਨ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਧਰਮ-ਕਰਤਵਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 107

मध्यमो ह्येष तत्त्वस्य धर्मः क्षत्रोपजीवनम् । रथनागाश्वचरितं जघन्यं च चिकित्सितम्

ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮੱਧਮ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਯ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ: ਰਥ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿਣਾ; ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚਾ ਪੇਸ਼ਾ ਚਿਕਿਤਸਾ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 108

पृथोः कथार्थं तौ तत्र समा हूतौ महर्षिभिः । तावूचुर्मुनयः सर्वे स्तूयतामिति पार्थिवः

ਪ੍ਰਿਥੂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਥੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੇ ਬੁਲਾਏ ਗਏ; ਤਦ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।”

Verse 109

कर्मभिश्चानुरूपो हि यतोयं पृथिवीपतिः । तानूचतुस्तदा सर्वानृषींश्च सूतमागधौ

“ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਾਥ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੀ ਹੈ।” ਤਦ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੂਤ ਅਤੇ ਮਾਗਧ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 110

आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयाव स्वकर्मभिः । न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यश

“ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਨੂੰ ਉਸੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ।”

Verse 111

स्तोत्रं येनास्य संकुर्वो राज्ञस्तेजस्विनो द्विजाः । ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयतामिति

“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਸਤੋਤ੍ਰ ਰਚੀਏ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਿ “ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਯੁੱਗਾਂ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।”

Verse 112

यानि कर्माणि कृतवान्पृथुः पश्चान्महाबलः । तानि गीतानि बद्धानि स्तुवद्भिः सूतमागधैः

ਫਿਰ ਮਹਾਬਲੀ ਪૃਥੂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਸੂਤ ਅਤੇ ਮਾਗਧ—ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ—ਗੀਤਾਂ ਵਾਂਗ ਗਾਏ ਅਤੇ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 113

ततः श्रुतार्थः सुप्रीतः पृथुः प्रादात्प्रजेश्वरः । अनूपदेशं सूताय मागधान्मागधाय च

ਤਦ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪૃਥੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੂਤ ਨੂੰ ਯੋਗ ਅਨੂਪ ਦੇਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਮਾਗਧ ਨੂੰ ਮਾਗਧਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।

Verse 114

तदादि पृथिवीपालाः स्तूयन्ते सूतमागधैः । आशीर्वादैः प्रशंस्यंते सूतमागधबंदिभिः

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਸੂਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਗਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੂਤ-ਮਾਗਧ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਭੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਬਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 115

तं दृष्ट्वा परमं प्रीताः प्रजा ऊचुर्महर्षयः । एष वो वृत्तिदो वैन्यो विहितोऽथ नराधिपः

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਵੇਨ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਵੈਨ੍ਯ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਅਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।”

Verse 116

ततो वैन्यं महाभागं प्रजाः समभिदुद्रुवुः । त्वं नो वृत्तिविधातेति महर्षिवचनात्तथा

ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਵੈਨ੍ਯ ਕੋਲ ਦੌੜ ਪਈ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: “ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡੀ ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੋ।”

Verse 117

सोऽभीहितः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया । धनुर्गृहीत्वा बाणांश्च वसुधामार्दयद्बली

ਪ੍ਰਜਾ ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣ ਫੜ ਕੇ ਧਰਤੀ (ਵਸੁਧਾ) ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਤੇ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 118

ततो वैन्यभयत्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही । तां धेनुं पृथुरादाय द्रवन्तीमन्वधावत

ਤਦ ਵੈਨ੍ਯ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਧਰਤੀ ਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭੱਜ ਪਈ। ਉਸ ਦੌੜਦੀ ਧੇਨੂ ਨੂੰ ਪૃਥੂ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ।

Verse 119

सा लोकान्ब्रह्मलोकादीन्गत्वा वैन्यभयात्तदा । ददर्श चाग्रतो वैन्यं कार्मुकोद्यतपाणिनम्

ਵੈਨ੍ਯ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਗਈ; ਪਰ ਅੱਗੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਵੈਨ੍ਯ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣੇ, ਹੱਥ ਉੱਠਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਲਿਆ।

Verse 120

ज्वलद्भिर्विशिखैस्तीक्ष्णैर्दीप्ततेजःसमन्वितैः । महायोगं महात्मानं दुर्द्धर्षममरैरपि

ਉਸ ਦੇ ਤੀਖੇ, ਜਲਦੇ ਬਾਣ ਅੱਗੀਲੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਮਹਾਯੋਗੀ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਦਮ੍ਯ ਤੇ ਅਜਿੱਤ।

Verse 121

अलभंती तु सा त्राणं वैन्यमेवाभ्यपद्यत । कृतांजलिपुटा देवी पूज्या लोकैस्त्रिभिस्सदा

ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੈਨ੍ਯ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਗਈ। ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਪੂਜਨੀਯ ਦੇਵੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 122

उवाच चैनं नाधर्म्यं स्त्रीवधं परिपश्यसि । कथं धारयिता चासि प्रजा राजन्मया विना

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਵਧ ਅਧਰਮ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਤੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਨ ਤੇ ਪਾਲਣ ਕਰੇਂਗਾ?”

Verse 123

मयि लोकाः स्थिता राजन्मयेदं धार्यते जगत् । मदृते तु विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव विद्धि तत्

“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ—ਇਹ ਸੱਚ ਜਾਣ।”

Verse 124

स मां नार्हसि हंतुं वै श्रेयश्चेत्त्वं चिकीर्षसि । प्रजानां पृथिवीपाल शृणुष्वेदं वचो मम

ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਣ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਪਾਲਕ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਬਾਤ ਸੁਣ।

Verse 125

उपायतः समारब्धाः सर्वे सिध्यंत्युपक्रमाः । हत्वा मां त्वं न शक्तो वै प्रजाः पालयितुं नृप

ਉਚਿਤ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਭ ਉਪਰਾਲੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਂ, ਤੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਂਗਾ।

Verse 126

अनुकूला भविष्यामि त्यज कोपं महाद्युते । अवध्याश्च स्त्रियः प्राहुस्तिर्यग्योनिगता अपि

ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ; ਹੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਵਧ੍ਯ ਹਨ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਤਿਰ੍ਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਜਨਮੀਆਂ ਹੋਣ।

Verse 127

एकस्मिन्निधनं प्राप्ते पापिष्ठे क्रूरकर्मणि । बहूनां भवति क्षेमस्तत्र पुण्यप्रदो वधः । सत्येवं पृथिवीपाल धर्म्मं मा त्यक्तुमर्हसि

ਜਦੋਂ ਇਕ ਹੀ ਅਤਿਪਾਪੀ, ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੌਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਐਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਵਧ ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਧਰਤੀਪਾਲ, ਇਹ ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ।

Verse 128

एवंविधं तु तद्वाक्यं श्रुत्वा राजा महाबलः । क्रोधं निगृह्य धर्मात्मा वसुधामिदमब्रवीत्

ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਵਸੁਧਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।

Verse 129

एकस्यार्थे च यो हन्यादात्मनो वा परस्य वा । एकं वापि बहून्वापि कामतश्चास्ति पातकम्

ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਕ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਲਈ—ਭਾਵੇਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 130

यस्मिंस्तु निधनं प्राप्ता एधन्ते बहवः सुखम् । तस्मिन्हते च भूयो हि पातकं नास्ति तस्य वै

ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸੁਖੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਉਸ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਹੈ।

Verse 131

सोऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुन्धरे । यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्

ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ! ਮੈਂ ਪਰਜਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਜੇਕਰ ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਂਗੀ ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹੈ।

Verse 132

त्वां निहत्याद्य बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् । आत्मानं पृथुकृत्वेह प्रजा धारयितास्म्यहम्

ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਕੇ ਪਰਜਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 133

सा त्वं वचनमास्थाय मम धर्मभृतांवरे । सञ्जीवय प्रजा नित्यं शक्ता ह्यसि न संशयः

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਮੰਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ; ਤੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

Verse 134

दुहितृत्वं हि मे गच्छ एवमेतन्महच्छरम् । नियच्छे त्वद्वधार्थं च प्रयुक्तं घोरदर्शनम् । प्रत्युवाच ततो वैन्यमेवमुक्ता महासती

“ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਧੀ ਬਣ ਜਾ—ਇਹੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਵਧ ਲਈ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਭਿਆਨਕ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਬਾਣ ਮੈਂ ਰੋਕ ਲਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਸਤੀ ਨੇ ਵੈਨ੍ਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 135

सर्वमेतदहं राजन्विधास्यामि न संशयः । वत्सं तु मम संयुक्ष्व क्षरेयं येन वत्सला

“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਰਾਂਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਛਾ ਜੋਤ ਦੇ; ਤਦ ਮੈਂ ਵੱਛੇ ਨਾਲ ਮਮਤਾ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਦੁੱਧ ਦੀ ਧਾਰ ਵਗਾਵਾਂਗੀ।”

Verse 136

समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं सर्वभृतां वर । यथा विस्यन्दमानाहं क्षीरं सर्वत्र भावये

“ਹੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਤਲ ਕਰ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਹਰ ਥਾਂ ਦੁੱਧ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਾਂ।”

Verse 137

ईश्वर उवाच । तत उत्सारयामास शिलाजालानि सर्वशः । धनुष्कोट्या ततो वैन्यस्तेन शैला विवर्द्धिताः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤਦ ਵੈਨ੍ਯ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜ ਘੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਕੀਤੇ ਗਏ।”

Verse 138

मन्वतरेष्वतीतेषु चैवमासीद्वसुन्धरा । स्वभावेनाभवत्तस्याः समानि विषमाणि च

“ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਐਸੀ ਹੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਸਮਤਲ ਭੂਮੀ ਸੀ ਤੇ ਕਿਤੇ ਵਿਸ਼ਮ, ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਪ੍ਰਦੇਸ਼।”

Verse 139

न हि पूर्वनिसर्गे वै विषमं पृथिवीतलम् । प्रविभागः पुराणां च ग्रामाणां चाथ विद्यते

ਪੂਰਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਲ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਮ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦਬੰਦੀ ਭੀ ਤਦ ਨਹੀਂ ਸੀ।

Verse 140

न सस्यानि न गोरक्षं न कृषिर्न वणिक्पथः

ਨ ਤਦ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਸਨ, ਨ ਗੋ-ਰੱਖਿਆ; ਨ ਖੇਤੀ ਸੀ, ਨ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ।

Verse 141

चाक्षुषस्यांतरे पूर्वमासीदेतत्पुरा किल । वैवस्वतेऽन्तरे चास्मिन्सर्वस्यैतस्य संभवः । समत्वं यत्रयत्रासीद्भूमेः कस्मिंश्चिदेव हि

ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਹਾਲ ਸੀ—ਇਉਂ ਅਸੀਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਸਮਤਲ ਹੋਈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਲੋਕ ਵੱਸੇ।

Verse 142

तत्रतत्र प्रजास्ता वै निवसन्ति स्म सर्वदा । आहारः फलमूलं तु प्रजानामभवत्किल

ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਸਦਾ ਵੱਸਦੀ ਰਹੀ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਹਾਰ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਹੀ ਸੀ।

Verse 143

कृच्छ्रेणैव तदा तासामित्येवमनुशुश्रुम । वैन्यात्प्रभृतिलोकेऽस्मिन्सर्वस्यैतस्य संभवः

ਇਉਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੀ ਸੀ। ਵੈਨ੍ਯ ਤੋਂ ਅਗੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ (ਵਿਵਸਥਿਤ ਉਪਾਯ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 144

संकल्पयित्वा वत्सं तु चाक्षुषं मनुमीश्वरम् । पृथुर्दुदोह सस्यानि स्वहस्ते पृथिवीं ततः

ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ—ਈਸ਼ਵਰ-ਸਮਾਨ—ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਪૃਥੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਪਾਤ੍ਰ ਬਣਾ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅੰਨ-ਫਸਲਾਂ ਦੁਹ ਲਿਆਂ।

Verse 145

सस्यानि तेन दुग्धा वै वेन्येनेयं वसुन्धरा । मनुं वै चाक्षुषं कृत्वा वत्सं पात्रे च भूमये

ਵੇਨ੍ਯ (ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ) ਨੇ ਇਸ ਵਸੁੰਧਰਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ੱਸ੍ਯਾਂ ਨਾਲ ‘ਦੁਹਿਆ’। ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਤ੍ਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਲੋਕ-ਪਾਲਨ ਲਈ ਅੰਨ ਕੱਢਿਆ।

Verse 146

तेनान्नेन तदा ता वै वर्त्तयन्ते सदा प्रजाः । ऋषिभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

ਉਸ ਅੰਨ ਨਾਲ ਤਦੋਂ ਵੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ ਜੀਵਿਤ ਰਹੀ। ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ‘ਦੁਹਿਆ’ ਗਿਆ।

Verse 147

वत्सः सोमस्ततस्तेषां दोग्धा चापि बृहस्पतिः । पात्रमासन्हि च्छन्दांसि गायत्र्यादीनि सर्वशः

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੋਮ ਵੱਛਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੀ ਦੋਹਣ ਵਾਲਾ। ਅਤੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦ ਬਣੇ—ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਆਦਿ—ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਸ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ।

Verse 148

क्षीरमासीत्तदा तेषां तपो ब्रह्म च शाश्वतम् । पुनस्ततो देवगणैः पुरंदरपुरोगमैः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁੱਧ-ਸਮਾਨ ਫਲ ਸਨ—ਸਨਾਤਨ ਤਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ (ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ)। ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨੇ ਮੁੜ…

Verse 149

सौवर्णं पात्रमादाय दुग्धेयं श्रूयते मही । वत्सस्तु मघवा चासीद्दोग्धा च सविताऽभवत्

ਸੁਵਰਨ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦੁਹਿਆ ਗਿਆ—ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਘਵਾਨ ਇੰਦਰ ਵੱਛਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਸਵਿਤ੍ਰ (ਸੂਰਯ-ਪ੍ਰੇਰਕ) ਦੁਹਣ ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ।

Verse 150

क्षीरमूर्जामधु प्रोक्तं वर्तंते तेन देवताः । पितृभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

ਉਹ ਦੁੱਧ ‘ਊਰਜਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਧੁ’—ਜੀਵਨ-ਬਲ ਤੇ ਮਿਠਾਸ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦੁਹਿਆ ਗਿਆ।

Verse 151

राजतं पात्रमादाय स्वधा त्वक्षय्यतृप्तये । वैवस्वतो यमस्त्वासीत्तेषां वत्सः प्रतापवान्

ਰਜਤ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ, ਸਵਧਾ ਰਾਹੀਂ ਅਖੁੱਟ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ, ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਵੱਛਾ ਬਣਿਆ।

Verse 152

अंतकश्चाभवद्दोग्धा पितृणां भगवा न्प्रभुः । असुरैः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਅੰਤਕ—ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ—ਦੁਹਣ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ। ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਵੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਹਿਆ ਗਿਆ।

Verse 153

आयसं पात्रमादाय बलमाधाय सर्वशः । विरोचनस्तु प्राह्लादिस्तेषां वत्सः प्रतापवान्

ਲੋਹੇ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਬਲ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ-ਪੁੱਤਰ ਵਿਰੋਚਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਵੱਛਾ ਬਣਿਆ।

Verse 154

ऋत्विग्द्विमूर्द्धा दैत्यानां दोग्धा तु दितिनन्दनः । मायाक्षीरं दुदोहासौ दैत्यानां तृप्तिकारकम्

ਦੈਤਿਆਂ ਲਈ ਰਿਤਵਿਕ ਦ੍ਵਿਮੂੱਧਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੁਹਣ ਵਾਲਾ ਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਇਆ-ਖੀਰ, ਭ੍ਰਮਮਈ ਦੁੱਧ, ਦੁਹ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 155

तेनैते माययाऽद्यापि सर्वे मायाविदोऽसुराः । वर्त्तयंति महावीर्यास्तदेतेषां परं बलम्

ਉਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅੱਜ ਤੱਕ ਮਾਇਆ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਜੀਊਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਵੀਰ ਹਨ; ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਬਲ ਹੈ।

Verse 156

नागैश्च श्रूयते दुग्धा वत्सं कृत्वा तु तक्षकम् । अलाबुपात्रमादाय विषं क्षीरं तदा महत्

ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁਹਿਆ—ਤਕਸ਼ਕ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ। ਅਲਾਬੂ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ ਰੂਪ ਮਹਾਨ ਖੀਰ ਦੁਹਿਆ।

Verse 157

तेषां वै वासुकिर्दोग्धा काद्रवेयो महायशाः । नागानां वै महादेवि सर्पाणां चैव सर्वशः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਾਦ੍ਰੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਵਾਸੁਕੀ, ਦੁਹਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ—ਨਾਗਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਸਭ ਸੱਪਾਂ ਲਈ ਵੀ।

Verse 158

तेन वै वर्त्तयन्त्युग्रा महाकाया विषोल्बणाः । तदाहारास्तदाचारास्तद्वीर्यास्तदपाश्रयाः

ਉਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਭਿਆਨਕ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜੀਵ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਹਾਰ, ਉਹੀ ਆਚਾਰ; ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀਰਤਾ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

Verse 159

आमपात्रे पुनर्दुग्धा त्वंतर्द्धानमियं मही । वत्सं वैश्रवणं कृत्वा यक्षपुण्यजनैस्तथा

ਫਿਰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ‘ਅੰਤರ್ಧਾਨ’ ਰੂਪ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯਤਾ ਵਜੋਂ ਕੱਚੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦੁਹਿਆ ਗਿਆ; ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਯਕ੍ਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੁਣ੍ਯਜਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।

Verse 160

दोग्धा रजतनागस्तु चिन्तामणिचरस्तु यः । यक्षाधिपो महातेजा वशी ज्ञानी महातपाः

ਦੋਹਣ ਵਾਲਾ ਰਜਤ-ਨਾਗ ਸੀ—ਜੋ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਯਕ੍ਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਵਸ਼ੀ, ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਸੀ।

Verse 161

तेन ते वर्त्तयं तीति यक्षा वसुभिरूर्जितैः । राक्षसैश्च पिशाचैश्च पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

ਉਸ ‘ਦੁੱਧ’ ਨਾਲ ਉਹ ਯਕ੍ਸ਼ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਨੇ ਵੀ ਦੁਹਿਆ।

Verse 162

ब्रह्मोपेन्द्रस्तु दोग्धा वै तेषामासीत्कुबेरतः । वत्सः सुमाली बलवान्क्षीरं रुधिरमेव च

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ—ਕੁਬੇਰ ਆਦਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਉਪੇਂਦ੍ਰ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਹੀ ਦੋਹਣ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਵੱਛਾ ਬਲਵਾਨ ਸੁਮਾਲੀ ਸੀ, ਅਤੇ ‘ਦੁੱਧ’ ਤਾਂ ਰਕਤ ਹੀ ਸੀ।

Verse 163

कपालपात्रे निर्दुग्धा त्वंतर्द्धानं तु राक्षसैः । तेन क्षीरेण रक्षांसि वर्त्तयन्तीह सर्वशः

ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ‘ਅੰਤರ್ಧਾਨ’ ਨੂੰ ਕਪਾਲ-ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦੁਹ ਕੇ ਕੱਢਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ‘ਦੁੱਧ’ ਨਾਲ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ ਇੱਥੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 164

पद्मपत्रेषु वै दुग्धा गंधर्वाप्सरसां गणैः । वत्सं चैत्ररथं कृत्वा शुचिगन्धान्मही तदा

ਤਦੋਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਚੈਤਰਰਥ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 165

तेषां वत्सो रुचिस्त्वासीद्दोग्धा पुत्रो मुनेः शुभः । शैलैस्तु श्रूयते देवि पुनर्दुग्धा वसुंधरा

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੁਚਿ ਵੱਛਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਦੁਹਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵਸੁੰਧਰਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦੁਹਿਆ ਗਿਆ।

Verse 166

तदौषधीर्मूर्तिमती रत्नानि विविधानि च । वत्सस्तु हिमवांस्तेषां दोग्धा मेरुर्महागिरिः

ਤਦੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੇ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਿਮਵਾਨ ਵੱਛਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹਾਗਿਰਿ ਮੇਰੂ ਦੁਹਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 167

पात्रं शिलामयं ह्यासीत्तेन शैलाः प्रतिष्ठिताः । श्रूयते वृक्षवीरुद्भिः पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

ਪਾਤ੍ਰ ਪੱਥਰ ਦਾ ਹੀ ਸੀ; ਉਸ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਅਡੋਲ ਟਿਕ ਗਏ। ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਸੁੰਧਰਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦੁਹਿਆ ਗਿਆ।

Verse 168

पालाशं पात्रमादाय च्छिन्नदग्धप्ररोहणम् । दोग्धा तु पुष्पितः शालः प्लक्षो वत्सो यशस्विनि । सर्वकामदुघा दोग्धा पृथिवी भूतभाविनी

ਪਲਾਸ਼-ਲੱਕੜ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ—ਜੋ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂ ਸਾੜਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੁੜ ਅੰਕੁਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਫੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਾਲ ਰੁੱਖ ਦੁਹਣ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਪਲਕਸ਼ ਵੱਛਾ, ਹੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ, ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਦੁਹੀ ਗਈ।

Verse 169

सैषा धात्री विधात्री च धरणी च वसुन्धरा । दुग्धा हितार्थं लोकानां पृथुना इति नः श्रुतम्

ਇਹੀ ਧਾਤ੍ਰੀ ਤੇ ਵਿਧਾਤ੍ਰੀ ਹੈ, ਧਰਣੀ ਅਤੇ ਵਸੁੰਧਰਾ ਵੀ। ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪૃਥੂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਦੋਹਿਆ।

Verse 170

चराचरस्य लोकस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च । आसीदियं समुद्रांता मेदिनीति परिश्रुता

ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਹੀ ਆਧਾਰ-ਸ਼ਿਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਯੋਨੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਮੇਦਿਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 171

मधुकैटभयोः पूर्वं मेदोमांसपरिप्लुता । वसुन्धारयते यस्माद्वसुधा तेन कीर्तिता

ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਮੇਦ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ‘ਵਸੁ’—ਧਨ-ਰਤਨ ਤੇ ਜੀਵਾਂ—ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਵਸੁਧਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 172

ततोऽभ्युपगमाद्राज्ञः पृथोर्वैन्यस्य धीमतः । दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवीत्युच्यते ततः

ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਵੈਨ੍ਯ ਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਧੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਪૃਥਿਵੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 173

प्रथिता प्रविभक्ता च शोभिता च वसुन्धरा । दुग्धा हि यत्नतो राज्ञा पत्तनाकरमालिनी

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸੁੰਧਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡੀਂ ਗਈ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਈ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋਹਿਆ—ਉਹ ਧਰਤੀ ਜੋ ਨਗਰਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੈ।

Verse 174

एवं प्रभावो राजासीद्वैन्यः स नृपसत्तमः । ततः स रंजयामास धर्मेण पृथिवीं तदा

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਰਾਜਾ ਵੈਨ੍ਯ, ਨ੍ਰਿਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਮ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

Verse 175

ततो राजेति शब्दोऽथ पृथिव्यां रंजनादभूत् । स राज्यं प्राप्य वैन्यस्तु चिंतयामास पार्थिवः

ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੰਜਿਤ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਰਾਜਾ’ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਰਾਜ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵੈਨ੍ਯ ਪਾਰਥਿਵ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ।

Verse 176

पिता मम ह्यधर्मिष्ठो यज्ञाद्युच्छित्तिकारकः । कस्मिन्स्थाने गतश्चासौ ज्ञेयं स्थानं कथं मया

‘ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਅਤਿ ਅਧਰਮੀ ਸੀ, ਯਜ್ಞ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਾਂ?’

Verse 177

कथं तस्य क्रिया कार्या हतस्य ब्राह्मणैः किल । कथं गतिर्भवेत्तस्य यज्ञदानक्रियाबलात्

‘ਉਸ ਲਈ ਕ੍ਰਿਆ-ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਜਦ ਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ? ਅਤੇ ਯਜ्ञ, ਦਾਨ ਤੇ ਵਿਧੀ-ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਕਿਵੇਂ ਸੁਧਰੇ?’

Verse 178

इत्येव चिंतया तस्य नारदोभ्याजगाम ह । तस्यैवमासनं दत्त्वा प्रणिपत्य च पृष्टवान्

ਇਸੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸੀ ਕਿ ਨਾਰਦ ਜੀ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 179

भगवन्सर्वलोकस्य जानासि त्वं शुभाशुभम् । पिता मम दुराचारो देवब्राह्मणनिंदकः

ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਸੀ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਨਿੰਦਕ।

Verse 180

स्वकर्मणा हतो विप्रैः परलोकमवाप्तवान् । कस्मिंस्थाने गतस्तातः श्वभ्रं वा स्वर्गमेव च

ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਕਿਹੜੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਗਿਆ—ਭਿਆਨਕ ਖੱਡ (ਨਰਕ) ਜਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਵਰਗ?

Verse 181

ततोऽब्रवीन्नारदस्तु ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा । शृणु राजन्महाबाहो यत्र तिष्ठति ते पिता

ਤਦ ਨਾਰਦ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣੋ, ਹੇ ਰਾਜਨ ਮਹਾਬਾਹੋ—ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੁਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।”

Verse 182

अत्र देशो मरुर्नाम जलवृक्षविवर्जितः । तत्र देशे महारौद्रे जनकस्ते नरोत्तम

ਇੱਥੇ ‘ਮਰੁ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਜਲ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਨਰੋਤਮ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ।

Verse 183

म्लेच्छमध्ये समुत्पन्नो यक्ष्मी कुष्ठसमन्वितः । उच्छिष्टभोजी म्लेच्छानां कृमिभिः संयुतो व्रणैः

ਉਹ ਮਲੇਛਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮਿਆ, ਖ਼ਸਰਾ-ਕੁਸ਼ਠ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਤੇ ਖ਼ਪਤ ਰੋਗ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ। ਮਲੇਛਾਂ ਦੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 184

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नारदस्य महात्मनः । हाहाकारं ततः कृत्वा मूर्छितो निपपात ह

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਰਦ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 185

चिंतयामास दुःखार्तः कथं कार्यं मया भवेत् । इत्येवं चिंतयानस्य मतिर्जाता महात्मनः । पुत्रः स कथ्यते लोके पितरं त्रायते तु यः

ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, “ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਇਉਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਜਾਗਿਆ—ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ‘ਪੁੱਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦੇਵੇ।

Verse 186

स कथं तु मया तातः पापान्मुक्तो भविष्यति । एवं संचिंत्य स ततो नारदं पर्यपृच्छत

“ਪਰ ਮੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਗੇ?” ਇਉਂ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 188

नारद उवाच । गच्छ राजन्प्रधानानि तीर्थानि मनुजेश्वर । पितरं तेषु चानीय तस्माद्राजन्मरुस्थलात्

ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਮਨੁਜਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੀਰਥਾਂ ਵੱਲ ਜਾਓ। ਉਸ ਮਰੁਸਥਲ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਓ, ਹੇ ਰਾਜਨ।”

Verse 189

यत्र देवाः सप्रभावास्तीर्थानि विमलानि च । तत्र गच्छ महाराज तीर्थयात्रां कुरु प्रभो

“ਉੱਥੇ ਜਾਓ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ—ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਤੀਰਥ ਨਿਰਮਲ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਜਾਓ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰੋ।”

Verse 190

एवं ह्यवितथं विद्धि मोक्षस्ते भविता पितुः । तच्छ्रुत्वा वचनं राजा नारदस्य महात्मनः । सचिवे भारमाधाय स्वराजस्य जगाम ह

ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣ—ਇਹ ਅਵਿਫਲ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਜ-ਭਾਰ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 191

स गत्वा मरुभूमिं तु म्लेच्छमध्ये ददर्श ह । कुष्ठरोगेण महता क्षयेण च समावृतम्

ਉਹ ਮਰੁਭੂਮੀ ਵੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਲੇੱਛਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ (ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ) ਵੇਖਿਆ—ਭਾਰੀ ਕੋਢ ਅਤੇ ਖ਼ਸਾਰਤ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 192

गव्यूतिमात्रं तत्रैव शून्यं मानुषवर्जितम् । एवं दृष्ट्वा स राजा तु संतप्तो वाक्यमब्रवीत्

ਉੱਥੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਤੱਕ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸੁੰਨ ਸੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 193

हे म्लेच्छ रोगिपुरुषं स्वगृहं च नयाम्यहम् । तत्राहमेनं निरुजं करोमि यदि मन्यथ

ਹੇ ਮਲੇੱਛੋ, ਮੈਂ ਇਸ ਰੋਗੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਰੋਗ ਕਰਾਂਗਾ—ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰੋ।

Verse 194

ज्ञात्वेति सर्वे ते म्लेच्छाः पुरुषं तं दयापरम् । ऊचुः प्रणतसर्वांगाः शीघ्र नय जगत्पते । अस्मद्भाग्यवशान्नाथ त्वमेवात्र समागतः

ਉਸ ਦਇਆਪਰ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਲੇੱਛ ਪੂਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ: “ਜਲਦੀ ਲੈ ਜਾਓ, ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ! ਸਾਡੇ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ, ਹੇ ਨਾਥ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ।”

Verse 195

दुर्गंधोपहता लोकास्त्वया नाथ सुखीकृताः । तत आनाय्य पुरुषाञ्छिबिकावाहनोचितान्

ਹੇ ਨਾਥ! ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੁਰਗੰਧ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਸੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਪਾਲਕੀ ਢੋਣ ਯੋਗ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ (ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ)।

Verse 196

ततः श्रुत्वा तु वचनं तस्य राज्ञो दयावहम् । प्रापुस्तीर्थान्यनेकानि केदारादीनि कोटिशः

ਫਿਰ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕਰੁਣਾ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੇਦਾਰ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਤੀਰਥ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 197

यत्रयत्र स गच्छेत वैन्यो वेनेन संयुतः । तत्र तत्रैव तीर्थानामाक्रंदः श्रूयते महान्

ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਵੈਨ੍ਯ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਸਹਿਤ ਜਾਂਦਾ, ਓਥੇ ਓਥੇ ਹੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕਰੁਣ-ਕ੍ਰੰਦਨ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ।

Verse 198

हा दैव रिपुरायाति अस्माकं नाशहेतवे । अधुना क्व गमिष्याम इति चिंता पुनःपुनः

‘ਹਾਏ! ਭਾਗ੍ਯਵਸ਼ ਸਾਡਾ ਵੈਰੀ ਸਾਡੇ ਨਾਸ ਲਈ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ?’—ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਠਦੀ ਰਹੀ।

Verse 199

दर्शनेनापि तस्यैव हाहाकारं विधाय वै । पलायंते च तीर्थानि देवा नश्यंति तत्क्षणात्

ਉਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ‘ਹਾਏ ਹਾਏ’ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾ ਕੇ ਤੀਰਥ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਉਸੇ ਪਲ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 200

एवं वर्षत्रयं राजा तीर्थयात्रां चकार वै । न तस्य मुक्तिर्ददृशे ततः शोकमगात्परम्

ਇਉਂ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਰਾਜੇ ਨੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਘੋਰ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।

Verse 201

ततस्तु प्रेरिता भृत्याः कुरुक्षेत्रे महाप्रभे । यदि वापि पुनस्तत्र पापमुक्तिर्भवेत्ततः

ਤਦ ਭ੍ਰਿਤਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ: ‘ਜੇ ਮੁੜ ਉਥੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਜਾਈਏ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਥੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।’