Adhyaya 206

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ श्राद्धविधिं वक्ष्ये पार्वणस्य विधानतः । यथाक्रमं महादेवि शृणुष्वैकमनाः प्रिये

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਰਵਣ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣ।

Verse 2

कृत्वापसव्यं पूर्वेद्युः पितृपूर्वं निमंत्रयेत् । भवद्भिः पितृकार्यं नः संपाद्यं च प्रसीदथ

ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਅਪਸਵ੍ਯ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦਿਆਂ ਨਿਮੰਤਰਣ ਕਰੇ। ‘ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।’

Verse 3

सवर्णान्प्रेषयेदाप्तान्द्विजानामुपमन्त्रणे

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਨਿਮੰਤਰਣ ਲਈ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਰਣ ਦੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਲੋਕ ਭੇਜੇ ਜਾਣ।

Verse 4

अभोज्यं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियाद्यैर्निमन्त्रितैः । तथैव ब्राह्मणस्यान्नं ब्राह्मणेन निमन्त्रितौः

ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਸ਼ਤਰੀ ਆਦਿ ਨੇ ਨਿਮੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਅੰਨ ਭੋਜਨਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਨਿਮੰਤਰਣ ਅਨੁਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਅੰਨ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

ब्राह्मणान्नं ददेच्छूद्रः शूद्रान्नं ब्राह्मणो ददेत् । उभावेतावभोज्यान्नौ भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅੰਨ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅੰਨ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਅੰਨ ਅਭੋਜ੍ਯ ਹਨ। ਜੇ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ।

Verse 6

उपनिक्षेपधर्मेण शूद्रान्नं यः पचेद्द्विजः । अभोज्यं तद्भवेदन्नं स च विप्रः पतेदधः

ਜੇ ਕੋਈ ਦ੍ਵਿਜ ‘ਉਪਨિક્ષੇਪ-ਧਰਮ’ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਦਾ ਅੰਨ ਪਕਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਨ ਅਭੋਜ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

शूद्रान्नं शूद्रसंपर्कः शूद्रेण च सहासनम् । शूद्राज्ज्ञानागमश्चैव ज्वलंतमपि पातयेत्

ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਅੰਨ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨਾਲ ਘਣੀ ਸੰਗਤ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨਾਲ ਇਕੋ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਣਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿੱਖਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਤਪ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੀ ਡਿਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 8

शूद्रान्नोपहता विप्रा विह्वला रतिलालसाः । कुपिताः किं करिष्यंति निर्विषा इव पन्नगाः

ਸ਼ੂਦ੍ਰ-ਅੰਨ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਡੋਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਤੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਣਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ ਰਹਿਤ ਸੱਪ।

Verse 9

नग्नः स्यान्मलवद्वासा नग्नः कौपीनवस्त्रधृक् । द्विकच्छोऽनुत्तरीयश्च विकच्छोऽवस्त्र एव च

ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ‘ਨਗਨ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਕੌਪੀਨ (ਲੰਗੋਟ) ਧਾਰੇ, ਉਹ ਵੀ ‘ਨਗਨ’ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਕੱਛਾਂ ਵਾਲਾ ਬਿਨਾ ਉੱਤਰੀਏ, ਢਿੱਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਕੱਪੜਾ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਿਨਾ ਵਸਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਵੀ ‘ਨਗਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 10

नग्नः काषायवस्त्रः स्यान्नग्नश्चार्धपटः स्मृतः । अच्छिन्नाग्रं तु यद्वस्त्रं मृदा प्रक्षालितं तु यत्

ਕਾਸ਼ਾਇ (ਗੇਰੂਏ) ਰੰਗ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਇਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਨਗਨ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਪਟ (ਅਰਧ-ਵਸਤ੍ਰ) ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ‘ਨਗਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਫਟਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਣਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

अहतं धातुरक्तं वा तत्पवित्रमिति स्थितम् । अग्रतो वसते मूर्खो दूरे चास्य गुणान्वितः

ਅਣਪਹਿਨਿਆ ਕੱਪੜਾ ਜਾਂ ਧਾਤੂ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਕੱਪੜਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਮੂਰਖ ਅੱਗੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

गुणान्विते च दातव्यं नास्ति मूर्खे व्यतिक्रमः । यस्त्वासन्नमतिक्रम्य ब्राह्मणं पतितादृते । दूरस्थं पूजयेन्मूढो गुणाढ्यं नरकं व्रजेत्

ਗੁਣਵਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਦਾਨ ਤੇ ਸਤਕਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਨੇੜੇ ਮੌਜੂਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ—ਪਤਿਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਦੂਰਲੇ ਗੁਣਾਢ੍ਯ ਨੂੰ ਪੂਜੇ, ਉਹ ਮੂੜ੍ਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

वेदविद्याव्रतस्नाते श्रोत्रिये गृहमागते । क्रीडन्त्योषधयः सर्वा यास्यामः परमां गतिम्

ਜਦੋਂ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹੋਣ—“ਅਸੀਂ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ।”

Verse 15

संध्ययोरुभयोर्जाप्ये भोजने दंतधावने । पितृकार्ये च दैवे च तथा मूत्रपुरीषयोः । गुरूणां संनिधौ दाने योगे चैव विशेषतः । एतेषु मौनमातिष्ठन्स्वर्गं प्राप्नोति मानवः

ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਦੇ ਜਪ ਵੇਲੇ, ਭੋਜਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮੂਤਰ-ਪੁਰੀਸ਼ ਸਮੇਂ; ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ, ਦਾਨ ਵੇਲੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਜੋ ਮੌਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

यदि वाग्यमलोपः स्याज्जपादिषु कथंचन । व्याहरेद्वैष्णवं मंत्रं स्मरेद्वा विष्णुमव्ययम्

ਜੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਾਕ-ਸੰਯਮ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।

Verse 17

दाने स्नाने जपे होमे भोजने देवतार्चने । देवानामृजवो दर्भाः पितॄणां द्विगुणास्तथा

ਦਾਨ, ਸਨਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਰਚਨਾ ਵੇਲੇ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਦರ್ಭਾ ਕੁਸ਼ਾ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖੋ; ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਦੋਹਰੀ ਕਰਕੇ ਵਿਛਾਓ।

Verse 18

उदङ्मुखस्तु देवानां पितॄणां दक्षिणामुखः । अग्निना भस्मना वापि यवेनाप्युदकेन वा । द्वारसंक्रमणेनापि पंक्तिदोषो न विद्यते

ਦੇਵ-ਕਰਮ ਲਈ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਲਈ ਦੱਖਣ ਵੱਲ। ਅੱਗ, ਭਸਮ, ਜੌ, ਜਲ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੰਕਤੀ-ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 19

इष्टश्राद्धे क्रतुर्दक्षो वृद्धौ सत्यवसू स्मृतौ । नैमित्तिके कालकामौ काम्ये चाध्वविरोचनौ

ਇਸ਼ਟ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਤੁ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵ੍ਰਿੱਧਿ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯਵਸੁ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਨੈਮਿੱਤਿਕ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਮ੍ਯ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਅਧ੍ਵ ਅਤੇ ਵਿਰੋਚਨ ਨੂੰ।

Verse 20

पुरूरवा आर्द्रवश्च पार्वणे समुदाहृतौ । पुष्टिं प्रजां च न्यग्रोधे बुद्धिं प्रज्ञां धृतिं स्मृतिम्

ਪਾਰਵਣ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੁਰੂਰਵਾ ਅਤੇ ਆਰਦ੍ਰਵ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ (ਵਟ/ਬੜ) ਨੂੰ ਪਾਤ੍ਰ-ਮਾਧ੍ਯਮ ਬਣਾ ਕੇ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 21

रक्षोघ्नं च यशस्यं च काश्मीर्यं पात्रमुच्यते । सौभाग्यमुत्तमं लोके मधूके समुदाहृतम्

ਕਾਸ਼ਮੀਰ੍ਯ ਲੱਕੜ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਰਾਖਸ਼ੀ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਧੂਕ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 22

फाल्गुनपात्रे तु कुर्वाणः सर्वकामानवाप्नुयात् । परां द्युतिमथार्के तु प्राकाश्यं च विशेषतः

ਜੋ ਫਾਲਗੁਨ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਧੀ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਰਕ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਰਨ ਤੇ ਪਰਮ ਤੇਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਚਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 23

बिल्वे लक्ष्मीं तपो मेधां नित्यमायुष्यमेव च । क्षेत्रारामतडागेषु सर्वपात्रेषु चैव हि

ਬਿਲਵ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ), ਤਪ ਦਾ ਪੁੰਨ, ਤੀਖੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਆਯੁ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਖੇਤਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਤਲਾਬਾਂ ਵਿੱਚ—ਉਥੇ ਦੇ ਸਭ ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ—ਲਾਗੂ ਹੈ।

Verse 24

वर्षत्यजस्रं पर्जन्ये वेणुपात्रेषु कुर्वतः । एतेषां लभ्यते पुण्यं सुवर्णै रजतैस्तथा

ਜਦੋਂ ਪर्जਨ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ਅਟੁੱਟ ਵਰ੍ਹਾ ਕਰੇ, ਤਦ ਜੋ ਵੇਣੂ (ਬਾਂਸ) ਦੇ ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੁਵਰਨ ਅਤੇ ਰਜਤ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 25

पलाशफलन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकंकताः । औदुम्बरस्तथा बिल्वं चंदनं यज्ञियाश्च ये

ਪਲਾਸ਼, ਫਲ-ਕਾਠ, ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ, ਪਲਕ੍ਸ਼, ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥ, ਵਿਕੰਕਤ, ਔਦੁੰਬਰ, ਬਿਲਵ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਜੋ ਕਾਠ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਰਿਤੁਅਲ ਉਪਯੋਗ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ।

Verse 26

सरलो देवदारुश्च शालाश्च खदिरास्तथा । समिदर्थं प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः

ਸਰਲ, ਦੇਵਦਾਰੁ, ਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਖਦਿਰ—ਇਹ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਮਿਧ (ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਇੰਧਨ-ਲੱਕੜੀ) ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 27

श्लेष्मातको नक्तमाल्यः कपित्थः शाल्मली तथा । निंबो बिभीतकश्चैव श्राद्धकर्मणि गर्हिताः

ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾਤਕ, ਨਕਤਮਾਲ੍ਯ, ਕਪਿੱਥ, ਸ਼ਾਲਮਲੀ, ਨਿੰਬ ਅਤੇ ਬਿਭੀਤਕ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਲਈ ਨਿੰਦਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 28

अनिष्टशब्दां संकीर्णा रूक्षां जन्तुमतीमपि । प्रतिगंधां तु तां भूमिं श्राद्धकर्मणि गर्हयेत्

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਰਮ ਲਈ ਉਹ ਧਰਤੀ ਤਿਆਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ, ਭੀੜ-ਭਾੜ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਰੁੱਖੀ-ਕਠੋਰ ਹੋਵੇ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਬਦਬੂਦਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਗੰਧ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 29

त्रैशंकवं त्यजेद्देशंसर्वद्वादशयोजनम् । उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च केवलम्

ਟ੍ਰੈਸ਼ੰਕਵ ਨਾਮਕ ਦੇਸ਼—ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਸੀਮਾ ਮਹਾਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੇਵਲ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 30

देशस्त्रैशं कवोनाम वर्जितः श्राद्धकर्मणि । कारस्काराः कलिंगाश्च सिंधोरुत्तरमेव च । प्रणष्टाश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः

ਟ੍ਰੈਸ਼ੰਕਵ ਨਾਮਕ ਦੇਸ਼ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਸਕਾਰ, ਕਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਸਭ ਦੇਸ਼ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 31

ब्राह्मणं तु कृतं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्रियं स्मृतम् । वैश्यं द्वापरमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम्

ਕ੍ਰਿਤ-ਯੁਗ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣਿਕ’ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਨੂੰ ‘ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਨੂੰ ‘ਵੈਸ਼੍ਯ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਲਿ-ਯੁਗ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੂਦ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਹਰ ਯੁਗ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ।

Verse 32

कृते तु पितरः पूज्यास्त्रेतायां च सुरास्तथा । मुनयो द्वापरे नित्यं पाखंडाश्च कलौ युगे

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਭੀ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਸਦਾ; ਪਰ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਾਖੰਡ ਤੇ ਕਪਟ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 33

शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्णे श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः । कृष्णपक्षेऽपराह्ने तु रौहिणं न विलंघयेत्

ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੇ ਪੂਰਵਾਹਣ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ; ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਹਣ ਨੂੰ ਕਰੇ—ਰੋਹਿਣੀ ਦੇ ਨਿਯਮ/ਕਾਲ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 35

रत्निमात्रप्रमाणं च पितृतीर्थं तु संस्कृतम् । उपमूले तथा लूनाः प्रस्तरार्थे कुशोत्तमाः । तथा श्यामाकनीवारा दूर्वाश्च समुदाहृताः । स्व कीर्तिमतां श्रेष्ठो बहुकेशः प्रजापतिः

ਰਤਨੀ (ਹੱਥ ਦੀ ਫੈਲ) ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤ੍ਰਤੀਰਥ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜੜ੍ਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਕੱਟਿਆ ਕੁਸ਼ਾ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮਾਕ, ਨੀਵਾਰ ਤੇ ਦੂರ್ವਾ ਘਾਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ। ਪ੍ਰਸਿੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ‘ਬਹੁਕੇਸ਼’ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 36

तस्य केशा निपतिता भूमौ काशत्वमागताः । तस्मान्मेध्याः सदा काशाः श्राद्धकर्मणि पूजिताः

ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਕਾਸ਼ਾ ਘਾਹ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਕਾਸ਼ਾ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

पिण्डनिर्वपणं तेषु कर्तव्यं भूतिमिच्छता । उष्णमन्नं द्विजातिभ्यः श्रद्धया विनिवेशयेत्

ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਉੱਥੇ ਪਿੰਡ-ਨਿਰਵਪਣ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ, ਤਾਜ਼ਾ ਪਕਿਆ ਅੰਨ ਭੇਟ ਕਰੇ।

Verse 39

अन्यत्र फलपुष्पेभ्यः पानकेभ्यश्च पण्डितः । हस्ते दत्त्वा तु वै स्नेहाल्लवणं व्यञ्जनानि च । आयसेन च पात्रेण तद्वै रक्षांसि भुञ्जते । द्विजपात्रेषु दत्त्वान्नं तूष्णीं संकल्पमाचरेत्

ਫਲ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਪਾਨੀਯਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਵੀ ਲੂਣ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਨਾ ਰੱਖੇ। ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਭੋਜਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਰੱਖ ਕੇ ਫਿਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ।

Verse 40

दर्व्यादिस्थेन नो तेषां संबन्धो दृश्यते यतः । यश्च शूकरवद्भुंक्ते यश्च पाणितले द्विजः । न तदश्नंति पितरो यः सवाचं समश्नुते

ਕਿਉਂਕਿ ਡੋਈ ਆਦਿ ਉਪਕਰਨ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਕਰਮ ਨਾਲ ਢੰਗ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜੋ ਸੂਰ ਵਾਂਗ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਦਵਿਜ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਤੋਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਜੋ ਬੋਲਦਿਆਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਿਤਰ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦੇ।

Verse 41

द्विहायनस्य वत्सस्य विशंत्यास्यं यथा सुखम् । तथा कुर्यात्प्रमाणेन पिण्डान्व्यासेन भाषितम्

ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਛੜੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਅਹਾਰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ ਬਣਾਏ ਜਾਣ। ਇਹ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 42

न स्त्री प्रचालयेत्तानि ज्ञानहीनो न चाव्रतः । स्वयं पुत्रोऽथवा यस्य वाञ्छेदभ्युदयं परम्

ਉਹ (ਪਿੰਡ/ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ) ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਨਾ ਛੁਹੇ; ਨਾ ਹੀ ਜੋ ਵਿਧੀ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਜੋ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਵੇ। ਪੁੱਤਰ ਆਪ, ਜਾਂ ਜੋ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਚਾਹੇ, ਉਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰੇ।

Verse 43

भाजनेषु च तिष्ठत्सु स्वस्तिं कुर्वन्ति ये द्विजाः । तदन्नमसुरैर्भुक्तं निराशाः पितरो गताः

ਜਦੋਂ ਪਾਤ੍ਰ ਹਾਲੇ ਖੜੇ ਹੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦਵਿਜ ‘ਸਵਸਤੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਜਲਦੀ ਕਰ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਨ ਅਸੁਰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 44

अप्स्वेकं प्लावयेत्पिण्डमेकं पत्न्यै निवेदयेत् । एकं वै जुहुयादग्नावेषा तु त्रिविधा गतिः

ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਜਲ ਵਿੱਚ ਤਰਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।

Verse 45

छन्दोगं भोजयेच्छ्राद्धे वैश्वदेवे च बह्वृचम् । पुष्टिकर्मण्यथाध्वर्युं शान्तिकर्मण्यथर्वणम्

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਛਾਂਦੋਗ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਓ; ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਵਿੱਚ ਬਹਵ੍ਰਿਚ ਨੂੰ। ਪੁਸ਼ਟੀ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਧਵਰਯੁ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਥਰਵਣ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਓ।

Verse 46

द्वौ देवेऽथर्वणौ विप्रौ प्राङ्मुखौ च निवेशयेत् । पित्र्ये ह्युदङ्मुखान्कुर्याद्बह्वृचाध्वर्युसामगान्

ਦੇਵ-ਕਰਮ ਲਈ ਦੋ ਅਥਰਵਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਬਿਠਾਓ। ਪਰ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬਹਵ੍ਰਿਚ, ਅਧਵਰਯੁ ਅਤੇ ਸਾਮਗ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਬਿਠਾਉ।

Verse 47

जात्यश्च सर्वा दातव्या मल्लिका श्वेतयूथिका । जलोद्भवानि सर्वाणि कुसुमानि च चम्पकम्

ਮੋਗਰੇ ਦੀਆਂ ਸਭ ਜਾਤਾਂ ਅਰਪਣ ਕਰੋ—ਮੱਲਿਕਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਯੂਥਿਕਾ। ਜਲ ਵਿੱਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਫੁੱਲ ਵੀ, ਅਤੇ ਚੰਪਕ ਦੇ ਪੁਸ਼ਪ ਭੀ।

Verse 48

मधूकं रामठं चैव कर्पूरं मरिचं गुडम् । श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैंधवं त्रपुसं तथा

ਮਧੂਕ, ਰਾਮਠ, ਕਪੂਰ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ, ਗੁੜ—ਇਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੈਂਧਵ ਲੂਣ ਅਤੇ ਤ੍ਰਪੁਸ ਭੀ।

Verse 49

ब्राह्मणः कम्बलो गावः सूर्योग्निरतिथिश्च वै । तिला दर्भाश्च कालश्च नवैते कुतपाः स्मृताः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੰਬਲ, ਗਾਂਵਾਂ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ; ਤਿਲ, ਦਰਭਾ-ਘਾਹ ਅਤੇ ਸਮਾਂ—ਇਹ ਨੌਂ ‘ਕੁਤਪ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 50

आपद्यनग्नौ तीर्थे च चंद्रसूर्यग्रहे तथा । नाचरेत्संग्रहे चैव तथैवास्तमुपागते

ਆਪੱਤੀ ਵੇਲੇ, ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਤੇ, ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ, ਚੰਦਰ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ, ਸੰਗ੍ਰਹ/ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ—ਨਿਯਤ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ।

Verse 51

संशुद्धा स्याच्चतुर्थेऽह्नि स्नाता नारी रजस्वला । दैवे कर्मणि पित्र्ये च पञ्चमेऽहनि शुद्ध्यति

ਰਜਸਵਲਾ ਨਾਰੀ, ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਦੇਵ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਲਈ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 52

द्रव्याभावे द्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत यस्य भार्या रजस्वला

ਧਨ-ਸਾਮਗਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਪਰਦੇਸ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਵੇਲੇ—ਜੇ ਪਤਨੀ ਰਜਸਵਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ‘ਆਮ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ’ (ਸਰਲ/ਅਧੂਰਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 53

सर्पविप्रहतानां च दंष्ट्रिशृंगिसरीसृपैः । आत्मनस्त्यागिनां चैव श्राद्धमेषां न कारयेत्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਸਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰੀ/ਸਿੰਗ ਵਾਲੇ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਆਪ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 54

चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युतादपि । दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च मरणं पापकर्मणाम्

ਚੰਡਾਲ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਸੱਪ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ, ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਵੀ, ਅਤੇ ਡੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਜੋ ਮੌਤ ਆਵੇ—ਇਹ ਪਾਪਕਰਮੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 55

सर्वैरनुमतं कृत्वा ज्येष्ठेनैव च यत्कृतम् । द्रव्येण च विभक्तेन सर्वैरेव कृतं भवेत्

ਜਦ ਸਭ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਕਰੇ ਉਹ ਸਭ ਨੇ ਕੀਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਖ਼ਰਚਾ ਧਨ ਵੰਡ ਕੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 56

अमावास्यां पितृश्राद्धे मंथनं यस्तु कारयेत् । तत्तक्रं मदिरातुल्यं घृतं गोमांसवत्स्मृतम्

ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੇਲੇ ਜੇ ਕੋਈ ਮਥਣ ਕਰਵਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਛਾਂਛ ਮਦਿਰਾ ਸਮਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘੀ ਗੋਮਾਂਸ ਵਰਗਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ (ਅਰਥਾਤ ਰਿਤੀ ਅਨੁਚਿਤ)।

Verse 57

भुंजंति क्रमशः पूर्वे तथा पिंडाशिषो ऽपि च । निमंत्रितो द्विजः श्राद्धे न शयीत स्त्रिया सह

ਪਹਿਲੇ ਵੱਡੇ ਜਨ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਆਸ਼ੀਸ਼ਾਂ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਨਿਮੰਤਰਿਤ ਦਵਿਜ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੌਰਾਨ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸਹਿ ਸ਼ਯਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 58

श्रादभुक्प्रातरुत्थाय प्रकुर्याद्दन्तधावनम् । श्राद्धकर्ता न कुर्वीत दन्तानां धावनं बुधः

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰੇ। ਪਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾਰ, ਜੋ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੌਰਾਨ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 59

वर्षेवर्षे तु यच्छ्राद्धं मातापित्रोर्मृतेऽहनि । मलमासे न कर्तव्यं व्यासस्य वचनं यथा

ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਰਨ-ਤਿਥੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਲਮਾਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 60

गर्भे वार्धुषिके प्रेते भृत्ये मासानुमासिके । आब्दिके च तथा श्राद्धे नाधिमासो विधीयते

ਗਰਭਪਾਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮ, ਵਾਰਧੂਸ਼ਿਕ ਵਰਤ, ਪ੍ਰੇਤ-ਕ੍ਰਿਆ, ਨੌਕਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਆਬਦਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਮਾਸ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।

Verse 61

विवाहादौ स्मृतः सौरो यज्ञादौ सावनः स्मृतः । आब्दिके पितृकार्ये तु चान्द्रो मासः प्रशस्यते

ਵਿਆਹ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸੌਰ (ਸੂਰਜੀ) ਗਣਨਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਯਜ્ઞ ਆਦਿ ਲਈ ਸਾਵਨ (ਦਿਨ-ਗਿਣਤੀ) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਆਬਦਿਕ ਕਰਮ ਲਈ ਚਾਂਦ੍ਰ ਮਾਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।

Verse 62

यस्मिन्राशौ गते सूर्ये विपत्तिः स्याद्द्विजन्मनः । तद्राशावेव कर्तव्यं पितृकार्यं मृतेऽहनि

ਜਿਸ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਅਪਸ਼ਗੁਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਰਨ-ਦਿਨ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਉਸੇ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 63

वषट्कारश्च होमश्च पर्व चाग्रायणं तथा । मलमासेऽपि कर्तव्यं काम्या इष्टीर्विवर्जयेत्

ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਉਚਾਰਣ, ਹੋਮ, ਪਰਵ-ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਆਗ੍ਰਾਯਣ—ਇਹ ਮਲਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਇਸ਼ਟੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 64

अग्न्याध्येयं प्रतिष्ठां च यज्ञदानव्रतानि च । वेदव्रतवृषोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः

ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਸੇਵਾ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਸੰਸਕਾਰ, ਯਜ્ઞ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਰਤ; ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਵਰਤ, ਵ੍ਰਿਸ਼ੋਤਸਰਗ (ਬਲਦ ਦਾ ਦਾਨ), ਚੂੜਾਕਰਣ (ਮੁੰਡਨ) ਅਤੇ ਮੇਖਲਾ-ਧਾਰਣ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰਯੋਗ ਕਰਮ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 65

मांगल्यमभिषेकं च मलमासे विवर्जयेत् । नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रयतः सन्मलिम्लुचे । तीर्थे स्नानं गज च्छायां प्रेतश्राद्धं तथैव च

ਮਲਮਾਸ ਵਿੱਚ ਮਾਂਗਲ੍ਯ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ‘ਮਲਿਮ੍ਲੁਚ’ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਗਜ-ਛਾਇਆ ਦਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੀ ਉਚਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 66

रसा यत्र प्रशस्यन्ते भोक्तारो बंधुगोत्रिणः । राजवार्तादि संक्रंदो रक्षःश्राद्धस्य लक्षणम्

ਜਿੱਥੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਗੋਤ੍ਰ ਦੇ—ਵਿਆੰਜਨਾਂ ਦੇ ਸਵਾਦ ਦੀ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਚੁਗਲੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਮਚਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਕ੍ਸ਼ਃ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਅਚਾਰ-ਭੰਗ ਨਾਲ ਵਿਗੜਿਆ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ।

Verse 67

श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे यस्तु भुंक्ते च विह्वलः । पतंति पितरस्तस्य लुप्तपिण्डोदकक्रियाः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਭੁੱਖ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਜਲ-ਅਰਪਣ ਕ੍ਰਿਆ ਲੁਪਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 68

तैलमुद्वर्तनं स्नानं दन्तधावनमेव च । क्लृप्तरोमनखेभ्यश्च दद्याद्गत्वापरेऽहनि

ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਾਲਿਸ਼ ਤੇ ਉਬਟਨ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦੰਦ ਧੋਣਾ; ਅਤੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਵਾਲਾਂ ਤੇ ਨਖਾਂ ਨੂੰ—ਇਹ ਸਭ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 69

निमन्त्रिता यथान्यायं हव्ये कव्ये द्विजोत्तमाः । कथंचिदप्यतिक्रामेत्पापः शूकरतां व्रजेत्

ਹਵ੍ਯ ਜਾਂ ਕਵ੍ਯ ਦੇ ਕਰਮ ਲਈ ਜਦੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਮੰਤਰਣ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਕਿਸੇ ਭੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਂ ਨਾ ਲੰਘਾਏ; ਜੋ ਪਾਪੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਸੂਅਰ ਦੀ ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 70

दैवे च पितृ श्राद्धे चाप्याशौचं जायते यदा । आशौचान्तेऽथवा तत्र तेभ्यः श्राद्धं प्रदीयते

ਦੇਵ-ਯਜ੍ਞ ਜਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਵਿਚ ਜੇ ਕਦੇ ਆਸ਼ੌਚ (ਰਿਤੁਅਲ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਸ਼ੌਚ ਦੇ ਅੰਤ ਉਪਰੰਤ ਜਾਂ ਉਥੇ ਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 71

अथ श्राद्धावसाने तु आशिषस्तत्र दापयेत् । दीर्घा नागास्तथा नद्यो विष्णोस्त्रीणि पदानि च । एवमेषां प्रमाणेन दीर्घमायुरवाप्नुयाम्

ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਥੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਉਚਾਰਨ ਕਰਵਾਏ: “ਮੇਰੀ ਆਯੁ ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਹੋਵੇ, ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਦਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋਵੇ।” ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ।

Verse 72

अपां मध्ये स्थिता देवाः सर्वमप्सु प्रतिष्ठितम् । ब्राह्मणस्य करे न्यस्ताः शिवा आपो भवन्तु नः

ਜਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਦੇਵਤਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਕੁਝ ਜਲ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਜਲ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ਿਵ—ਮੰਗਲਮਯ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ—ਹੋ ਜਾਣ।

Verse 73

लक्ष्मीर्वसति पुष्पेषु लक्ष्मीर्वसति पुष्करे । लक्ष्मीर्वसतु वासे मे सौमनस्यं ददातु मे

ਲਕ੍ਸ਼ਮੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੀ ਹੈ, ਲਕ੍ਸ਼ਮੀ ਕਮਲ ਵਿਚ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਲਕ੍ਸ਼ਮੀ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸੁਮਨਸਤਾ—ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਬਖ਼ਸ਼ੇ।

Verse 74

अक्षतं चाऽस्तु मे पुण्यं शांतिः पुष्टिर्धृतिश्च मे । यद्यच्छ्रेयस्करं लोके तत्तदस्तु सदा मम

ਮੇਰਾ ਪੁੰਨ ਅਖੰਡ ਰਹੇ; ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਵੱਸਣ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇ।

Verse 75

दक्षिणायां तु सर्वत्र बहुदेयं तथास्तु नः । एवमस्त्विति तैर्वाच्यं मूर्ध्ना ग्राह्यं च तेन तत्

ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਪੁਰੋਹਿਤ ‘ਏਵਮਸਤੁ’ ਕਹਿਣ, ਅਤੇ ਦਾਤਾ ਨਮ੍ਰ ਮਸਤਕ ਨਾਲ ਉਸ ਅਨੁਮੋਦਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 76

पिंडमग्नौ सदा देयाद्भोगार्थी सततं नरः । प्रजार्थं पत्न्यै वै दद्यान्मध्यमं मंत्रपूर्वकम्

ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮੱਧਮ ਪਿੰਡ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੇਵੇ।

Verse 77

उत्तमां द्युतिमविच्छन्गोषु नित्यं प्रदापयेत् । आज्ञामिच्छेद्यशः कीर्तिमप्सु नित्यं प्रवेशयेत्

ਉੱਤਮ ਤੇਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਨਿੱਤ ਗਊਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਆਗਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਨਿੱਤ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 78

प्रार्थयन्दीर्घमायुश्च वायसेभ्यः प्रदापयेत् । कुमारलोकमन्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रदापयेत्

ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ‘ਕੁਮਾਰ-ਲੋਕ’ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੁਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 79

आकाशे प्रक्षिपेद्वापि स्थितो वा दक्षिणामुखः । पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिक्तथा

ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 80

नक्तं तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात् । सर्वस्वेनापि कर्तव्यं क्षिप्रं वै राहुदर्शनात्

ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾ ਕਰੇ, ਸਿਵਾਏ ਰਾਹੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ (ਗ੍ਰਹਿਣ) ਦੇ ਸਮੇਂ। ਰਾਹੂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਲਾ ਕੇ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ ਤਤਕਾਲ ਧਰਮਕ ਕਿਰਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।

Verse 81

उपरागे न कुर्याद्यः पंके गौरिव सीदति । कुर्वाणस्तु तरेत्पापं सा च नौरिव सागरे

ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਜੋ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਧੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੌਕਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।

Verse 82

कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठाः स्युर्यवशालयः । महायवा व्रीहियवास्तथैव च मसूरिकाः

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਭੇਟ ਲਈ ਕਾਲੀ ਉੜਦ ਅਤੇ ਤਿਲ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੌ ਅਤੇ ਅਨਾਜ—ਵੱਡਾ ਜੌ, ਚੌਲ-ਜੌ ਅਤੇ ਮਸੂਰ—ਭੀ ਯੋਗ ਆਹਾਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 83

कृष्णाः श्वेताश्च वा ग्राह्याः श्राद्धकर्मणि सर्वदा । बिल्वामलकमृद्वीकं पनसाम्रातदाडिमम्

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀ ਜਾਂ ਚਿੱਟੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਸਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਹਨ। ਬੇਲ, ਆਂਵਲਾ, ਅੰਗੂਰ, ਕਠਲ, ਆਮ ਅਤੇ ਅਨਾਰ ਆਦਿ ਫਲ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰਸ਼ੁਦਾ ਭੇਟ ਹਨ।

Verse 84

भव्यं पारापतं चैव खर्जूरं करमर्द्दकम् । सकोरका बदर्यश्च तालकंदं तथा बिसम्

ਭਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਾਰਾਪਤ ਭੀ ਯੋਗ ਹਨ; ਖਜੂਰ ਤੇ ਕਰਮਰਦਕ ਵੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਕੋਰਕਾ, ਬਦਰੀ (ਬੇਰ), ਤਾਲ-ਕੰਦ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 85

तमालासनकंदं च मावेल्लं शतकंदली । कालेयं कालशाकं च मुद्गान्नं च सुवर्चलम्

ਤਮਾਲਾਸਨ ਦੇ ਕੰਦ, ਮਾਵੇੱਲ ਅਤੇ ਸ਼ਤ-ਕੰਦਲੀ ਯੋਗ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲੇਯ, ਕਾਲਾ ਸਾਗ, ਮੁਦਗ (ਮੂੰਗ) ਦਾ ਅੰਨ ਅਤੇ ਸੁਵਰਚਲਾ ਵੀ ਵਿਧੀ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹਨ।

Verse 86

मांसं क्षीरं दधि शाकं व्योषं वेत्रांकुरस्तथा । कट्फलं वज्रकं द्राक्षां लकुचं मोचमेव च

ਮਾਸ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਸਾਗ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤਿੱਖੇ ਮਸਾਲੇ ਯੋਗ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਂਸ ਦੇ ਅੰਕੁਰ, ਕਟਫਲ, ਵਜ੍ਰਕ, ਦ੍ਰਾਖ਼, ਲਕੁਚ ਅਤੇ ਕੇਲਾ ਵੀ ਉਚਿਤ ਭੇਟ ਹਨ।

Verse 87

प्रियामलकदुर्ग्रीवं तिंडुकं मधुसाह्वयम् । वैकंकतं नालिकेरं शृङ्गाटकपरूषकम्

ਪ੍ਰਿਯਾਮਲਕ, ਦੁਰਗ੍ਰੀਵ, ਤਿੰਡੁਕ ਅਤੇ ‘ਮਧੁਸਾਹ੍ਵਯ’ ਨਾਮਕ ਫਲ ਯੋਗ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਕੰਕਤ, ਨਾਰੀਅਲ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਟਕ (ਸਿੰਘਾੜਾ) ਅਤੇ ਪਰੂਸ਼ਕ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 88

पिप्पलीमरिचं चैव पटोली बृहतीफलम् । आरामस्य तु सीमाऽन्तः संभवं सर्वमेव तु

ਪਿੱਪਲੀ ਅਤੇ ਮਰੀਚ ਭੀ ਯੋਗ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਟੋਲੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਦਾ ਫਲ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬਾਗ ਦੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਜੋ ਕੁਝ ਉਪਜੇ, ਉਹ ਸਭ ਵੀ ਉਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 89

एवमादीनि चान्यानि पुष्पाणि श्राद्धकर्मणि । मसूराः शतपुष्प्याश्च कुसुमं श्रीनिकेतनम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫੁੱਲ ਭੀ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਮਸੂਰਾ, ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪੀ ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰੀ-ਨਿਕੇਤਨ’ ਨਾਮਕ ਪੁਸ਼ਪ।

Verse 90

वर्या स्वातियवा नित्यं तथा वृषयवासकौ । वंशा करीरा सुरसा मार्जिता भूतृणानि च

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਕਰਮ ਲਈ ਨਿੱਤ ਵਰਤਣਯੋਗ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਿਆ, ਸ੍ਵਾਤਿਯਵਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਯਵਾਸਕ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਸ਼ਾ (ਬਾਂਸ ਦੇ ਅੰਕੁਰ), ਕਰੀਰ, ਸੁਰਸਾ, ਮਾਰਜਿਤਾ ਅਤੇ ਭੂਤ੍ਰਿਣ ਘਾਹ ਵੀ।

Verse 91

वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः । लशुनं गृंजनं चैव पलांडुं पिण्डमूलकम् । मोगरं चात्र वैदेहं दीर्घमूलकमेव च

ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਵਰਜਿਤ ਪਦਾਰਥ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਲਸਣ, ਗ੍ਰਿੰਜਨ, ਪਿਆਜ਼, ਪਿੰਡਮੂਲਕ, ਅਤੇ ਮੋਗਰ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਦੇਹ ਅਤੇ ਦੀਰਘਮੂਲਕ ਵੀ।

Verse 92

दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभूते दिवाकरे । आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितृणां नोपतिष्ठते

ਜਦ ਦਿਨ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਭਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੀਤਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ‘ਆਸੁਰ’ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।

Verse 93

चतुर्थे प्रहरे प्राप्ते यः श्राद्धं कुरुते नरः । वृथा श्राद्धमवाप्नोति दाता च नरकं व्रजेत्

ਜਦ ਚੌਥਾ ਪਹਰ ਆ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਹੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਾਤਾ ਨਿਯਮ-ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਾਰਨ ਨਰਕ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 94

लेखाप्रभृत्यथादित्ये मुहूर्तास्त्रय एव च । प्रातस्तस्योत्तरं कालं भगमाहुर्विपश्चितः

ਸੂਰਜ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ‘ਲੇਖਾ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਹੀ ਮੁਹੂਰਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਸ ਸਵੇਰਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਜੋ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਭਗ’ ਨਾਮਕ ਕਾਲ-ਵਿਭਾਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 95

संगवस्त्रिमुहूर्तोऽयं मध्याह्नस्तु समन्ततः । ततश्च त्रिमुहूर्ताश्च अपराह्णो विधीयते

ਸੰਗਵ ਨਾਮਕ ਕਾਲ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੱਧਿਆਹਨ ਸਭ ਪਾਸੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਰਾਹਣ (ਦੁਪਹਿਰ ਬਾਅਦ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 96

पञ्चमोऽथ दिनांशो यः स सायाह्न इति स्मृतः

ਦਿਨ ਦਾ ਜੋ ਪੰਜਵਾਂ ਅੰਸ਼ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਸਾਯਾਹਨ’ (ਸੰਝ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 97

तथा च श्रुतिः । यदैवादित्योऽथ वसन्तो यदा संगविकोऽथ ग्रीष्मो यदा वा माध्यंदिनोऽथ वर्षा यदपराह्णोऽथ शरत् । घदेवास्तमेत्यथ हेमन्त इति

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਹੈ ਤਦ ਬਸੰਤ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸੰਗਵ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ ਤਦ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੱਧਿਆਹਨ ਹੈ ਤਦ ਵਰਖਾ-ਰਿਤੁ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅਪਰਾਹਣ ਹੈ ਤਦ ਸ਼ਰਦ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਅਸਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਸੂਰਜਾਸਤ), ਤਦ ਹੇਮੰਤ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 98

प्रारभ्य कुतपे श्राद्धे कुर्यादारोहणं बुधः । विधिज्ञो विधिमास्थाय रोहिणं न तु लंघयेत्

ਕੁਤਪ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ‘ਆਰੋਹਣ’ (ਕ੍ਰਮਵੱਧ ਪ੍ਰਗਤੀ) ਕਰੇ। ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਿਆਂ ‘ਰੋਹਿਣ’ ਮੁਹੂਰਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਲੰਘੇ ਨਾ।

Verse 99

अष्टमो यो मुहूर्तश्च कुतपः स निगद्यते । नवमो रौहिणः प्रोक्त इति श्राद्धविदो विदुः

ਅੱਠਵਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ‘ਕੁਤਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨੌਵਾਂ ‘ਰੌਹਿਣ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 100

एकोद्दिष्टं तु मध्याह्नं प्रातर्वै जातकर्मणि । पित्र्यार्थं निर्वपेत्पाकं वैश्वदेवार्थमेव च

ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਮੱਧਿਆਹਨ ਵੇਲੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਨਮ-ਸੰਸਕਾਰ ਸਵੇਰੇ। ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਅਰਪਣ ਲਈ ਭੋਜਨ ਪਕਾ ਕੇ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।

Verse 101

वैश्वदेवे न पित्र्यार्थं न पित्र्यं वैश्वदेविके । कृत्वा श्राद्धं महादेवि ब्राह्मणांश्च विसर्ज्य च

ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾਹ ਹੀ ਪਿਤ੍ਰਯ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦਾ ਭਾਗ ਮਿਲਾਏ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ (ਅਗਲਾ ਕਰੇ)।

Verse 102

वैश्वदेवादिकं कर्म ततः कुर्याद्वरानने । बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः

ਫਿਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਆਦਿਕ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਬਹੁਤ ਹਵੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਧਨ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 103

विधूमे लेलिहाने च कुर्यात्कर्म प्रसिद्धये । अप्रबुद्धे सधूमे च जुहुयाद्यो हुताशने

ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਲਪਟਾਂ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਲਹਿਰਾਉਣ, ਤਦ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਪਰ ਜੋ ਮੰਦ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੀ ਹਵਨਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 104

यजमानो भवेदन्धः कुपुत्र इति निश्चितम् । दुर्गन्धश्चैव कृष्णश्च नीलश्चैव विशेषतः

ਨਿਸਚਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਯਜਮਾਨ ਉੱਤੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ ਅਤੇ ਕੁਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਜਦੋਂ ਅਗਨੀ ਦੁਰਗੰਧੀ, ਕਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਨੀਲਾਪਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ।

Verse 105

भूमिं विगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवम् । अर्चिष्मान्पिंगलशिखः सर्पिःकांचनसप्रभः

ਜਿੱਥੇ ਅਗਨੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧੱਸਦੀ ਜਾਪੇ, ਉੱਥੇ ਪਰਾਜਯ ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਣੋ। ਪਰ ਸ਼ੁਭ ਅਗਨੀ ਤੇਜਸਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਿੰਗਲ ਲਪਟਾਂ ਵਾਲੀ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨਾਲ।

Verse 106

स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्यसिद्धये । अंजनाभ्यंजनं गंधान्मन्त्रप्रणयनं तथा

ਚਮਕਦਾਰ, ਸਨਿਗਧ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਵਾਲੀ ਅਗਨੀ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਜਨ ਤੇ ਅਭਿਅੰਜਨ, ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧ ਉਚਾਰਣ/ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ।

Verse 107

काशैः पुनर्भवेत्कार्यं हयमेधफलं लभेत् । अष्टजातिकपुष्पं च अञ्जनं नित्यमेव हि

ਕਾਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਨਾਲ ਕਰਮ ਮੁੜ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਜਾਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਜਨ, ਨਿੱਤ ਹੀ ਵਰਤਣ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 108

कृष्णेभ्यश्च तिलेभ्यश्च तैलं यत्नात्सुरक्षितम् । चन्दनागरुणी चोभे तमालोशीरपद्मकम्

ਕਾਲੇ ਤਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇਲ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਅਗਰੂ—ਦੋਵੇਂ—ਅਤੇ ਤਮਾਲ, ਉਸ਼ੀਰ (ਖਸ), ਅਤੇ ਪਦਮਕ ਵੀ।

Verse 109

धूपश्च गौग्गुलः श्रेष्ठस्तौरुष्को धूप एव च । शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च

ਧੂਪਾਂ ਵਿਚ ਗੁੱਗੁਲੁ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੌਰੁਸ਼ਕ ਵੀ ਧੂਪ ਵਜੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਚਿੱਟੇ ਪੁਸ਼ਪ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਹਨ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਲ ਅਤੇ ਉਤਪਲ (ਨੀਲਕਮਲ) ਵੀ।

Verse 110

गन्धवन्त्युपपन्नानि यानि चान्यानि कृत्स्नशः । निशिगंधा जपा भिण्डिरूपकः सकुरंटकः

ਜੋ ਵੀ ਤੀਖੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੋਰ ਸਭ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਹਿਕਣ ਵਾਲੇ ਪੁਸ਼ਪ, ਜਪਾ (ਗੁੜਹਲ), ਭਿੰਡੀਰੂਪਕ ਅਤੇ ਕੁਰੰਟਕ—ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿਚ ਵਰਜਿਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 111

पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः । सौवर्णं राजतं ताम्रं पितॄणां पात्रमुच्यते

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿਚ ਸਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਹੀ ਯੋਗ ਭਾਂਡੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 112

रजतस्य तथा किञ्चिद्दर्शनं पुण्यदायकम् । कृष्णाजिनस्य सान्निध्यं दर्शनं दानमेव च

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣਾਜਿਨ (ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ) ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ, ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਪੁੰਨਕਾਰਕ ਹਨ।

Verse 113

रक्षोघ्नं चैव वर्चस्यं पशून्पुत्रांश्च तारयेत् । अथ मन्त्रं प्रवक्ष्यामि अमृतं ब्रह्मनिर्मितम्

ਇਹ ਰਾਖਸ਼-ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਤੇਜ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਉੱਧਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ।

Verse 114

देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमोनमः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ। ਸ੍ਵਾਹਾ ਅਤੇ ਸ੍ਵਧਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਲਾਮ—ਵਾਰੰਵਾਰ ਮੇਰਾ ਨਮੋ ਨਮਹ।

Verse 115

आद्यावसाने श्राद्धस्य त्रिरावर्तमिमं जपन् । अश्वमेधफलं ह्येतद्विप्रैः संज्ञाय पूजितम्

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 116

पिण्डनिर्वपणे वापि जपेदेनं समाहितः । पितरः क्षिप्रमायान्ति राक्षसाः प्रद्रवन्ति च

ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਵੇਲੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਪਿਤ੍ਰ ਤੁਰੰਤ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 117

सप्तार्चिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामशुभप्रदम्

ਮੈਂ ‘ਸਪ੍ਤਾਰ੍ਚਿਸ’ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਪੂਰਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 118

अमूर्तानां च मूर्तानां पितॄणां दीप्ततेजसाम् । नमस्यामि सदा तेषां ध्यायिनां दिव्यचक्षुषाम्

ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਕਾਰ, ਦਿਪਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਧਿਆਨਮਗਨ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ।

Verse 119

इन्द्रादीनां च नेतारो दक्षमारीचयस्तया । तान्नमस्यामि सर्वान्वै पितॄंश्चैवौषधीस्तथा

ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਆਦਿਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਤੇ ਮਰੀਚੀ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ—ਦਿਵ੍ਯ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ—ਨੂੰ ਭੀ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 120

नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योश्च पितॄनपि । द्यावापृथिव्योश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलिः

ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਦਾ ਮੈਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ, ਵਾਯੂ ਤੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਦਿਆਵਾਂ-ਪ੍ਰਿਥਵੀ—ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 121

नमः पितृभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु । स्वयंभुवे नमस्यामो ब्रह्मणे योगचक्षुषे

ਸੱਤ ਪਿਤ੍ਰ-ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਨਮੋ-ਨਮਹ। ਅਸੀਂ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ, ਯੋਗ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 122

एतत्त्वदुक्तं सप्तर्षिब्रह्मर्षिगणसेवितम् । पवित्रं परमं ह्येतच्छ्रीमद्रक्षोविनाशनम्

ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁਭ, ਅਤੇ ਦੁਰਾਤਮਾ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 123

अनेन विधिना युक्तस्त्रीन्वारांस्तु जपेन्नरः । भक्त्या परमया युक्तः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः

ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਜਪ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਰੇ; ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ।

Verse 124

सप्तार्चिषं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः । स तु सप्तसमुद्रायाः पृथिव्या एकराड्भवेत्

ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤ ‘ਸਪਤਾਰਚਿਸ’ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਇਕਛਤ੍ਰ ਸਮਰਾਟ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 125

श्राद्धकल्पं पठेद्यो वै स भवेत्पंक्तिपावनः । अष्टादशानां विद्यानां स च वै पारगः स्मृतः

ਜੋ ਕੋਈ ‘ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ-ਕਲਪ’ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਕਤੀ (ਭੋਜਨ-ਮੰਡਲੀ) ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਰਗਾਮੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 126

पूजां पुष्टिं स्मृतिं मेधां राज्यमारोग्यमेव च । प्रीता नित्यं प्रयच्छन्ति मानुषाणां पितामहाः

ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਪਿਤ੍ਰ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਹੀ ਪੂਜਾ-ਮਾਨ, ਪੋਸ਼ਣ, ਸਿਮਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਮੇਧਾ, ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਆਰੋਗਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 127

एवं प्रभासक्षेत्रे स सरस्वत्यब्धिसंगमे । कुर्याच्छ्राद्धं विधानेन प्रभासे चैव भामिनि

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ—ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 206

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभास क्षेत्रमाहात्म्ये सरस्वत्यब्धिसंगमे श्राद्धकल्पे श्राद्धविधिवर्णनंनाम षडुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ—ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ‘ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਵਿੱਚ, ਸਰਸਵਤੀ-ਸਮੁੰਦਰ ਸੰਗਮ ਦੇ ‘ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ-ਕਲਪ’ ਅੰਦਰ ‘ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ-ਵਿਧੀ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।