Adhyaya 12
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ਬਦ-ਵਿਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ‘ਰਾਜਾ/ਰਾਣੀ’ ਅਤੇ ‘ਛਾਇਆ’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਧਾਤੂ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੱਤਵ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਰਤਮਾਨ ਮਨੂ ਨੂੰ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਮ ਨੂੰ ‘ਹੀਨ-ਪਾਦ’ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸੁਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਮ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦਿਰਘ ਕਾਲ ਤੱਕ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਈਸ਼ਵਰ ਅਨੇਕ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਯਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਥਾਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯਮ-ਦਵਿਤੀਆ ਦੇ ਦਿਨ ਯਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਯਮਲੋਕ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ/ਅਨੁਭਵ ਟਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਿਥੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । या संज्ञा सा स्मृता राज्ञी छाया या सा तु निक्षुभा । राजृ दीप्तौ स्मृतो धातू राजा राजति यः सदा
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਸੰਜ्ञਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਰਾਜ्ञੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਛਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ‘ਨਿਕ੍ਸ਼ੁਭਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਰਾਜ’ ਧਾਤੂ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਚਮਕਣਾ’ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਰਾਜਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
अधिकं सर्वभूतेभ्यस्तस्माद्राजा स उच्यते । राजपत्नी तु सा यस्मात्तस्माद्राज्ञी प्रकीर्तिता
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਰਾਜਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਰਾਜ्ञੀ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 3
क्षुभ संचलने धातुर्निश्चला तेन निक्षुभा । भवंति ह्यथवा यस्मात्स्वांगीयाः क्षुद्विवर्जिताः
‘ਕ੍ਸ਼ੁਭ’ ਧਾਤੂ ਦਾ ਅਰਥ ਹਿਲਚਲ/ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਚਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਨਿਕ੍ਸ਼ੁਭਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
छाया तां विशते दिव्या स्मृता सा तेन निक्षुभा । सांप्रतं वर्तते योऽयं मनुर्लोके महामते
ਦਿਵ੍ਯ ਛਾਇਆ ਉਸ (ਸੰਜ੍ਞਾ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਿਕ੍ਸ਼ੁਭਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁ ਇਸ ਵੇਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ—
Verse 5
तस्यान्ववाये जातस्तु शंखचकगदाधरः । यमस्तु मात्रा संशप्तो हीनपादो धरातले
ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਜਨਮਿਆ। ਪਰ ਯਮ, ਮਾਤਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 6
प्रभासक्षेत्रमासाद्य चचार विपुलं तपः । वर्षाणामयुतं साग्रं लिंगं पूजितवान्प्रिये
ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 7
तुष्टश्चाहं ततस्तस्य वराणां च शतं ददौ । अद्यापि तत्र देवेशि यमेश्वरमिति श्रुतम् । यमद्वितीयायां दृष्ट्वा यमलोकं न पश्यति
ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌ ਵਰ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਅੱਜ ਵੀ, ਹੇ ਦੇਵેશੀ, ਉਹ ਥਾਂ ‘ਯਮੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਯਮਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਏ ਤਾਂ ਯਮਲੋਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
Verse 12
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये यमेश्वरोत्पत्तिवर्णनंनाम द्वादशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕਾਂਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਯਮੇਸ਼ਵਰ ਉਤਪੱਤੀ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।