Adhyaya 10

Verse 1

ईश्वर उवाच । अन्यच्च कथयिष्यामि रहस्यं तव भामिनि । यत्र कस्य चिदाख्यातं तत्ते वच्मि वरानने

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਰਹੱਸ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ; ਜੋ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ।

Verse 2

पृथ्वीभागे स्थितो ब्रह्मा अपां भागे जनार्द्दनः । तेजोभागस्थितो रुद्रो वायुभागे तथेश्वरः

ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਲ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਨਾਰਦਨ। ਤੇਜ (ਅਗਨੀ) ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਸ਼ਵਰ।

Verse 3

आकाशभागसंस्थाने स्थितः साक्षात्सदाशिवः

ਆਕਾਸ਼-ਭਾਗ ਦੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 4

यस्ययस्यैव यो भागस्तस्मिंस्तीर्थानि यानि वै । तस्यतस्य न संदेहः स स एवेश्वरः स्मृतः

ਜਿਸ ਜਿਸ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਉਹੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਸ਼ਕਤੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 5

छागलंडं दुगण्डं च माकोटं मण्डलेश्वरम् । कालिंजरं वनं चैव शंकुकर्णं स्थलेश्वरम्

ਛਾਗਲੰਡ ਅਤੇ ਦੁਗੰਡ; ਮਾਕੋਟ—ਜੋ ਮੰਡਲੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਕਾਲਿੰਜਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਨ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਕੁਕਰਣ—ਜੋ ਸਥਲੇਸ਼ਵਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਪਾਵਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ।

Verse 7

महाकालं मध्यमं च केदारं भैरवं तथा । पवित्राष्टकमेतद्धि जलसंस्थं वरानने

ਮਹਾਕਾਲ, ਮਧ੍ਯਮ, ਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਭੈਰਵ ਵੀ—ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀਏ, ਇਹੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ‘ਪਵਿਤ੍ਰਾਸ਼ਟਕ’ ਹੈ।

Verse 8

अमरेशं प्रभासं च नैमिषं पुष्करं तथा । आषाढिं चैव दण्डिं च भारभूतिं च लांगलम्

ਅਮਰੇਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ; ਨੈਮਿਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ਾਢੀ, ਦੰਡੀਂ, ਭਾਰਭੂਤੀ ਅਤੇ ਲਾਂਗਲ—ਇਹ ਵੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਪਾਵਨ ਤੀਰਥ-ਸੰਨਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 9

आदि गुह्याष्टकं ह्येतत्तेजस्तत्त्वे प्रतिष्ठितम् । गया चैव कुरुक्षेत्रं तीर्थं कनखलं तथा

ਇਹ ‘ਆਦਿ ਗੁਹ੍ਯ ਅਸ਼ਟਕ’ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੇਜਸ੍-ਤੱਤ੍ਵ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਗਯਾ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਕਨਖਲ ਦਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਵਿਸ਼ਟ ਹਨ।

Verse 10

विमलं चाट्टहासं च माहेन्द्रं भीमसंज्ञकम् । गुह्याद्गुह्यतरं ह्येतत्प्रोक्तं वाय्वष्टकं तव

ਵਿਮਲ ਅਤੇ ਆੱਟਹਾਸ; ਮਾਹੇੰਦਰ ਅਤੇ ਜੋ ਭੀਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਲਈ ‘ਵਾਯਵ ਅਸ਼ਟਕ’ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਹ੍ਯ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਗੁਹ੍ਯ ਹੈ।

Verse 11

वस्त्रापथं रुद्रकोटिर्ज्येष्ठेश्वरं महालयम् । गोकर्णं रुद्रकर्णं च वर्णाख्यं स्थापसंज्ञकम्

ਵਸਤ੍ਰਾਪਥ, ਰੁਦ੍ਰਕੋਟਿ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠੇਸ਼ਵਰ, ਮਹਾਲਯ; ਗੋਕਰਣ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਕਰਣ; ਅਤੇ ਵਰਣਾਖ੍ਯ ਜੋ ਸਥਾਪ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਕਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ।

Verse 12

पवित्राष्टकमेतद्धि आकाशस्थं वरानने । एतानि तत्त्वतीर्थानि सर्वाणि कथितानि वै

ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਇਹ ‘ਪਵਿਤ੍ਰ ਅਸ਼ਟਕ’ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ੍ਵ-ਤੀਰਥ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 13

यो यस्मिन्देवता तत्त्वे सा तन्माहात्म्यसूचिका । औदकं च महातत्त्वं विष्णोश्चातिप्रियं प्रिये

ਜਿਸ ਤੱਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਦੇਵਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਤੱਤ੍ਵ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਜਲ-ਸਵਰੂਪ ਮਹਾਤੱਤ੍ਵ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 14

जलशायी स्मृतस्तेन नारायण इति श्रुतिः । आप्यतत्त्वं तु तीर्थानि यानि प्रोक्तानि ते मया

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਜਲ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ’ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਨਾਰਾਯਣ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਮੈਂ ਜੋ ਤੀਰਥ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਆਪ੍ਯ-ਤੱਤਵ, ਅਰਥਾਤ ਜਲ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ।

Verse 15

तानि प्रियाणि देवेशि ध्रुवं नारायणस्य वै । औदकं चैव यत्तत्त्वं तस्मिन्प्राभासिकं स्मृतम्

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ, ਉਹ ਸਭ (ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ) ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਨਾਰਾਯਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ‘ਔਦਕ’—ਜਲ-ਸੰਬੰਧੀ—ਤੱਤਵ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਾਭਾਸਿਕ’ ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

तत्र देवो लयं याति हरिर्जन्मनिजन्मनि । स वासुदेवः सूक्ष्मात्मा परात्परतरे स्थितः

ਉੱਥੇ ਹਰਿ—ਪ੍ਰਭੂ—ਜਨਮੋਂ ਜਨਮ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਲਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸੂਖਮ ਹੈ, ਪਰਾਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਤਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

स शिवः परमं व्योम अनादिनिधनो विभुः । तस्मात्परतरं नास्ति सर्वशास्त्रागमेषु च

ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਪਰਮ ਵ੍ਯੋਮ ਹੈ—ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਆਕਾਸ਼—ਅਨਾਦਿ ਅਨੰਤ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ। ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰਤਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

Verse 18

सिद्धांतागमवेदांतदर्शनेषु विशेषतः । तेषु चैव न भिन्नस्तु मया सार्द्धं यशस्विनि

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧਾਂਤ, ਆਗਮ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੱਤਵ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਭਿੰਨ ਨਹੀਂ।

Verse 19

तस्मिन्स्थाने हरिः साक्षात्प्रत्यक्षेण तु संस्थितः । लिंगैश्चतुर्भिः संयुक्तो ज्ञायते न च केनचित्

ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਆਪ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਚਾਰ ਲਿੰਗ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

Verse 20

मोक्षार्थं नैष्ठिकैर्वर्णैर्व्रतैश्चैव तु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति भल्लुकातीर्थदर्शनात्

ਮੋਖ ਲਈ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਧਰਮ-ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਭੱਲੁਕਾ ਤੀਰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

गोचर्ममात्रं तत्स्थानं समंतात्परिमण्डलम् । न हि कश्चिद्विजानाति विना शास्त्रेण भामिनि

ਉਹ ਸਥਾਨ ਗੋਚਰਮ ਜਿਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੇ ਗੋਲਾਕਾਰ। ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ।

Verse 22

विषुवं वहते तत्र नृणामद्यापि पार्वति । पंचलिंगानि तत्रैव पंचवक्त्राणि कानि चित्

ਹੇ ਪਾਰਵਤੀ, ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਵਿਸੁਵ (ਸਮ-ਦਿਨ ਰਾਤ) ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਪੰਜ ਲਿੰਗ ਹਨ, ਕੁਝ ਪੰਜ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ।

Verse 23

कुक्कुटांडकमानानि महास्थूलानि कानिचित् । सर्पेण वेष्टितान्येव चिह्नितानि त्रिशूलिभिः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮਹਾ-ਸਥੂਲ ਹਨ, ਕੁੱਕੜ ਦੇ ਅੰਡੇ ਜਿਹੇ ਮਾਪ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਸੱਪ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਹਨ।

Verse 24

तेषां दर्शनमात्रेण कोटिलिंगार्चनफलम् । तस्मादिदं महाक्षेत्रं ब्रह्माद्यैः सेव्यते सदा

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰੋੜ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸੇਵਿਆ ਤੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

श्रुतिमद्भिश्च विप्रेंद्रैः संसिद्धैश्च तपस्विभिः । प्रतिमासं तथाष्टम्यां प्रतिमासं चतुर्दशीम्

ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਤਪਸਵੀ ਮਹੀਨੇ ਦਰ ਮਹੀਨੇ ਨਿਯਮਤ ਰੀਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ।

Verse 26

शशिभानूपरागे वा कार्त्तिक्यां तु विशेषतः । प्रभासस्थानि लिंगानि प्रपूज्यन्ते वरानने

ਚੰਦਰ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ, ਜਾਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 27

संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे सर्वस्तीर्थायुतैः सह । पुष्करं नैमिषं चैवं प्रयागं संपृथूदकम्

ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਸਨ੍ਹਿਹਤਿਆ, ਅਨੇਕਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ; ਪੁਸ਼ਕਰ, ਨੈਮਿਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਯਾਗ—ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਸ্তুਤੀ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 28

षष्टि तीर्थसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च । माघ्यांमाघ्यां समेष्यंति सरस्वत्यब्धिसंगमे

ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਤੱਕ—ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 29

स्मरणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । मृत्युकालभवाद्वापि पापं त्यक्ष्यति सुव्रते

ਉਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ—ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

आनर्त्तसारं सौम्यं च तथा भुवनभूषणम् । दिव्यं पांचनदं पुण्यमादिगुह्यं महोदयम्

ਇਸ ਨੂੰ ‘ਆਨਰੱਤਸਾਰ’ ਅਤੇ ‘ਸੌਮ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਭੁਵਨਭੂਸ਼ਣ’; ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਪੁਣ੍ਯ ‘ਪਾਂਚਨਦ’; ‘ਆਦਿਗੁਹ੍ਯ’; ਅਤੇ ‘ਮਹੋਦਯ’ ਵੀ।

Verse 31

सिद्ध रत्नाकरं नाम समुद्रावरणं तथा । धर्माकारं कलाधारं शिवगर्भगृहं तथा

ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਿੱਧ-ਰਤਨਾਕਰ’ ਅਤੇ ‘ਸਮੁਦ੍ਰਾਵਰਣ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਧਰਮਾਕਾਰ’ ਅਤੇ ‘ਕਲਾਧਾਰ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸ਼ਿਵ-ਗਰਭ-ਗ੍ਰਿਹ’ ਵੀ।

Verse 32

सर्वदेवनिवेशं च सर्वपातकनाशनम् । अस्य क्षेत्रस्य नामानि कल्पे कल्पे पृथक्प्रिये

ਇਹ ਖੇਤਰ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹਰ-ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 33

आयामादीनि जानीहि गुह्यानि सुरसुन्दरि । आद्ये कल्पे पुरा देवि प्रमोदनमिति स्मृतम्

ਹੇ ਸੁਰਸੁੰਦਰਿ, ਇਸ ਦੇ ਆਯਾਮ ਆਦਿ ਗੁਹ੍ਯ ਭੇਦ ਜਾਣ ਲੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਦਿ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ‘ਪ੍ਰਮੋਦਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 34

नन्दनं परितस्तस्य तस्यापि परतः शिवम् । शिवात्परतरं चोग्रं भद्रिकं परतः पुनः

ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ‘ਨੰਦਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਸ਼ਿਵ’; ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ‘ਉਗ੍ਰ’; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਭਦ੍ਰਿਕ’ ਹੈ।

Verse 35

समिंधनं परं तस्मात्कामदं च ततः परम् । सिद्धिदं चापि धर्मज्ञं वैश्वरूपं च मुक्तिदम्

ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਸਮਿੰਧਨ’ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਕਾਮਦ’—ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਫਿਰ ‘ਸਿੱਧਿਦ’—ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ‘ਧਰਮਜ੍ਞ’—ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ; ‘ਵੈਸ਼੍ਵਰੂਪ’—ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ; ਅਤੇ ‘ਮੁਕਤਿਦ’—ਮੋਖ ਦਾਤਾ।

Verse 36

तथा श्रीपद्मनाभं तु श्रीवत्सं तु महाप्रभम् । तथा च पापसंहारं सर्वकामप्रदं तथा

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸ਼੍ਰੀਪਦ੍ਮਨਾਭ’; ‘ਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸ’—ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ‘ਪਾਪਸੰਹਾਰ’—ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਤਥਾ ‘ਸਰਵਕਾਮਪ੍ਰਦ’—ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।

Verse 37

मोक्षमार्गं वरा रोहे तथा देवि सुदर्शनम् । धर्मगर्भं तु धर्माणां प्रभासं पापनाशनम् । अतः परं भवन्तीह उत्पलावर्त्तिकानि च

ਅਤੇ ‘ਮੋਖਸ਼ਮਾਰਗ’—ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪਥ; ‘ਵਰਾਰੋਹਾ’, ਹੇ ਦੇਵੀ; ਅਤੇ ‘ਸੁਦਰਸ਼ਨ’—ਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ। ‘ਧਰਮਗਰਭ’—ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਗਰਭ; ‘ਪ੍ਰਭਾਸ’—ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਇੱਥੇ ‘ਉਤਪਲਾਵਰ੍ਤ੍ਤਿਕਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 38

क्षेत्रस्य मध्ये यद्देवि मम गर्भगृहं स्मृतम् । तस्य नामानि ते देवि कथितान्यनुपूर्वशः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮੇਰਾ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤੈਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 39

श्रुत्वा नामान्यशेषाणि क्षेत्रमाहात्म्यमेव च । तेषां तु वांछिता सिद्धि र्भविष्यति न संशयः

ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਚਾਹੀ ਸਿੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 40

एतत्कीर्त्तयमानस्य त्रिकालं तु महोदयम् । संध्याकालांतरं पापमहोरात्रं विनश्यति

ਜੋ ਇਸ (ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ/ਨਾਮਾਂ) ਦਾ ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਿਕ ਉਤਥਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਧਿਕਾਲ ਵਿਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 41

अपि वै दांभिकाश्चैव ये वसंत्यल्पबुद्धयः । मूढा जीवनिका विप्रास्तेऽपि यांति मृता दिवम्

ਭਾਵੇਂ ਦੰਭੀ ਅਤੇ ਅਲਪਬੁੱਧੀ, ਮੋਹਿਤ ਜੀਵਿਕਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਹੋਣ, ਉਹ ਵੀ (ਇਸ ਪੁਣ ਨਾਲ) ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 42

अस्य क्षेत्रस्य मध्ये तु रवियोजनमध्यतः । उपक्षेत्राणि देवेशि संत्यन्यानि सहस्रशः

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ੀ! ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਰਵੀ-ਯੋਜਨ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਮਾਪ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉਪਖੇਤਰ (ਉਪਤੀਰਥ) ਵੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ।

Verse 43

कानिचित्पद्मरूपाणि यवाकाराणि कानिचित् । षट्कोणानि त्रिकोणानि दण्डाकाराणि कानिचित्

ਕੁਝ ਪਦਮ-ਆਕਾਰ ਹਨ, ਕੁਝ ਜਵ-ਦਾਣੇ ਵਰਗੇ; ਕੁਝ ਛਟਕੋਣੀ, ਕੁਝ ਤ੍ਰਿਕੋਣੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੰਡ-ਸਰੂਪ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 44

चंद्रबिंबार्द्धभेदानि चतुरस्रप्रभेदतः । ब्रह्मादिदैवतानीशे क्षेत्रमध्ये स्थितानि तु

ਕੁਝ ਅਰਧ-ਚੰਦ੍ਰ-ਬਿੰਬ ਵਰਗੇ ਰੂਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਿੰਨ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਆਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ। ਹੇ ਈਸ਼ੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 45

कानिचिद्योजनार्द्धानि तदर्धार्धानि कानिचित् । निवर्त्तनप्रमाणेन दण्डमानेन कानिचित्

ਕੁਝ (ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਭਾਗ) ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਮਾਪ ਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਅੱਧਾ। ਕੁਝ ਨਿਵਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੰਡ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ।

Verse 46

गोचर्ममानमध्यानि कानिचिद्धनुषांतरम् । यज्ञोपवीतमात्राणि प्रभासे संति कोटिशः

ਕੁਝ (ਤੀਰਥ) ਗੋਚਰਮ-ਮਾਪ ਦੇ ਮੱਧਮ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਅੰਤਰ ਜਿਤਨੇ ਫੈਲੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਜਨੇਊ ਦੇ ਮਾਪ ਜਿਤਨੇ ਛੋਟੇ (ਸਥਾਨ) ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਹਨ।

Verse 47

अंगुल्यष्टम भागोऽपि नभोस्ति कमलेक्षणे । न संति यस्मिंस्तीर्थानि दिव्यानि च नभस्तले

ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਂਗਲੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਜਿਤਨੀ ਥਾਂ ਵੀ ਐਸੀ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਥ ਨਾ ਹੋਣ—ਹਾਂ, ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਉੱਤੇ ਭੀ।

Verse 48

प्रभासक्षेत्रमासाद्य तिष्ठंति प्रलयादनु । केदारे चैव यल्लिंगं यच्च देवि महालये

ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕੇਦਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ (ਲਿੰਗ) ਮਹਾ-ਆਲਯ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀ—

Verse 49

मध्यमेश्वरसंस्थं च तथा पाशुपतेश्वरम् । शंकुकर्णेश्वरं चैव भद्रेश्वरमथापि च

ਉੱਥੇ ਮਧ੍ਯਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਥਾ ਪਾਸ਼ੁਪਤੇਸ਼ਵਰ; ਸ਼ੰਕੁਕਰਣੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਹਨ।

Verse 50

सोमे श्वरमथैकाग्रं कालेश्वरमजेश्वरम् । भैरवेश्वरमीशानं तथा कायावरोहणम्

ਫਿਰ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ; ਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਅਜੇਸ਼ਵਰ; ਭੈਰਵੇਸ਼ਵਰ, ਈਸ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਕਾਯਾਵਰੋਹਣ ਵੀ ਹਨ।

Verse 51

चापटेश्वरकं पुण्यं तथा बदरिकाश्रमम् । रुद्रकोटिर्महाकोटि स्तथा श्रीपर्वतं शुभम्

ਪੁੰਨਮਈ ਚਾਪਟੇਸ਼ਵਰਕ ਅਤੇ ਤਥਾ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ; ਰੁਦ੍ਰਕੋਟਿ ਅਤੇ ਮਹਾਕੋਟਿ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼੍ਰੀਪਰਵਤ ਵੀ ਹੈ।

Verse 52

कपाली चैव देवेशः करवीरं तथा पुनः । ओंकारं परमं पुण्यं वशिष्ठाश्रममेव च । यत्र कोटिः स्मृता देवि रुद्राणां कामरूपिणाम्

ਕਪਾਲੀ ਅਤੇ ਦੇਵੇਸ਼; ਫਿਰ ਕਰਵੀਰ ਵੀ; ਪਰਮ ਪੁੰਨਮਈ ਓੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੀ—ਜਿੱਥੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇੱਛਾਰੂਪੀ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 53

यानि चान्यानि स्थानानि पुण्यानि मम भूतले । प्रयागं पुरतः कृत्वा प्रभासे निवसंति च

ਮੇਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਹਨ—ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ—ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 54

उत्तरे रविपुत्री तु दक्षिणे सागरं स्मृतम् । दक्षिणोत्तरमानोऽयं क्षेत्रस्यास्य प्रकीर्त्तितः

ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰਵਿਪੁਤ੍ਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਉੱਤਰ–ਦੱਖਣ ਮਾਪ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 55

रुक्मिण्याः पूर्वतश्चैव तप्ततोयाच्च पश्चिमे । पूर्वपश्चिममानोऽयं प्रभासस्य प्रकीर्त्तितः

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰੁਕਮਿਣੀ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਤਪਤਤੋਯਾ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੀ ਪੂਰਬ–ਪੱਛਮ ਮਾਪ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।

Verse 56

एतदन्तरमासाद्य तीर्थानि सुरसुन्दरि । पातालादिकटाहांतं तानि तत्र वसंति वै

ਹੇ ਦੇਵ-ਸੁੰਦਰਿ, ਇਸ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੜਾਹੀ-ਸਮ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ।

Verse 57

एवं ज्ञात्वा महादेवि सर्वदेवमयो हरिः । प्रभासक्षेत्रमासाद्य तत्याज स्वं कलेवरम्

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ-ਮਯ ਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਸ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।

Verse 58

दिव्यं ममेदं चरितं हि रौद्रं श्रोष्यंति ये पर्वसु वा सदा वा । ते चापि यास्यंति मम प्रसादात्त्रिविष्टपं पुण्यजनाधिवासम्

ਮੇਰਾ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਰੌਦ੍ਰ-ਰਸ ਭਰਿਆ ਚਰਿਤ੍ਰ—ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਵਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਜਾਂ ਸਦਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ—ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ, ਪੁੰਨ੍ਯ ਜਨਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।

Verse 59

इति कथितमशेषमेव चित्रं चरितमिदं तव देवि पुण्ययुक्तम् । इतरमपि तवातिवल्लभं यद्वद कथयामि महोदयं मुनीनाम्

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਪੂਰਨ, ਪੁੰਨ-ਭਰਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਹੋਰ ਕਥਾ ਵੀ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਲਈ ਮਹਾਨ ਉਤਥਾਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।