Adhyaya 199

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि तस्य दक्षिणतः स्थितम् । सरस्वत्यास्तटे रम्ये देवं तत्र कृतस्मरम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾਵੇ—ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤਟ ਉੱਤੇ—ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਿਤਸਮਰਦੇਵ ਨਾਮਕ ਦੇਵਤਾ ਵਿਦਯਮਾਨ ਹੈ।

Verse 2

स्वयंभूतं महादेवि सर्वपापप्रणाशनम् । तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि यथा जातं महीतले

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਉਹ ਸਵਯੰਭੂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 3

पुरा कामो मया दग्धो यदा तत्र वरानने । तदा रतिः समागम्य विललाप सुदुःखिता

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਰਤੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਅਤੇ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 4

तां तु शोकातुरां दृष्ट्वा तत्राहं करुणान्वितः । अवोचं मा रुदिष्वेति तव भर्ता पुनः शुभे । समुत्थास्यति कालेन मत्प्रसादान्न संशयः

ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਨਾ ਰੋ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।’

Verse 5

देव्युवाच । किमर्थं स पुरा दग्धः कामदेवस्त्वया विभो । कथमाप पुनर्जन्म विस्तरात्कथयस्व मे

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਭਸਮ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ? ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 6

ईश्वर उवाच । दक्षः प्रजापतिः पूर्वं बभूव त्वत्पिता प्रिये । शतं सुतानां जज्ञेऽस्य गौरीणां दीर्घचक्षुषाम्

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸੌ ਧੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ—ਗੌਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਗੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ।

Verse 7

ददौ त्वां प्रथमं मह्यं सतीनामेति कीर्तिताम् । ददौ दश च धर्माय श्रद्धा मेधा धृतिः क्षमा

ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਧੀਆਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ—ਸ਼੍ਰੱਧਾ, ਮੇਧਾ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਖ਼ਸ਼ਮਾ ਆਦਿ।

Verse 8

अनसूया शुचिर्लज्जा स्मृतिः शक्तिः श्रुतिस्तथा । द्वे भार्ये कामदेवाय रतिः प्रीतिस्तथैव च

ਅਨਸੂਯਾ, ਸ਼ੁਚਿ, ਲੱਜਾ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਹ ਸਭ; ਅਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ: ਰਤੀ ਅਤੇ ਤਥੈਵ ਪ੍ਰੀਤੀ।

Verse 9

एकां स्वाहां ददौ वह्नेः पितॄणां च ततः स्वधाम् । सप्तविंशच्छशाङ्काय अश्विन्याद्याः प्रकीर्तिताः

ਉਸ ਨੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧੀ ਸ੍ਵਾਹਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਵਧਾ। ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਸਤਾਈਂ ਧੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਆਦਿ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 10

तवापि विदिता देवि रेवत्यन्तास्तथा जने । कश्यपाय ददौ देवि स तु कन्यास्त्रयोदश

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਰੇਵਤੀ ਤੱਕ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਵਿਦਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਤੇਰਾਂ ਕਨਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 11

अदितिश्च दितिश्चैव विनता कद्रुरेव च । सिंहिका सुप्रभा चैव उलूकी या वरानने

ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਦਿਤੀ ਹੀ, ਅਤੇ ਵਿਨਤਾ ਤੇ ਕਦ੍ਰੂ ਵੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੰਹਿਕਾ, ਸੁਪ੍ਰਭਾ ਅਤੇ ਉਲੂਕੀ—ਇਹ ਸਭ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, (ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ)।

Verse 12

अनुविद्धा सिता चैव ईर्ष्या हिंसा तथा परा । माया निष्कृतिसंयुक्ता दक्षः पूर्वं महामतिः

ਅਨੁਵਿੱਧਾ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਵੀ; ਅਤੇ ਈਰਸ਼ਿਆ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਪਰਾ; ਮਾਇਆ ਵੀ, ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ—ਇਹ ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ। ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਮਹਾਮਤੀ ਸੀ।

Verse 13

गौरी च सुप्रभा चैव वार्त्ता साध्वी सुमालिका । वरुणाय ददौ पञ्च तदाऽसौ पर्वतात्मजे

ਹੇ ਪਹਾੜ-ਪੁਤ੍ਰੀ! ਗੌਰੀ, ਸੁਪ੍ਰਭਾ, ਵਾਰੱਤਾ, ਸਾਧਵੀ ਅਤੇ ਸੁਮਾਲਿਕਾ—ਇਹ ਪੰਜੋਂ ਉਸ ਨੇ ਤਦੋਂ ਵਰੁਣ ਦੇਵ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 14

भद्रा च मदिरा चैव विद्या धन्या धना शुभा । ददौ पञ्च कुबेराय पत्न्यर्थं पर्वतात्मजे

ਹੇ ਪਹਾੜ-ਪੁਤ੍ਰੀ! ਭਦ੍ਰਾ, ਮਦਿਰਾ, ਵਿਦਿਆ, ਧਨਿਆ ਅਤੇ ਧਨਾ ਸ਼ੁਭਾ—ਇਹ ਪੰਜੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕੁਬੇਰ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪਤਨੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਦਿਤੀਆਂ।

Verse 15

जया च विजया चैव मधुस्पन्दा इरावती । सुप्रिया जनका कान्ता सुभद्रा धार्मिका शुभा

ਜਯਾ ਅਤੇ ਵਿਜਯਾ, ਮਧੁਸਪੰਦਾ ਅਤੇ ਇਰਾਵਤੀ; ਸੁਪ੍ਰਿਆ, ਜਨਕਾ, ਕਾਂਤਾ, ਸੁਭਦ੍ਰਾ, ਧਾਰਮਿਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਾ—ਇਹ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ ਗਏ।

Verse 16

रुद्राणां प्रददौ कन्या दशानां धर्मवित्तदा । प्रभावती सुभद्रा च विमला निर्मलाऽनृता

ਹੇ ਪਹਾੜ-ਪੁਤ੍ਰੀ! ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਦਾਤਾ ਦਸ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕਨਿਆਵਾਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ—ਪ੍ਰਭਾਵਤੀ, ਸੁਭਦ੍ਰਾ, ਵਿਮਲਾ, ਨਿਰਮਲਾ ਅਤੇ ਅਨ੍ਰਿਤਾ ਆਦਿ।

Verse 17

तीव्रा दक्षारुणा विद्या धारपाला च वर्चसा । आदित्यानां ददौ दक्षः कन्याद्वादशकं प्रिये

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ! ਤੀਵ੍ਰਾ, ਦਕ੍ਸ਼ਾਰੁਣਾ, ਵਿਦਿਆ, ਧਾਰਪਾਲਾ ਅਤੇ ਵਰਚਸਾ—ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਮਿਤ; ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਆਦਿਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਕਨਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਦਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 18

योगनिद्राभिभूतस्य संसर्पा सरमा गुहा । माला चंपा तथा ज्योत्स्ना स विश्वेभ्यश्च एव च

ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਰਪਾ, ਸਰਮਾ ਅਤੇ ਗੁਹਾ; ਅਤੇ ਮਾਲਾ, ਚੰਪਾ ਤੇ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਧੀਆਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 19

अश्विभ्यां द्वे तथा कन्ये सुवेषा भूषणा शुभा । एका कन्या तथा वायोर्दत्ता एताः प्रकीर्तिताः

ਅਸ਼੍ਵਿਨੀ ਦਿਵ੍ਯ ਜੁੜਵਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਕਨਿਆਵਾਂ—ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ਼ਧਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ—ਦਿੱਤੀਆਂ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਨਿਆ ਵਾਯੁ ਨੂੰ ਭੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਉਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 20

सावित्रीं ब्रह्मणे प्रादाल्लक्ष्मीं विष्णोर्महात्मनः । कस्यचित्त्वथ कालस्य स ईजे दक्षिणावता

ਉਸ ਨੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਸਹਿਤ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ।

Verse 21

यज्ञेन पर्वतसुते हिमवन्ते महागिरौ । यज्ञवाटो ह्यभूत्तस्य सर्वकामसमृद्धिमान्

ਹੇ ਪਹਾੜ-ਸੁਤਾ! ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਹਿਮਵੰਤ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਯਜ੍ਞਵਾਟ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 22

तस्मिन्यज्ञे समायाता आदित्या वसव स्तथा । विश्वेदेवाश्च मरुतो लोकपालाश्च सर्वशः

ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਮਰੁਤ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ—ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ—ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 23

ब्रह्मा विष्णुः सहस्राक्षो वारुणो यम एव च । धनदश्च कुमारश्च तथा नद्यश्च सागराः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਏ; ਸਹਸ੍ਰਾਖ਼ (ਇੰਦਰ), ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਯਮ ਵੀ। ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ (ਸਕੰਦ) ਸਮੇਤ—ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਭੀ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 24

वाप्यः कूपास्तथा चैव तडागाः पल्वलानि च । सुपर्णश्चाथ ये नागाः सर्वे मूर्ता व्यवस्थिताः

ਸਰੋਵਰ, ਕੂਏਂ, ਤਲਾਬ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵੀ; ਅਤੇ ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜ) ਤੇ ਜੋ ਨਾਗ ਹਨ—ਸਾਰੇ ਹੀ ਮੂਰਤੀਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਸਨ।

Verse 25

दानवाप्सरसश्चैव यक्षाः किन्नरगुह्यकाः । सानुगास्ते सभार्याश्च वेदवेदांगपारगाः

ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਯਕਸ਼, ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ ਵੀ ਆਏ—ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ—ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ।

Verse 26

महर्षयो महाभागास्तथा देवर्षयश्च ये । ते भार्यासहितास्तत्र वसंति च वरानने

ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਹਨ—ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀਏ।

Verse 27

कपालमालाभरणश्चिताभस्म बिभर्ति यः । अपवित्रतया शंभुर्नाहूतस्तु तथाविधः

ਜੋ ਖੋਪੜੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿਤਾ ਦੀ ਭਸਮ ਲਗਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ, ‘ਅਪਵਿਤ੍ਰ’ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ।

Verse 28

यतस्ततः समायाताः कैलासे पर्वतोत्तमे । अश्विन्याद्या भगिन्यस्तास्त्वां प्रतीदं वचोऽबुवन्

ਇਧਰ-ਉਧਰੋਂ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਕੈਲਾਸ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਆਦਿ ਭੈਣਾਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 29

किं तुष्टेव च कल्याणि तिष्ठसि त्वं सुमध्यमे । वयं च प्रस्थिताः सर्वाः पितुर्यज्ञे सभर्तृकाः

“ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਹੇ ਸੁਮਧਿਆ! ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਜਿਹੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਉਂ ਖੜੀ ਹੈਂ? ਅਸੀਂ ਸਭ ਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪਿਤਾ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਾਂ।”

Verse 30

वयमाकारितास्तेन सुताः सर्वा यशस्विनि । न त्वामाहूतवान्दक्षस्त्रपते शंकराद्यतः

“ਹੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ! ਅਸੀਂ ਸਭ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਸੱਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਇਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੰਕਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੱਜਿਤ ਤੇ ਵੈਰਭਾਵੀ ਹੈ।”

Verse 31

तासां वचनमाकर्ण्य सती प्राह क्रुधान्विता । हा धिग्दक्ष दुराचार किं वदिष्ये महेश्वरम्

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਤੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਅਤੇ ਬੋਲੀ: “ਹਾਇ! ਧਿਕਾਰ ਹੈ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ! ਮੈਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂ?”

Verse 32

कथं संदर्शये वक्त्रमित्युक्त्वाऽत्मानमात्मना । विससर्ज तपोयोगात्सस्मारान्यन्न किञ्चन

“ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮੁਖ ਕਿਵੇਂ ਵਿਖਾਵਾਂ?” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਤਪ-ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਯਾਦ ਨਾ ਕੀਤਾ।

Verse 33

अथ दृष्ट्वा महादेवः सतीं प्राणैर्विना स्थिताम् । अवमानात्तथाऽत्मानं त्यक्त्वा मत्वा कपालिनम्

ਤਦ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਸਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਪਾਲਧਾਰੀ (ਭਿਆਨਕ ਵਰਤ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ) ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਸਧਾਰਣ ਅਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।

Verse 34

गणान्संप्रेषयामास यज्ञविध्वंसनाय च । ते गताश्च गणा रौद्राः शतशोऽथ सहस्रशः

ਉਸ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਵਿਧ੍ਵੰਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਉਹ ਰੌਦ੍ਰ ਗਣ ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਤੁਰ ਪਏ।

Verse 35

विकृता विकृताकारा असंख्याता महाबलाः । रुद्रेण प्रेरितान्दृष्ट्वा वीरभद्रपुरोगमान्

ਉਹ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ, ਵਿਗੜੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਣਗਿਣਤ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਸਨ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਨਿਕਲੇ, ਅੱਗੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਦਿਸ ਪਏ।

Verse 36

ततो देवगणाः सर्वे वसवः सह भास्करैः । विश्वेदेवाश्च साध्याश्च धनुर्हस्ता महाबलाः

ਤਦ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ—ਵਸੁ ਸੂਰ੍ਯ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਅਤੇ ਸਾਧ੍ਯ—ਮਹਾਬਲੀ, ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਹੋਏ, ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 37

युद्धाय च विनिष्क्रान्ता मुञ्चन्तः सायकाञ्छितान् । ते समेत्य ततोऽन्योन्यं प्रमथा विबुधैः सह

ਉਹ ਯੁੱਧ ਲਈ ਨਿਕਲੇ, ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਮਥ ਅਤੇ ਵਿਬੁਧ (ਦੇਵ) ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਏ ਅਤੇ ਘਮਸਾਨ ਹੋਇਆ।

Verse 38

मुमुचुः शरवर्षाणि वारिधारां यथा घनाः । तेषां हस्ती गणेनाथ शूलेन हृदि भेदितः

ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਜਿਹੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਵਰਖੇ ਛੱਡਣ ਲੱਗੇ। ਤਦ ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬੇਧ ਦਿੱਤਾ।

Verse 39

स तु तेन प्रहारेण विसंज्ञो निषसाद ह । अथ मुष्ट्या हतः कुम्भे नाग ऐरावणस्तदा

ਉਸ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਐਰਾਵਤ ਨਾਗ ਨੂੰ ਕੁੰਭ (ਕੰਨ-ਮੱਥੇ) ਉੱਤੇ ਮੁੱਠੀ ਦੇ ਘਾਤ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

Verse 40

सहसा स हतस्तेन वारणो भैरवान्रवान् । विनदञ्जवमास्थाय यज्ञवाटमुपाद्रवत्

ਉਸ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣ ਕੀਤੇ। ਉੱਚੀ ਚੀਂਘ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੇਜ਼ੀ ਫੜ ਕੇ ਉਹ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।

Verse 41

विश्वेदेवा निरुच्छ्वासाः कृता रौद्रैर्महाशरैः । चकर्ष स धनुष्येण वसुमान्बलवतरः

ਉਸ ਦੇ ਰੌਦ੍ਰ ਮਹਾਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਹਾਫਦੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਤਦ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਵਸੁ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਾਣ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆ।

Verse 42

निस्तेजसस्तदादित्याः कृतास्तेन रणाजिरे । एतस्मिन्नन्तरे देवाः कृतास्तेन पराङ्मुखाः

ਉਸ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤਿਆਂ ਦਾ ਤੇਜ ਹਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਰਾਂਮੁਖ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ—ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਹੋਏ।

Verse 43

ततस्ते शरणं जग्मुर्विष्णुं तत्र च संस्थितम् । ततः कोपसमाविष्टो विष्णुर्देवान्सवासवान्

ਤਦ ਉਹ ਉਥੇ ਵਿਦਮਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਗਏ। ਤਦ ਧਰਮਿਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵਿਸ਼ਣੂ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 44

दृष्ट्वा विद्रावितान्सर्वान्मुमोचाशु सुदर्शनम् । तमापतन्तं वेगेन विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम्

ਸਭ ਨੂੰ ਭੱਜਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਛੱਡਿਆ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਝਪਟਦਾ ਹੋਇਆ ਆ ਪਿਆ।

Verse 45

प्रसार्य वक्त्रं सहसा उदरस्थं चकार ह । तस्मिंश्चक्रे तदा ग्रस्ते अमोघे पर्वतात्मजे

ਉਸ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਮੂੰਹ ਫੈਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਲਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਅਮੋਘ ਚੱਕਰ ਪਹਾੜ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਿਆ,

Verse 46

चुकोप भगवान्विष्णुः शार्ङ्गहस्तो ऽभ्यधावत । स हत्वा दशभिस्तीक्ष्णैर्नंदिं भृङ्गिं शतेन च

ਤਦ ਧਨੁਸ਼ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਾਰੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਨੰਦੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸੌ ਨਾਲ ਭ੍ਰਿੰਗੀ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 47

महाकालं सहस्रेण ह्ययुतेन गणाधिपम् । बाणानामयुतैर्भित्त्वा वीरभद्रमुपाद्रवत्

ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਕਾਲ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਦਸਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਛੇਦ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।

Verse 48

तं हत्वा गदया विष्णुर्विह्वलं रुधिरोक्षितम् । गृहीत्वा पादयोर्भूमौ निजघानातिरोषितः

ਗਦਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ—ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 49

हन्यमानस्य तस्याथ भूमौ चक्रं सुदर्शनम् । रुधिरोद्गारसंयुक्तं प्रहारमकरोन्न तु

ਜਦ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਲਹੂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।

Verse 50

रुद्रलब्धवरो देवि वीरभद्रो गणेश्वरः । यन्न पञ्चत्वमापन्नो गदया पीडितोऽपि सः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਵ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ—ਗਦਾ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ—ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 51

पतितं वीक्ष्य तं सर्वे विष्णुतेजोबलार्दिताः । विद्रुताः सर्वतो याता यत्र देवो महेश्वरः

ਉਸ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਤੇਜ-ਬਲ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਸਭ ਜਣੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ, ਉਥੇ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸਨ।

Verse 52

तस्मै सर्वं तथा वृत्तं समाचख्युः पराभवम् । विक्रमं वीरभद्रस्य ततः क्रुद्धो महेश्वरः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ—ਹਾਰ ਅਤੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ; ਤਦ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਉਠੇ।

Verse 53

प्रगृह्य सहसा शूलं प्रस्थितः स्वगणैः सह । यज्ञवाटं तु दक्षस्य पराभवभवं ततः । विक्रमन्वीरभद्रेण यत्र विष्णुः स्वयं स्थितः

ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ—ਉਹੀ ਥਾਂ ਜਿਥੋਂ ਅਪਮਾਨ ਉੱਠਿਆ ਸੀ—ਜਿਥੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ।

Verse 54

तमायान्तं समालोक्य कोपयुक्तं महेश्वरम् । संग्रामे सोऽजयं मत्वा तत्रैवान्तरधीयत

ਉਸ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਜਿੱਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 55

मरुद्भिः सार्धमिन्द्रोऽपि वसुभिः सह किन्नरैः । शिवः क्रोधपरीतात्मा ततश्चादर्शनं गतः

ਇੰਦਰ ਵੀ ਮਰੁਤਾਂ, ਵਸੂਆਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਚਿੱਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ—ਤਦ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 56

केवलं ब्राह्मणास्तत्र स्थिताः सदसि भामिनि । ते दृष्ट्वा शंकरं प्राप्तं कोपसंरक्तलोचनम्

ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਓਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

Verse 57

होमं चक्रुस्ततो भीता रुद्रमंत्रैः समंततः । अन्ये त्राससमायुक्ताः पलायंते दिशो दश

ਤਦ ਡਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਰੁਦ੍ਰ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕੀਤਾ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਭੈ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ।

Verse 58

अथागत्य महादेवो दृष्ट्वा तान्ब्राह्मणोत्तमान् । अपश्यमानो विबुधांस्तत्र यज्ञं जघान सः

ਤਦ ਮਹਾਦੇਵ ਆ ਪਹੁੰਚੇ; ਉਹਨਾਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਯੱਗ ਨੂੰ ਵਿਧਵੰਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 59

स च मृगवपुर्भूत्वा प्रणष्टः शिवभीतितः । पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्जगाम भगवाञ्छिवः । अद्यापि दृश्यते व्योम्नि तारारूपो महेश्वरि

ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਚਲੇ। ਅੱਜ ਵੀ, ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 199

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये दक्षयज्ञविध्वंसनोनाम नवनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ “ਦਕਸ਼-ਯੱਗ ਵਿਧਵੰਸ” ਨਾਮਕ ਇਕ ਸੌ ਨਿਨਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।