
ਈਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ “ਤੀਜੇ ਮਹਾਨ ਪੁਸ਼ਕਰ” ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ‘ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕੁੰਡ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ—ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਮਾਤਾ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ’ (ਸਥਾਪਨਾ) ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਆਦਿ-ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਵਿੱਚ ਵਿਧਿਵਤ ਪੂਰਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹਿਰਣ੍ਯ-ਦਾਨ (ਸੁਵਰਨ ਦਾਨ) ਕਰਨਾ ਵੀ ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि तृतीयं पुष्करं महत् । तस्यैव पूर्वदिग्भागे किञ्चिदीशानगोचरे । कनीयः संस्मृतं कुंडं पुष्करंनाम नामतः
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਮਹਾਨ ਤੀਜੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ‘ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕੁੰਡ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 2
यत्र मध्याह्नसमये ब्रह्मणा समुपासिता । सन्ध्या त्रैलोक्यजननी प्रतिष्ठार्थं गतेन च
ਉੱਥੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਜਨਨੀ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 3
तत्र यः कुरुते स्नानं पौर्णमास्यां समाहितः । सम्यक्कृतं भवेत्तेन स्नानं तत्रादिपुष्करे
ਉੱਥੇ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਨਾਨ ਉਸ ਆਦਿ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
हिरण्यं तत्र दातव्यं सर्वपापापनुत्तये
ਉੱਥੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪੂਰਨ ਨਾਸ ਲਈ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 5
इति संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं तव पौष्करम् । श्रुतं पापहरं नॄणां सर्वकामप्रदं तथा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 144
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्करकुण्डमाहात्म्य वर्णनंनाम चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਕਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ, “ਪੁਸ਼ਕਰ ਕੁੰਡ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ” ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਚੁਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।