
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਦੇ ‘ਦੇਵਕੁਲ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਤੱਤਵਿਕ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਵ੍ਯੂਤੀ-ਮਾਪ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ‘ਦੇਵਕੁਲ’ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕਤਾ ਮਿਲੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ‘ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ’ ਰਿਸ਼ਿਤੋਯਾ ਨਦੀ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਰਵ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਆਦਿ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਿਤ੍ਰ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਾਨ-ਧਰਮ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ: ਆਸ਼ਾਢ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਸੋਨਾ, ਅਜਿਨ (ਚਮੜਾ) ਅਤੇ ਕੰਬਲ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੱਕ ਵਧਦਾ ਵਧਦਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । तस्मादाग्नेयदिग्भागे गव्यूतिसप्तकेन च । स्थानं देवकुलंनाम देवानां यत्र संगमः
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਅਗਨੇਯ ਦਿਸ਼ਾ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ) ਵੱਲ, ਸੱਤ ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਦੇਵਕੁਲ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
ऋषीणां यत्र सिद्धानां पुरा लिंगे निपातिते । यस्माज्जातो महादेवि तस्माद्देवकुलं स्मृतम्
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ! ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਉਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਨਿਵੇਦਨ ਅਰਪਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਹੋਇਆ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਦੇਵਕੁਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
तस्य पश्चिमदिग्भाग ऋषितोया महानदी । ऋषीणां वल्लभा देवि सर्वपातकनाशिनी
ਉਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਰਿਸ਼ਿਤੋਯਾ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ—ਹੇ ਦੇਵੀ! ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 4
तत्र स्नात्वा नरः सम्यक्पितॄणां निर्वपेन्नरः । सप्तवर्षायुतान्येव पितॄणां तृप्तिमावहेत्
ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਯਥੋਚਿਤ ਤਰਪਣ-ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ ਸੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
सुवर्णं तत्र देयं तु अजिनं कंबलं तथा । आषाढे त्वमावास्यायां यत्किञ्चिद्दीयते ध्रुवम्
ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਤੇ ਉਨ ਦਾ ਕੰਬਲ ਵੀ। ਆਸ਼ਾਢ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵਸ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਚੂਕ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
वर्द्धते षोडशगुणं यावदायाति पूर्णिमा
ਉਹ ਪੁੰਨ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦੀ।
Verse 7
सुवर्णं तत्र देयं तु अजिनं कंबलं तथा । मुच्यते पातकैः सर्वैः सप्तजन्मकृतैरपि
ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਤੇ ਕੰਬਲ ਵੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ।
Verse 296
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य ऋषितोयानदीमाहात्म्यवर्णनंनाम षण्णवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਏਕਾਸ਼ੀਤਿਸਾਹਸ੍ਰੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ‘ਪ੍ਰਭਾਸਕਸ਼ੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਅਧੀਨ ‘ਸ਼ਿਤੋਯਾ ਨਦੀ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਛਿਆਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।