Adhyaya 204

Verse 1

देव्युवाच । भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं विस्तरात्कथयस्व मे

ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤਾਰਕ, ਮੈਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਓ।

Verse 2

यात्रागतानां देवेशि पुरुषाणां जितात्मनाम् । मुखद्वारे तु किं पुण्यं स्नानदाने च शंकर

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਤੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਾਲੇ ਜੋ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਹਨ—ਮੁਖਦ੍ਵਾਰ ਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪੁੰਨ ਹੈ? ਅਤੇ ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਸਨਾਨ ਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਹੈ?

Verse 3

अवगाहनेन चान्यत्र फलं किंस्वित्प्रजायते । श्राद्धस्य किं विधानं तु के मंत्रास्तत्र के द्विजाः

ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅਵਗਾਹਨ (ਸਨਾਨ) ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ? ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਕਿਹੜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਦਵਿਜ (ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ) ਬੁਲਾਏ ਜਾਣ?

Verse 4

किं ग्राह्यं किञ्च भोक्तव्यं ब्राह्मणैः श्राद्धकर्मणि । कानि दानानि देयानि नृभिर्यात्रा फलेप्सुभिः

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੀ ਕੁਝ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੋ ਲੋਕ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਦਾਨ ਦੇਣ?

Verse 5

ईश्वर उवाच । शृणु देविप्रवक्ष्यामि दानश्राद्धविधिक्रमम् । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं कीर्त्यमानं निबोध मे

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦੇਵੀ—ਮੈਂ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜੋ ਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸਮਝ ਲਵੋ।

Verse 6

पुण्यं सारस्वतं तोयं यत्र तत्रावगाह्यते । सागरेण तु संमिश्रं देवानामपि दुर्लभम्

ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਪੁੰਨਮਈ ਜਲ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਵਗਾਹਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸੰਗਮ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ।

Verse 7

सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या सरस्वती लोकसुखावगाहा । सरस्वतीं प्राप्य न दुःखिता नराः सदा न शोचंति परत्र चेह वा

ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰਸਵਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਨੀਤ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਨਾ ਇੱਥੇ ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ।

Verse 8

पुण्यं सारस्वतं तीर्थं पुण्यकृल्लभते नरः । दुर्लभं त्रिषु लोकेषु वैशाख्या सोमपर्वणि

ਪੁੰਨ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪੁਨੀਤ ਸਾਰਸਵਤ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸੁਭ ਫਲ ਦੁਰਲਭ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸੋਮ-ਪರ್ವ ਦੇ ਦਿਨ।

Verse 9

अमा सोमेन संयुक्ता यदि तत्रैव लभ्यते । तत्र किं क्रियते देवि पर्वकोटिशतैरपि

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਸੋਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਪર્વ-ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

Verse 10

चान्द्रायणानि कृच्छ्राणि महासां तपनानि च । प्रायश्चित्तानि दीयन्ते यत्र नास्ति सरस्वती

ਜਿੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਹੀਂ, ਓਥੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ, ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਆਦਿ ਕਠੋਰ ਤਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। (ਪਰ ਇੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।)

Verse 11

यावदस्थि शरीरस्य तिष्ठेत्सारस्वते जले । तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके वसे न्नरः । जात्यन्धैस्ते समा ज्ञेया मृतैः पंगुभिरेव च

ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵੀ ਸਾਰਸਵਤ ਜਲ ਵਿਚ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿਣ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਉਹ ਜਨਮਾਂਧਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਣੋ—ਹਾਂ, ਮੁਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਲੰਗੜਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੀ।

Verse 12

समर्था ये न पश्यन्ति प्रभासस्थां सरस्वतीम् । ते देशास्तानि तीर्थानि आश्रमास्ते च पर्वताः

ਜੋ ਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼, ਤੀਰਥ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਸਭ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰਰਥਕ ਹਨ।

Verse 13

येषां सरस्वती देवी मध्ये याति सरिद्वरा । त्रैलोक्यपावनीं पुण्यां संश्रिता ये सरस्वतीम् । संसारकर्दमामोदमाजिघ्रन्ति न ते पुनः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਧੋਂ ਸਰਿਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਸ ਪੁੰਨਮਈ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਫਿਰ ਕਦੇ ਸੰਸਾਰ-ਕੀਚੜ ਦੀ ਦੁਰਗੰਧ ਨਹੀਂ ਸੁੰਘਦੇ।

Verse 14

शब्दविद्येव विस्तीर्णा मतैव जगतः प्रिया । सतां मतिरिव स्वच्छा रमणीया सरस्वती

ਸਰਸਵਤੀ ਸ਼ਬਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਾਂਗ ਵਿਸਤਾਰਵਾਨ ਹੈ; ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਵਾਂਗ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਹੈ—ਸਰਸਵਤੀ ਅਤਿ ਰਮਣੀਯ ਹੈ।

Verse 15

त्रैलोक्यशोभितां देवीं दिव्य तोयां सुनिर्मलाम् । स नीचो यः पुमानेतां न वन्देत सरस्वतीम्

ਸਰਸਵਤੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਨੀਚ ਹੈ।

Verse 16

स्वर्गनिश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती । नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी

ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨਦੀ ਬਿਨਾ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 17

चन्द्रभागा च गंगा च तथा यत्र सरस्वती । देवास्ते न मनुष्यास्ते तिस्रो नद्यः पिबन्ति ये

ਜਿੱਥੇ ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਤੇ ਗੰਗਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਰਸਵਤੀ ਵੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਦੇਵਤਾ ਹਨ।

Verse 18

सत्यमेव मया देवि जाह्नवी शिरसा धृता । याः काश्चित्सरितो लोके तासां पुण्या सरस्वती

ਸੱਚਮੁੱਚ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 19

दर्शनेन सरस्वत्या राजसूयो न राजते । गंडूषश्चाश्वमेधाद्वै सर्व क्रतुवरं पयः

ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵੀ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਲ ਦਾ ਇਕ ਘੂੰਟ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਭ ਕਰਤਵਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।

Verse 21

वहन्ति येषां कालेन ते न काल वशा नराः । देवि किं बहुनोक्तेन वर्णितेन पुनःपुनः । सरस्वत्याः परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਮਾਂ ਹੀ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਸਰਸਵਤੀ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 22

तत्रैव दुर्लभं स्नानं यत्र सागरसंगमः । तत्र स्नानेन दानेन कोटियज्ञफलं लभेत्

ਉੱਥੇ ਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਨਦੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਦੁਰਲਭ ਤੇ ਅਤਿ ਕੀਮਤੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਰੋੜਾਂ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

यत्र सारस्वतं तोयं सागरोर्मिसमाकुलम् । तत्र स्नास्यंति ये मर्त्या भाग्यवन्तो युगेयुगे

ਜਿੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਮਥਿਆ ਤੇ ਉਥਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਜੋ ਮਰਤ ਲੋਕ ਯੁੱਗੋਂ ਯੁੱਗ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 24

ते धन्यास्ते नमस्कार्यास्तेषां स्फीततरं यशः । येषां कलेवरं नॄणां सिक्तं सारस्वतैर्जलैः

ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ, ਉਹ ਨਮਸਕਾਰ ਜੋਗ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਿੰਚੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਹਨ।