
ਸ਼ੈਵ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਥਾਂ ਸਥਿਤ ਚਾਰ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਦਿਸ਼ਾ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਦੋ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਦੋ ਲਿੰਗ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ—ਕੁਸ਼ਕੇਸ਼ਵਰ (ਪਹਿਲਾ), ਗਰਗੇਸ਼ਵਰ (ਦੂਜਾ), ਪੁਸ਼ਕਰੇਸ਼ਵਰ (ਤੀਜਾ) ਅਤੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯੇਸ਼ਵਰ (ਚੌਥਾ) ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਭਗਤ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸਯੰਮ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਧਾਨ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ—ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਏ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨਾ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਯਾਤਰਾ ‘ਪੂਰਨ’ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿਥੀ-ਪਾਲਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਧਰਮ ਵੀ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि लिंगानां च चतुष्टयम् । एकस्थानस्थितानां तु सावित्र्यास्तत्र पश्चिमे
ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਇਕੋ ਥਾਂ ਸਥਿਤ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਚੌਕੜੇ ਵੱਲ ਜਾਓ—ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਉੱਥੇ।
Verse 2
लिंगानां द्वितयं पूर्वे पश्चिमे सम्मुखद्वयम् । कुशकेश्वरनामेति लिंगं वै प्रथमं स्मृतम्
ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਾਹਮਣੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਲਿੰਗ ‘ਕੁਸ਼ਕੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 3
गर्गेश्वरं द्वितीयं तु तृतीयं पुष्करेश्वरम् । मैत्रेयेश्वरनामेति चतुर्थं समुदाहृतम्
ਦੂਜਾ ‘ਗਰਗੇਸ਼ਵਰ’ ਹੈ, ਤੀਜਾ ‘ਪੁਸ਼ਕਰੇਸ਼ਵਰ’। ਚੌਥਾ ‘ਮੈਤ੍ਰੇਯੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 4
एतानि यस्तु लिंगानि पश्येद्भक्त्या जितेन्द्रियः । स मुक्तः पातकैः सर्वैर्गच्छेच्छिवपुरं महत्
ਜੋ ਭੀ ਜਿਤੇੰਦ੍ਰਿਯ ਹੋ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਹਾਨ ਧਾਮ-ਪੁਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां वैशाखे तु विशेषतः । स्नानं कृत्वा प्रयत्नेन ब्राह्मणांस्तत्र भोजयेत्
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ, ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 6
तेभ्यो दद्याद्यथाशक्त्या काञ्चनं वसनानि च । एवं कृते भवेद्यात्रा परिपूर्णा सुरेश्वरि
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਯਾਤਰਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 173
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कुशकादिलिंगचतुष्टयमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिसप्तत्युत्तरततमोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਕੰਦ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ—ਇਕਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਸਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ‘ਪ੍ਰਭਾਸਖੇਤਰ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਵਿੱਚ ‘ਕੁਸ਼ਕ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਚਾਰ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ੧੭੩ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।