Prabhasa Kshetra Mahatmya
Prabhasa Kshetra Mahatmya
This section is centered on Prabhāsa-kṣetra, a coastal pilgrimage region in western India traditionally associated with Somnātha/Someśvara worship and a dense network of tīrthas. The text treats the landscape as a ritual field where travel (yātrā), bathing, and recitation function analogously to Vedic rites, while also embedding the site in a broader purāṇic memory-map through genealogies of teachers and narrators.
Adhyayas in Prabhasa Kshetra Mahatmya
366 chapters to explore.
Adhyaya 1
प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रस्तावना (Prologue: Invocation, Authority, and Eligibility)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର କଥା-ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ-ପରମ୍ପରା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପୁରାଣାର୍ଥର ମୂଳ ଜ୍ଞାତା-ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି। ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନେ ସୂତ (ରୋମହର୍ଷଣ)ଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ର-ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମୀ ଯାତ୍ରା ପରମ୍ପରା ଉଲ୍ଲେଖ କରି ବିଶେଷତଃ ବୈଷ୍ଣବୀ ଓ ରୌଦ୍ରୀ ଯାତ୍ରାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାହାନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ତୁତି, ଚେତନା-ସ୍ୱରୂପ (ଚିନ୍ମାତ୍ର)କୁ ନମସ୍କାର, ଏବଂ ଅମୃତ–ବିଷ ବିରୋଧରେ ରକ୍ଷା-ଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପରେ ସୂତ ହରିଙ୍କୁ ଓଁକାର-ସ୍ୱରୂପ, ପରମ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭାବେ ସ୍ତବ କରି, ଆସନ୍ତା କଥାକୁ ସୁସଂଗଠିତ, ଅଳଙ୍କୃତ ଓ ପବିତ୍ରକାରୀ ବୋଲି କହନ୍ତି। ନୀତିନିୟମ ଦିଆଯାଏ—ନାସ୍ତିକଙ୍କୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦିଆଯିବ ନାହିଁ; ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ଶାନ୍ତ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ର ପାଠ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଧିକାରକୁ ସଂସ୍କାର, ନିତ୍ୟକର୍ମ ଓ ସଦାଚାର ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଶେଷରେ କୈଲାସରେ ଶିବଙ୍କୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପରମ୍ପରାରେ ସୂତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସିଥିବା ଶ୍ରବଣ-ବଂଶାବଳୀ କହି, ଏହି ଅଂଶର ପ୍ରାମାଣିକତା ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ।
Adhyaya 2
Purāṇa-lakṣaṇa, Purāṇa-anuक्रम, and Upapurāṇa Enumeration (पुराणलक्षण–पुराणानुक्रम–उपपुराणनिर्देश)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ କଥା-ପ୍ରବଚନର ପରୀକ୍ଷାମାନଦଣ୍ଡ ପଚାରନ୍ତି—ତାହାର ଲକ୍ଷଣ, ଗୁଣ-ଦୋଷ, ଏବଂ ପ୍ରମାଣିକ ରଚନା କିପରି ଚିହ୍ନିବା। ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଇ ବେଦ ଓ ପୁରାଣର ଆଦ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି, ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ପୁରାଣ-ସଂଗ୍ରହର ବିଶାଳତା, ଏବଂ ପରେ ବ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସମୟାନୁସାରେ ସଂକ୍ଷେପ କରି ଅଷ୍ଟାଦଶ ମହାପୁରାଣରେ ବିଭାଜନ କଥା କହନ୍ତି। ତାପରେ ମହାପୁରାଣ ଓ ଉପପୁରାଣର ନାମାବଳୀ ଦିଆଯାଏ; ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଆନୁମାନିକ ଶ୍ଲୋକସଂଖ୍ୟା ସହ ଦାନବିଧି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ—ଗ୍ରନ୍ଥ ଲେଖନ/ନକଲ, ଦାନ, ଏବଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସହ ପୁଣ୍ୟଲାଭ। ପୁରାଣର ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣ (ସର୍ଗ, ପ୍ରତିସର୍ଗ, ବଂଶ, ମନ୍ୱନ୍ତର, ବଂଶାନୁଚରିତ) ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଏ; ଗୁଣଭେଦରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ/ରାଜସ/ତାମସ ବିଭାଗ ଓ ତଦନୁସାରେ ଦେବତା-ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଇତିହାସ–ପୁରାଣ ପରମ୍ପରା ବେଦାର୍ଥକୁ ସ୍ଥିର କରୁଥିବା ଆଧାର ବୋଲି ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସପ୍ତବିଭାଗରେ ପ୍ରାଭାସିକ ଖଣ୍ଡର ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଏ, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥ-ଭୂଗୋଳ ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି।
Adhyaya 3
तीर्थविस्तरप्रश्नः प्रभासरहस्यप्रकाशश्च (Inquiry into the Spread of Tīrthas and the Revelation of Prabhāsa’s Secret)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୂର୍ବରୁ ଉକ୍ତ ସୃଷ୍ଟିବିଷୟକ କଥା ପରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସୂତ କୈଲାସରେ ହୋଇଥିବା ପୂର୍ବ ସମ୍ବାଦ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି—ଯେଉଁଠାରେ ଦେବୀ ଦିବ୍ୟ ସଭା ଦେଖି ଶିବଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଶିବ ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ଶିବ-ଶକ୍ତିର ପରମ ଅଭେଦ ପ୍ରକାଶ କରି, ଯଜ୍ଞକର୍ମ, ଲୋକକାର୍ଯ୍ୟ, କାଳମାନ ଓ ପ୍ରକୃତିଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ବ୍ୟାପ୍ତି ଦର୍ଶାଉଥିବା ବିସ୍ତୃତ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ-ବଚନମାଳା କହନ୍ତି। ତାପରେ ଦେବୀ କଳିଯୁଗପୀଡିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାରିକ ଉପଦେଶ ଚାହାନ୍ତି—ଯାହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଫଳ ମିଳେ ଏମିତି ଏକ ତୀର୍ଥ କେଉଁଟି। ଶିବ ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଶେଷରେ ପ୍ରଭାସକୁ ଗୁହ୍ୟ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଉନ୍ନତ କରନ୍ତି। କପଟ, ହିଂସ୍ର କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକ ଯାତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ ବୋଲି ନୀତିମୂଳକ ସମାଲୋଚନା ଆସେ, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଶକ୍ତି ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ରକ୍ଷିତ ବୋଲି ସୂଚିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ସୋମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରକାଶ, ତାହାର ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟରେ ଭୂମିକା, ଏବଂ ଇଚ୍ଛା-ଜ୍ଞାନ-କ୍ରିୟା ତିନି ଶକ୍ତିର ଜଗତ୍କାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥ ଉଦ୍ଭବ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ପବିତ୍ରତା ଓ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତିର ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 4
प्रभासक्षेत्रप्रमाण-त्रिविधविभाग-श्रीसोमेश्वरमाहात्म्य (Prabhāsa: Measurements, Threefold Division, and the Somēśvara Discourse)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ପ୍ରଭାସ-ତୀର୍ଥର ସର୍ବତୀର୍ଥୋତ୍ତମତ୍ୱ ଏବଂ ସେଠାରେ କୃତ କର୍ମ କାହିଁକି ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି—ତାହା ବିସ୍ତାରେ ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି, ପ୍ରଭାସ ତାଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ କ୍ଷେତ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ସେ ନିତ୍ୟ ସନ୍ନିହିତ; ତେଣୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କରାଯାଇଥିବା ଦାନ, ତପ, ଜପ, ଯଜ୍ଞ ଆଦିର ଫଳ କେବେ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ। ପରେ କ୍ଷେତ୍ର–ପୀଠ–ଗର୍ଭଗୃହ ଭାବେ ତ୍ରିସ୍ତରୀୟ ବିଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହୁଏ ଏବଂ ସ୍ତରାନୁସାରେ ଫଳବୃଦ୍ଧି କଥା ଆସେ। ସୀମା-ଚିହ୍ନ, ଦିଗ୍-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ଭିତରର ରୁଦ୍ର–ବିଷ୍ଣୁ–ବ୍ରହ୍ମା ବିଭାଜନ, ତୀର୍ଥସଂଖ୍ୟା ଓ ରୌଦ୍ରୀ–ବୈଷ୍ଣବୀ–ବ୍ରାହ୍ମୀ ଯାତ୍ରାକୁ ଇଚ୍ଛା–କ୍ରିୟା–ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ତାପରେ ସୋମେଶ୍ୱର ଏବଂ କାଳଭୈରବ/କାଳାଗ୍ନିରୁଦ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷା-ଶୁଦ୍ଧି ତତ୍ତ୍ୱ, ଶତରୁଦ୍ରୀୟକୁ ଆଦର୍ଶ ଶୈବ ପାଠ ଭାବେ ମହିମାୟିତ କରାଯାଇଛି। ବିନାୟକ, ଦଣ୍ଡପାଣି, ଗଣମାନଙ୍କ ପରି ରକ୍ଷକ, ଦ୍ୱାରଦେବତା ପୂଜା, ଘୃତ-କମ୍ବଳ ଆଦି ଅର୍ପଣ ଓ ବିଶେଷ ରାତ୍ରିର ନିୟମ ଭଳି ଯାତ୍ରା-ଶିଷ୍ଟାଚାର ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 5
प्रभासक्षेत्रस्य अतिविशेषमहिमा — The Supreme Eminence of Prabhāsa-kṣetra
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପରେ ଦେବୀ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ମହିମାକୁ ଅଧିକ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସକୁ ନିଜ ପ୍ରିୟ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କହି, ଏହା ଯୋଗୀ ଓ ବିରକ୍ତ ଜନଙ୍କ ପରାଗତିର ସ୍ଥାନ; ଯେ ଏଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ ସେ ଶିବଲୋକ ପାଏ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଦୁର୍ବାସା, ଭରଦ୍ୱାଜ, ବସିଷ୍ଠ, କଶ୍ୟପ, ନାରଦ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଦି ମହର୍ଷିମାନେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରନ୍ତି ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ, ରୁଦ୍ରେଶ୍ୱର, କମ୍ପର୍ଦୀଶ, ରତ୍ନେଶ୍ୱର, ଅର୍କସ୍ଥଳ, ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ-ସ୍ଥାନ ଓ ସରସ୍ୱତୀ/ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ ଭଳି ସ୍ଥାନରେ ଜପ-ପୂଜାରେ ଲୀନ ବଡ଼ ସଭାମାନଙ୍କୁ ସଂଖ୍ୟାସହ ଦେଖାଇ ପବିତ୍ରତା ଓ ସାଧନାଘନତା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ବେଦାନ୍ତପ୍ରଶଂସିତ ସମଗ୍ର ଫଳ ମିଳେ; ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜାରେ ଯଜ୍ଞଫଳ; ପିଣ୍ଡ-ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପିତୃଉଦ୍ଧାର ବହୁଗୁଣ; ଏବଂ ଜଳସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ସିଦ୍ଧି। ବିଭ୍ରମ-ସମ୍ଭ୍ରମ ନାମକ ଗଣ, ବିନାୟକ-ପ୍ରକାର ଉପସର୍ଗ ଓ ‘ଦଶ ଦୋଷ’ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ବାଧାନିବାରଣ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡପାଣିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର କାମୀ କିମ୍ବା ନିଷ୍କାମ ଲୋକ ପ୍ରଭାସରେ ମରିଲେ ଶିବଙ୍କ ଦିବ୍ୟଧାମ ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ମହାଦେବଙ୍କ ଗୁଣ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।
Adhyaya 6
सोमेश्वरलिङ्गस्य परमार्थवर्णनम् (Theological Description of the Someshvara Liṅga at Prabhāsa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ପୂର୍ବକଥିତ ବିଷୟର ଅଦ୍ଭୁତତା ସ୍ୱୀକାର କରି ପଚାରନ୍ତି—ଅନ୍ୟ ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ସୋମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ଫଳଦାୟକ ଶକ୍ତି କାହିଁକି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ବିଶେଷ ମହିମା କ’ଣ। ଈଶ୍ୱର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ଏହା ପରମ ‘ରହସ୍ୟ’ ଉପଦେଶ; ତୀର୍ଥ, ବ୍ରତ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗ—ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାସ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ତାପରେ ସୋମେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗର ପରମାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ସେ ଧ୍ରୁବ, ଅକ୍ଷୟ, ଅବ୍ୟୟ; ଭୟ, ମଳ, ପରାଧୀନତା ଓ କଳ୍ପନା-ବିସ୍ତାରରୁ ମୁକ୍ତ; ସାଧାରଣ ସ୍ତୁତି ଓ ବାକ୍ୟର ଅତୀତ। ତଥାପି ସାଧକଙ୍କ ବୋଧ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନଦୀପ ପରି ପ୍ରକଟ; ପ୍ରଣବ/ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ, ହୃଦୟପଦ୍ମ ଓ ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତର ଅନ୍ତଃସ୍ଥିତି, ‘କେବଳ’ ‘ଦ୍ୱୈତ-ବର୍ଜିତ’ ଅଦ୍ୱୟ ଲକ୍ଷଣ ଏଠାରେ ଏକତ୍ର ହୋଇଛି। ବେଦସୂଚନାରେ ‘ତମସର ପାରେ ମହାନ ପୁରୁଷ’କୁ ଜାଣିବା କଥା ଆସେ, ଏବଂ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିମା ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଯେକୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକ ପାଠ/ଶ୍ରବଣ କଲେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ପାଉଥାଏ।
Adhyaya 7
सोमेश्वरनाम-प्रभाव-वर्णनम् | Someshvara: Names Across Kalpas, Boon of Soma, and the Sacred Topography of Prabhāsa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ପୂର୍ବ ସ୍ତୁତି ଶୁଣି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—“ସୋମେଶ୍ୱର/ସୋମନାଥ” ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି କ’ଣ, ଏହା କିପରି ସ୍ଥିର ରହେ, ଏବଂ କଳ୍ପେ କଳ୍ପେ କାହିଁକି ନାମଭେଦ ହୁଏ? ଲିଙ୍ଗର ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ନାମମାନେ କ’ଣ ତାହା ମଧ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ଉତ୍ତର ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ବ୍ରହ୍ମୟୁଗର ଚକ୍ରରେ ଲିଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମା-ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ନାମ ଧାରଣ କରେ; ସେ ନାମପରମ୍ପରା କହି ବର୍ତ୍ତମାନ “ସୋମନାଥ/ସୋମେଶ୍ୱର” ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ “ପ୍ରାଣନାଥ” ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ମୃତିହାନିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅବତାର ଓ ପ୍ରକୃତିକାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଜଡିତ ରୂପାନ୍ତରର ଫଳ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଶିବ ବିଭିନ୍ନ କଳ୍ପରେ ତାଙ୍କ ନାମ-ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତାପରେ ସୋମ/ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ଏକ ଉଗ୍ର ଉପାଧିରେ ଚିହ୍ନିତ ଲିଙ୍ଗପୂଜା, ଏବଂ “ସୋମନାଥ” ନାମ ବ୍ରହ୍ମଚକ୍ର ସାରା ଆଗାମୀ ସମସ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରାଧିକାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରହୁ—ଏହି ବରଦାନ ଦ୍ୱାରା ନାମସ୍ଥିରତା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ପରିମାଣ, କେନ୍ଦ୍ର ପବିତ୍ର ପରିସର, ଦିଗସୀମା, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରନିକଟରେ ଲିଙ୍ଗସ୍ଥାନ ମାନଚିତ୍ର ଭଳି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପବିତ୍ର ବୃତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷଫଳ, କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାପାଚାର ନ କରିବାର କଠୋର ନୀତି, ଏବଂ ଘୋର ଅପରାଧୀଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ବିଘ୍ନନାୟକଙ୍କ ରକ୍ଷା-ଶାସନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଶେଷରେ ସୋମେଶ୍ୱରଲିଙ୍ଗର ଅନନ୍ୟ ପ୍ରିୟତା, ତୀର୍ଥ-ଲିଙ୍ଗ ସଙ୍ଗମବିନ୍ଦୁ ହେବା, ଏବଂ ଭକ୍ତି-ସ୍ମରଣ-ନିୟମିତ ଜପ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତିଦାନକାରୀ ମହିମା ପୁନଃ ସ୍ତୁତ ହୁଏ।
Adhyaya 8
श्रीसोमेश्वरैश्वर्यवर्णनम् (Description of the Sovereign Powers of Śrī Someśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦେବୀ–ଈଶ୍ୱର ସମ୍ବାଦରୂପେ ପ୍ରବହିତ। ଦେବୀ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୁନଃ ପାବନକାରୀ ମହିମା ଓ ବ୍ରହ୍ମା–ବିଷ୍ଣୁ–ଈଶ ତ୍ରୟୀ-ତତ୍ତ୍ୱର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପୁନର୍ବାର ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ସୋମେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗ ସହ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଜଡିତ; ଅସଂଖ୍ୟ ତପସ୍ୱୀ ଋଷି ଲିଙ୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାହାରେ ଲୀନ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରୁ ସିଦ୍ଧି, ବୃଦ୍ଧି, ତୁଷ୍ଟି, ଋଦ୍ଧି, ପୁଷ୍ଟି, କୀର୍ତ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଆଦି କଲ୍ୟାଣଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପରେ ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧି, ଯୋଗରସାୟନ, ଔଷଧିରସ, ଗରୁଡବିଦ୍ୟା, ଭୂତତନ୍ତ୍ର, ଖେଚରୀ/ଅନ୍ତରୀ ପରମ୍ପରା ପରି ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନମାର୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଏହି ଧାମର ଉତ୍ସରୂପେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ଯୁଗେ ଯୁଗେ ପ୍ରଭାସର ସୋମେଶ୍ୱରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ସିଦ୍ଧଗଣଙ୍କ (ପାଶୁପତ ସମ୍ବନ୍ଧିତମାନଙ୍କ ସହ) ନାମ ଦିଆଯାଏ; ଅଶୁଭ କର୍ମ ହେତୁ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଏହି ସ୍ଥାନର ମୂଲ୍ୟ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଗ୍ରହଦୋଷ, ଭୂତ-ପ୍ରେତାଦି ଉପଦ୍ରବ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ—ଏସବୁ ସୋମେଶ୍ୱର-ଦର୍ଶନରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି ବିସ୍ତୃତ ତାଲିକା ସହ କଥାହୁଏ। ଶେଷରେ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ‘ପଶ୍ଚିମୋ ଭୈରବ’ ଓ ‘କାଳାଗ୍ନିରୁଦ୍ର’ ଆଦି ଉପାଧିରେ ଅଭିନ୍ନ କରି, ତାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ‘ସର୍ବପାତକନାଶନ’—ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ—ବୋଲି ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ।
Adhyaya 9
मुण्डमालारहस्यं तथा प्रभासक्षेत्रतत्त्वनिर्णयः (The Secret of the Skull-Garland and the Tattva-Doctrine of Prabhāsa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସୋମେଶ୍ୱର ନାମରେ ଭକ୍ତିସହ ପ୍ରଣାମ କରି କାଳାଗ୍ନି-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଦିବ୍ୟ ରୂପଦର୍ଶନକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଅନାଦି ଓ ପ୍ରଳୟାତୀତ ପ୍ରଭୁ କିପରି ମୁଣ୍ଡମାଳା ଧାରଣ କରନ୍ତି—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱସନ୍ଦେହ ସେ ଉଠାନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ଅନନ୍ତ କଳ୍ପଚକ୍ରରେ ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଲୟ ପାଆନ୍ତି; ମୁଣ୍ଡମାଳା ପୁନଃପୁନଃ ହେଉଥିବା ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱର ଚିହ୍ନ। ପରେ ପ୍ରଭାସରେ ଶିବଙ୍କ ଶାନ୍ତ, ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ, ଆଦି-ମଧ୍ୟ-ଅନ୍ତ୍ୟାତୀତ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ବାମେ ବିଷ୍ଣୁ, ଡାହାଣେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ତରେ ବେଦ, ଏବଂ ନେତ୍ରରୂପେ ଲୋକଦୀପ୍ତି; ଏହାରେ ଦେବୀଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ସେ ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ତାପରେ ଦେବୀ ପ୍ରଭାସମହିମା ଅଧିକ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ କାହିଁକି ଦ୍ୱାରକା ଛାଡ଼ି ପ୍ରଭାସରେ ଶେଷ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏହା ସହ ବିଶ୍ୱକାର୍ଯ୍ୟ, ଅବତାରଧର୍ମ, ନିୟତି ଇତ୍ୟାଦି ନେଇ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସୂତ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଗଠନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଈଶ୍ୱର ‘ରହସ୍ୟ’ ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ପ୍ରଭାସ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥଠାରୁ ଫଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ-ତତ୍ତ୍ୱ, ବିଷ୍ଣୁ-ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ରୌଦ୍ର-ତତ୍ତ୍ୱର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସମ୍ମିଳନ। 24/25/36 ତତ୍ତ୍ୱସଂଖ୍ୟାକୁ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବ ସନ୍ନିଧି ସହ ଯୋଡ଼ି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ପ୍ରଭାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଓ ସମସ୍ତ ଯୋନିର ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ, ଘୋର ପାପଭାରିତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ, ଉଚ୍ଚଗତି ଓ ପବିତ୍ରତା ଦିଏ।
Adhyaya 10
तत्त्वतीर्थ-निरूपणम् (Mapping of Tattva-Tīrthas and the Sanctity of Prabhāsa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ତତ୍ତ୍ୱବିଚାରକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ମାନଚିତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ତେଜ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତା କ୍ରମେ ବ୍ରହ୍ମା, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ରୁଦ୍ର, ଈଶ୍ୱର ଓ ସଦାଶିବ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ସେହି ଦେବତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ପରେ ଜଳ, ତେଜ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ତୀର୍ଥସମୂହ (ବିଶେଷକରି ଅଷ୍ଟକ) ଗଣନା ହୋଇଛି; ଜଳତତ୍ତ୍ୱ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, ତାଙ୍କୁ ‘ଜଳଶାୟୀ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ଭଲ୍ଲୁକା-ତୀର୍ଥର ଉଲ୍ଲେଖ ଆସେ—ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶାସ୍ତ୍ର ବିନା ଚିହ୍ନିବା କଠିନ; କିନ୍ତୁ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ବହୁ ଲିଙ୍ଗପୂଜା ସମାନ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମାସିକ ବ୍ରତ, ଅଷ୍ଟମୀ-ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ଗ୍ରହଣକାଳ ଓ କାର୍ତ୍ତିକୀ ଇତ୍ୟାଦି ସମୟରେ ପ୍ରଭାସ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ବିଶେଷ ପୂଜାବିଧି କୁହାଯାଇଛି; ସରସ୍ୱତୀ-ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥର ସମାଗମ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଭିନ୍ନ କଳ୍ପରେ କ୍ଷେତ୍ରର ବିକଳ୍ପ ନାମମାନଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ତାଲିକା ଦିଆଯାଇଛି ଏବଂ ଭିନ୍ନ ଆକାର-ପରିମାଣର ଉପକ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କର ପ୍ରଚୁରତା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ପ୍ରଳୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ର ଅବିଚଳ ପବିତ୍ର ଭୂମି ବୋଲି ପୁନରୁକ୍ତି କରାଯାଇ, ଶ୍ରବଣ-ପାଠକୁ ପାପଶୋଧକ କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ‘ରୌଦ୍ର’ ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣିଲେ ଉତ୍ତମ ପରଲୋକଗତି ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଘୋଷିତ।
Adhyaya 11
प्रभासक्षेत्रनिर्णयः — Cosmography of Bhārata and the Etiology of Prabhāsa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ତତ୍ତ୍ୱବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜିଜ୍ଞାସୁ ଦେବୀ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାହାନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଥମେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଓ ଭାରତବର୍ଷର ପରିମାଣ-ସୀମା ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଭାରତକୁ ପ୍ରଧାନ କର୍ମଭୂମି ବୋଲି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ଏଠାରେ ପୁଣ୍ୟ-ପାପର ଫଳ କାର୍ଯ୍ୟରୂପେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପରେ କୂର୍ମ-ରୂପକ ଧରି ଭାରତର ‘ଦେହ’ ଉପରେ ନକ୍ଷତ୍ରଗୁଚ୍ଛ, ରାଶିସ୍ଥାନ ଓ ଗ୍ରହାଧିପତ୍ୟ ମାପି ଦେଖାନ୍ତି—ଗ୍ରହ/ନକ୍ଷତ୍ର ପୀଡା ହେଲେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ପୀଡା ହୁଏ; ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ତୀର୍ଥକର୍ମ ସୁପାରିଶ କରାଯାଏ। ଏହି ମାପିତ ଭୂଦୃଶ୍ୟରେ ସୌରାଷ୍ଟ୍ରର ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇ ସମୁଦ୍ରସମୀପ ପ୍ରଭାସକୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଭାଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ପୀଠିକାରେ ଈଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗରୂପେ ବିରାଜନ୍ତି—କୈଲାସଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଓ ଗୁପ୍ତଭାବେ ରକ୍ଷିତ। “ପ୍ରଭାସ” ନାମର ଅନେକ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଦିଆଯାଏ—ପ୍ରକାଶ, ଜ୍ୟୋତି ଓ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟସନ୍ନିଧି, ଏବଂ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ ଦୀପ୍ତି। ପରେ ଦେବୀ ବର୍ତ୍ତମାନ କଳ୍ପର ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବିବାହ (ଦ୍ୟୌଃ/ପ୍ରଭା ଓ ପୃଥିବୀ/ନିକ୍ଷୁଭା), ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ ଦୁଃଖ, ଛାୟାର ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ, ଯମ-ଯମୁନା ଆଦିଙ୍କ ଜନ୍ମ, ସତ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଜଣାପଡ଼ିବା, ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜର ‘କ୍ଷୌର/ଶମନ’ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଋକ୍-ମୟ ଦୀପ୍ତିର ଏକ ଅଂଶ ପ୍ରଭାସରେ ପତିତ ହେଲା ବୋଲି କୁହାଯାଇ, କ୍ଷେତ୍ରର ଅପୂର୍ବ ପବିତ୍ରତା ଓ ନାମକାରଣ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Adhyaya 12
Yameśvarotpatti-varṇanam (Origin Account of Yameśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଶବ୍ଦ-ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ସହ ତୀର୍ଥର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ଓ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ‘ରାଜା/ରାଣୀ’ ଓ ‘ଛାୟା’ ପଦର ଧାତୁ-ଆଧାରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ନାମ ଓ ପରିଚୟ ମଧ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥର ସୂଚକ ବୋଲି ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ମନୁଙ୍କୁ ବଂଶପରମ୍ପରାରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧର ବୈଷ୍ଣବ-ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଆସେ; ସହିତ ଯମଙ୍କୁ ‘ହୀନ-ପାଦ’ ଦୋଷରେ ପୀଡ଼ିତ ବୋଲି କହି ପ୍ରତିକାର ରୂପେ ତପସ୍ୟାର ଆବଶ୍ୟକତା ଉଠାଯାଏ। ଯମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇ ଦୀର୍ଘକାଳ ତପ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲିଙ୍ଗାରାଧନା କରନ୍ତି। ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଈଶ୍ୱର ଅନେକ ବର ଦେଇ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ‘ଯମେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଯମଦ୍ୱିତୀୟା ଦିନ ଯମେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ କଲେ ଯମଲୋକ ଦର୍ଶନ/ଅନୁଭବ ନିବାରିତ ହୁଏ; ଏହା ପ୍ରଭାସ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ତିଥି-ବିଶେଷର ମୋକ୍ଷଦାୟକ ମହତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Adhyaya 13
Arka-sthala-prādurbhāva and Prabhāsa-kṣetra-tejas (Origin of Arkāsthala and the Radiant Sanctification of Prabhāsa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦେବୀ–ଈଶ୍ୱର ସଂବାଦରେ ଚାଲିଥାଏ। ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ଶାକଦ୍ୱୀପରେ ଗତିଶୀଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିପରି କ୍ଷୁରଧାରା ସଦୃଶ କାରଣରେ ‘କଟା/ଛାଟା’ ହେଲେ ଏବଂ ପ୍ରଭାସରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅପାର ତେଜ କ’ଣ ହେଲା। ଈଶ୍ୱର ‘ଉତ୍ତମ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ କହନ୍ତି, ଯାହା ଶ୍ରବଣ କଲେ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଦ୍ୟ ତେଜୋଂଶ ପ୍ରଭାସରେ ପଡ଼ି ସ୍ଥଳାକାର ହେଲା—ପ୍ରଥମେ ଜାମ୍ବୂନଦ (ସୁବର୍ଣ୍ଣ) ବର୍ଣ୍ଣ, ପରେ ମାହାତ୍ମ୍ୟବଳେ ପର୍ବତସଦୃଶ; ଜୀବହିତାର୍ଥେ ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍କରୂପ ପ୍ରତିମାରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ଯୁଗାନୁସାରେ ନାମ—କୃତରେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ତ୍ରେତାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦ୍ୱାପରରେ ସବିତା, କଳିରେ ଅର୍କସ୍ଥଳ; ଅବତରଣକାଳ ସ୍ୱାରୋଚିଷ (ଦ୍ୱିତୀୟ) ମନୁଙ୍କ ଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ତେଜ-ରେଣୁର ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରସୀମା, ଯୋଜନାମାପ, ନଦୀ–ସମୁଦ୍ର ଆଦି ସୀମା ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତେଜୋମଣ୍ଡଳକୁ ଅଲଗା କରାଯାଏ। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ମୋର ନିବାସ ଏହି ତେଜୋମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ଷୁର ପୁପିଲ୍ ପରି; ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜରେ ମୋ ଗୃହ ପ୍ରକାଶିତ ହେବାରୁ ‘ପ୍ରଭାସ’ ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଅର୍କରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟଦର୍ଶନେ ପାପମୁକ୍ତି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି; ଏମିତି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ସର୍ବତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ମହାଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ କରିଥିବା ସମାନ। ନୀତି-ନିୟମରେ—ଅର୍କପତ୍ର ଉପରେ ଭୋଜନ ଘୋର ନିନ୍ଦ୍ୟ ଓ ମହାଅଶୌଚଫଳଦାୟକ, ତେଣୁ ବର୍ଜନୀୟ। ଅର୍କଭାସ୍କରଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଦର୍ଶନରେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମହିଷଦାନ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ/ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖ ଓ ନିକଟ ଅଗ୍ନିକୋଣ ସମ୍ବନ୍ଧ ମିଳେ। ଶେଷରେ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ (କଳିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ପୂର୍ବେ ଜୈଗୀଷବ୍ୟେଶ୍ୱର) ଦର୍ଶନେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ନିକଟ ଭୂଗର୍ଭ ଦ୍ୱାର—ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜରେ ରାକ୍ଷସ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ—କଳିରେ ଯୋଗିନୀ ଓ ମାତୃଦେବୀମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ‘ଦ୍ୱାର’ ଭାବେ ରହିଛି। ମାଘ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରାତିରେ ବଳି, ପୁଷ୍ପ, ଉପହାର ଦେଇ ପୂଜା କଲେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ଉପସଂହାର—ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଜନ ଦେହାନ୍ତେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ଯାଏ।
Adhyaya 14
जैगीषव्यतपः–सिद्धेश्वरलिङ्गमाहात्म्य (Jaigīṣavya’s Austerities and the Glory of the Siddheśvara Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦେବୀ–ଈଶ୍ୱର ସଂବାଦରୂପେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ସୂର୍ଯ୍ୟ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପବିତ୍ରତା, ଅର୍କସ୍ଥଳର ଆଦ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଦେଶ-ଭୂଷଣତ୍ୱ, ଏବଂ ପୂଜାର ଯଥାର୍ଥ ପାରାମିଟର—ମନ୍ତ୍ର, ବିଧି, ପର୍ବକାଳ—ବିଷୟରେ ବିସ୍ତାରରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ। ଈଶ୍ୱର ଉତ୍ତରରେ କୃତଯୁଗର ପ୍ରାଚୀନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କଥା କହନ୍ତି। ଶତକଲାକଙ୍କ ପୁତ୍ର ଋଷି ଜୈଗୀଷବ୍ୟ ପ୍ରଭାସକୁ ଆସି ଦୀର୍ଘକାଳ ଧାପେଧାପେ କଠୋର ତପ କରନ୍ତି—ବାୟୁ-ଆହାର, ଜଳ-ଆହାର, ପତ୍ର-ଆହାର ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତଚକ୍ର; ଶେଷରେ ତୀବ୍ର ସଂଯମରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କରନ୍ତି। ତେବେ ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସଂସାରଛେଦକ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଦେଇ, ଅମାନ, କ୍ଷମା, ଦମ (ଆତ୍ମସଂଯମ) ପରି ନୀତିଗୁଣ ଉପଦେଶ କରି, ଯୋଗୈଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଦିବ୍ୟଦର୍ଶନ ସୁଲଭତାର ବର ଦିଅନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ କହେ ଯେ ଯୁଗେଯୁଗେ ଏହି ସ୍ଥଳର ଫଳ ବିସ୍ତାରିତ; କଳିଯୁଗରେ ସେହି ଲିଙ୍ଗ ‘ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଜୈଗୀଷବ୍ୟଙ୍କ ଗୁହାରେ ପୂଜା ଓ ଯୋଗସାଧନା ଶୀଘ୍ର ଫଳଦାୟକ, ଶୁଦ୍ଧିକର ଓ ପିତୃହିତକର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ସିଦ୍ଧ-ଲିଙ୍ଗପୂଜାର ଅତୁଲ ପୁଣ୍ୟକୁ ବିଶ୍ୱତୁଳନାରେ ମହିମା କରେ।
Adhyaya 15
पापनाशनोत्पत्तिवर्णनम् | Origin Account of the Pāpa-nāśana Liṅga
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ‘ପାପହର/ପାପନାଶନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପୂଜାବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଈଶ୍ୱରବାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଦିଗ୍-ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୂ-ବିନ୍ୟାସରେ ଏହାର ସ୍ଥାନ କୁହାଯାଏ—ସିଦ୍ଧଲିଙ୍ଗର ନିକଟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧୀ ଅରୁଣ (ଉଷାସ୍ୱରୂପ) ସହ ଯୁକ୍ତ ପାପନାଶନ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଆଉ ଏକ ଉକ୍ତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସାରଥି ଏହାକୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହି ସୌର ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ଦୃଢ଼ କରାଯାଏ; ତଥାପି ପୂଜାର କେନ୍ଦ୍ର ଶୈବ ଚିହ୍ନ ଲିଙ୍ଗ ହିଁ ରହେ। ତାପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କାଳବିଧାନ ଦିଆଯାଏ—ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ବିଧିବତ୍ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହାର ଫଳ ‘ପୁଣ୍ଡରୀକ’ ଫଳ ସମ/ତୁଲ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇ, ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟର ପୁଣ୍ୟ-ମାପକ ସୂଚନା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ (ପ୍ରଥମ ଭାଗ)ର ପଞ୍ଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି କୋଲୋଫନରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 16
पातालविवरमाहात्म्यं (Glory of the Pātāla Fissure near Arkasthala)
ପ୍ରଭାସରେ ଅର୍କସ୍ଥଳ ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହା ପାତାଳ-ବିବରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଅନ୍ଧକାର ଅବସ୍ଥାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବିରୋଧୀ ଅସଂଖ୍ୟ ବଳବାନ ରାକ୍ଷସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଉଦୟମାନ ଦିବାକରଙ୍କୁ ଉପହାସ କରନ୍ତି। ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ କ୍ରୋଧରେ ନିଜ ତେଜ ବଢ଼ାନ୍ତି; ତାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେମାନେ କ୍ଷୀଣ ଗ୍ରହ ପରି, ଝରିପଡ଼ା ଫଳ କିମ୍ବା ଯନ୍ତ୍ରରୁ ଛୁଟିଥିବା ପଥର ପରି ଆକାଶରୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି—ଅଧର୍ମର ପତନ ନିଜେ ତାହାର ଫଳ। ବାୟୁବେଗ ଓ ଆଘାତରେ ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଫାଟି ରସାତଳକୁ ଅବତରଣ କରି ଶେଷରେ ପ୍ରଭାସକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ସେହି ପତନ ସହ ପାତାଳ-ବିବରର ପ୍ରକାଶ/ଦର୍ଶନ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଅର୍କସ୍ଥଳକୁ ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାୟକ ଦେବସ୍ଥାନ କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ତାହାର ପାଖରେ ଏହି ବିବର ପ୍ରଧାନ; ଅନ୍ୟ ଅନେକ ବିବର କାଳକ୍ରମେ ଗୁପ୍ତ ହୋଇଗଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପ୍ରକଟ ରହିଛି। ଏହି ସ୍ଥାନ ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜର ମଧ୍ୟଭାଗ ପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣପ୍ରଭ, ସିଦ୍ଧେଶ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ସୂର୍ଯ୍ୟପର୍ବରେ ମହାଫଳଦାୟକ। ବ୍ରାହ୍ମୀ, ହିରଣ୍ୟା ଓ ସମୁଦ୍ରର ତ୍ରିସଙ୍ଗମ କୋଟି-ତୀର୍ଥ ସମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଶ୍ରୀମୁଖ-ଦ୍ୱାରରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଏକ ବର୍ଷ ସୁନନ୍ଦା ଆଦି ମାତୃଗଣଙ୍କ ପୂଜା, ପୁଷ୍ପ-ଧୂପ-ଦୀପ-ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନର ବିଧାନ ଅଛି; ଏହାରେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ, ଏବଂ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ କଲେ ସତ୍ପୁରୁଷ ବିପଦରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 17
Arkasthala-Sūryapūjāvidhi: Dantakāṣṭha, Snāna, Arghya, Mantra-nyāsa, and Phalaśruti (अर्कस्थल-सूर्यपूजाविधिः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଅର୍କସ୍ଥଳରେ ଭାସ୍କର/ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୂଜାବିଧି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ମହିମା ସ୍ଥାପିତ—ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଦ୍ୟ, ଚରାଚର ଜଗତର ଧାରଣ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟକର୍ତ୍ତା; ଏହିପରି ଭାବେ ଉପାସନାକୁ ବିଶ୍ୱନିୟମ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ତାପରେ ଶୁଦ୍ଧିକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ମୁଖ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଦେହଶୌଚ; ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ନିୟମ (ଅନୁମୋଦିତ ବୃକ୍ଷ, ତାହାର ଫଳ, ନିଷେଧ, ଆସନ, ଦନ୍ତଧାବନ ମନ୍ତ୍ର, କାଷ୍ଠ ବିସର୍ଜନ); ଏବଂ ପବିତ୍ର ମାଟି/ଜଳରେ ମନ୍ତ୍ରସହିତ ସ୍ନାନ। ତର୍ପଣ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାର୍ଘ୍ୟଦାନର ବିସ୍ତୃତ ବିଧି ସହ ପାପକ୍ଷୟ-ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧିର ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି। ବିସ୍ତୃତ ଦୀକ୍ଷାବିଧି କରିପାରିବା ନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବେଦମାର୍ଗ ବିକଳ୍ପ ଦେଇ ଆହ୍ୱାନ-ପୂଜାର ବେଦମନ୍ତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ମଣ୍ଡଳପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ, ଗ୍ରହ ଓ ଦିକ୍ପାଳଙ୍କ ସ୍ଥାପନ-ପୂଜା, ଆଦିତ୍ୟଧ୍ୟାନ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜାରେ ଅଭିଷେକଦ୍ରବ୍ୟ, ଉପବୀତ, ବସ୍ତ୍ର, ଧୂପ, ଗନ୍ଧ, ଦୀପ, ଆରତ୍ରିକ ଆଦି କ୍ରମ; ପ୍ରିୟ ପୁଷ୍ପ-ସୁଗନ୍ଧ-ଦୀପ ଓ ଅର୍ପଣଅଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁର ନିଷେଧ; ଲୋଭ ଓ ପ୍ରସାଦର ଅନୁଚିତ ବ୍ୟବହାର ପ୍ରତି ସତର୍କତା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ରାହୁଙ୍କ ‘ଗ୍ରହଣ’ ଗ୍ରାସ ନୁହେଁ, ଆବରଣ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଗୋପନୀୟତା ନିୟମ, ଏବଂ ଶ୍ରବଣ-ପାଠର ଫଳ—ସମୃଦ୍ଧି, ରକ୍ଷା ଓ ଲୋକକଲ୍ୟାଣ—ବିଭିନ୍ନ ସମୁଦାୟ ପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 18
चन्द्रोत्पत्तिवर्णनम् — Origin of the Moon and Śiva as Śaśibhūṣaṇa (Moon-adorned)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮ରେ ସୂତମୁଖୀ କଥାଧାରା ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ବିସ୍ତାରେ ଶୁଣି ଦେବୀ କହନ୍ତି ଯେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ତାଙ୍କର ଭ୍ରମ ଓ ସନ୍ଦେହ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଛି, ମନ ପ୍ରଭାସରେ ସ୍ଥିର ହୋଇଛି ଏବଂ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି। ପରେ ସେ ଶିବଙ୍କ ଶିରୋପରି ବିରାଜିତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ସମୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ବରାହକଳ୍ପର ଆଦ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକାଳକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି। କ୍ଷୀରସାଗର-ମନ୍ଥନରୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ରତ୍ନ ଉଦ୍ଭବିଲା; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମୟ ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶିବ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଷପାନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହ ଏହାର ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖାଇ ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରଭୂଷଣକୁ ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ପ୍ରଭାସରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ଶିବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ସର୍ବ ସିଦ୍ଧିଦାତୃତ୍ୱ ଓ କଳ୍ପପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
Adhyaya 19
कला-मान, सृष्टि-प्रलय-क्रम, तथा चन्द्र-लाञ्छन-कारण (Measures of Time, Creation–Dissolution Sequence, and the Cause of the Moon’s Mark)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ର କାହିଁକି ସଦା ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ। ତେବେ ଈଶ୍ୱର ଅମାବାସ୍ୟାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା/ତିଥିର ଷୋଡଶ (ଷୋଳ) ବିଭାଗକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପରେ ସମୟମାପର କ୍ରମକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମରୁ ବିଶାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାନ୍ତି—ତ୍ରୁଟି, ଲବ, ନିମେଷ, କାଷ୍ଠା, କଳା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଅହୋରାତ୍ର, ପକ୍ଷ, ମାସ, ଅୟନ, ବର୍ଷ, ଯୁଗ, ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଯାହା ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମର କାଳକୁ ବିଶ୍ୱକାଳ ସହ ଯୋଡ଼େ। ଈଶ୍ୱର ମାୟା/ଶକ୍ତିକୁ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କହି, ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ତାହା ଶେଷେ ନିଜ ମୂଳକାରଣକୁ ଫେରେ ବୋଲି ନିୟମ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ପରେ ଦେବୀ ଅମୃତୋଦ୍ଭବ ଓ ଭକ୍ତିପ୍ରିୟ ସୋମଙ୍କ ଲାଞ୍ଛନର କାରଣ ପଚାରିଲେ, ଈଶ୍ୱର ତାହା ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପଫଳ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଅସଂଖ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ କଳ୍ପ ପୁନରାବୃତ୍ତିରେ ଉଦ୍ଭବ-ଲୟ ପାଉଥାଏ; ସର୍ଗ-ସଂହାରର ଏକମାତ୍ର ନିୟନ୍ତା ପରମେଶ୍ୱର ହିଁ। ଶେଷଭାଗରେ କଳ୍ପ-ମନ୍ୱନ୍ତରର କାଳସ୍ଥାନ, ପୂର୍ବ ପ୍ରକଟତାର ସୂଚନା ଏବଂ ଧର୍ମସ୍ଥାପନାର୍ଥେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାରକ୍ରମ—ଭବିଷ୍ୟତ କଲ୍କି ସହ—ସଂକ୍ଷେପରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 20
दैत्यावतारक्रमः—सोमोत्पत्तिः—ओषधिनिर्माणं च (Order of Asura Incarnations, Soma’s Emergence, and the Origin of Plants)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଅତି ଦୀର୍ଘ କାଳଚକ୍ରରେ ଦୈତ୍ୟ ଓ ରାକ୍ଷସ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାସନଶକ୍ତିମାନଙ୍କର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଓ ବଳି ପରି ପ୍ରତାପୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଦାହରଣ କରି, ଯୁଗସଦୃଶ ଅବଧିରେ ଅଧର୍ମର ପ୍ରାବଳ୍ୟ ବଢ଼ିବା ଓ ପରେ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃସ୍ଥାପନ ହେବା କଥା କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ବଂଶାବଳୀ ଓ ରାଜବୃତ୍ତାନ୍ତ ଆସେ—ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶ, କୁବେର ଓ ରାବଣ ଆଦିଙ୍କ ଜନ୍ମ, ନାମକରଣ ଓ ପରିଚୟର ଲକ୍ଷଣ-କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ପରେ ମୁଖ୍ୟ ମୋଡ଼: ଅତ୍ରିଙ୍କ ତପସ୍ୟାରୁ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଉଦ୍ଭବ, ସୋମଙ୍କ ‘ପତନ’ ନେଇ ଜଗତର ଉତ୍ତେଜନା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପ, ଏବଂ ସୋମଙ୍କୁ ରାଜତ୍ୱ ଓ ଯଜ୍ଞମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା—ରାଜସୂୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ଦକ୍ଷିଣାଦାନ ସହ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଓଷଧି (ବନସ୍ପତି, ଧାନ୍ୟ, ଡାଲି ଇତ୍ୟାଦି) ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣକଥା ତାଲିକାଭାବେ ଦିଆଯାଏ। ସୋମଙ୍କୁ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ପୋଷଣକାରୀ ଓ ବନସ୍ପତିର ଅଧିପତି ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡତତ୍ତ୍ୱକୁ କୃଷିଜୀବନ ଓ ଯାଗଯଜ୍ଞ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
Adhyaya 21
Dakṣa-śāpa, Soma-kṣaya, and Prabhāsa-liṅga Upadeśa (दक्षशाप–सोमक्षय–प्रभासलिङ्गोपदेशः)
ଏକବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ସୋମଙ୍କ ବିଶେଷ ଚିହ୍ନ/ଅବସ୍ଥା ଓ ତାହାର କାରଣ ବିଷୟରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ଦକ୍ଷଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଓ ବିବାହ-ବଣ୍ଟନ କଥା କହନ୍ତି—ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ ଧର୍ମ, କଶ୍ୟପ, ସୋମ ଆଦିଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ; ପରେ ଧର୍ମଙ୍କ ପତ୍ନୀ-ସନ୍ତାନ, ବସୁମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ବଂଶ, ସାଧ୍ୟ, ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ, ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର, ଏବଂ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଆଦି ଅସୁରବଂଶର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପରିଚୟ ମିଳେ। ତାପରେ ସୋମଙ୍କ ସତାଇଶ ନକ୍ଷତ୍ର-ପତ୍ନୀଙ୍କ ସହ ବିବାହ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ; ରୋହିଣୀ ସୋମଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟା ହୁଅନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର-ପତ୍ନୀମାନେ ଅବହେଳିତ ହୋଇ ଦକ୍ଷଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଦକ୍ଷ ସୋମଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଚାଲିବାକୁ ସତର୍କ କରନ୍ତି; ସୋମ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ମଧ୍ୟ ପୁଣି ରୋହିଣୀ ପ୍ରତି ଏକାନ୍ତ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଦକ୍ଷ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ସୋମଙ୍କୁ ଯକ୍ଷ୍ମା (କ୍ଷୟରୋଗ) ଧରିବ ଓ ତାଙ୍କ ତେଜ କ୍ରମେ କ୍ଷୀଣ ହେବ। ତେଜହୀନ ସୋମ ରୋହିଣୀଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ଶାପଦାତା ଅଧିକାରଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଶେଷରେ ମହାଦେବଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ମୁକ୍ତି ମାଗିଲେ ଦକ୍ଷ କହନ୍ତି—ଏହି ଶାପ ସାଧାରଣ ଉପାୟରେ ନିବାରଣ ହୁଏ ନାହିଁ; ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କର। ସେ ଏକ ସ୍ଥାନ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି—ବରୁଣ ଦିଗରେ ସମୁଦ୍ର ସମୀପ ଅନୂପ (ଦଳଦଳି) ଭୂମିରେ ଏକ ସ୍ୱୟଂଭୂ, ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି; ତାହାକୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିଲେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପୁନଃ ତେଜପ୍ରାପ୍ତି ମିଳେ। ଏଭଳି ନୀତି, ବଂଶାବଳୀ ଓ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ର ଲିଙ୍ଗୋପାସନା ଏକାତ୍ମ ହୁଏ।
Adhyaya 22
कृतस्मरपर्वत-वर्णनम् तथा सोमशापानुग्रहः (Description of Mount Kṛtasmar(a) and Soma’s Curse–Boon Resolution)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨ରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞଭୂଗୋଳ ମଧ୍ୟରେ ସୋମଙ୍କ ଦୁଃଖରୁ ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗତିବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦକ୍ଷଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୋକାକୁଳ ସୋମ ପ୍ରଭାସକୁ ଆସି ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୃତସ୍ମର ପର୍ବତ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି—ଶୁଭ ବନସ୍ପତି, ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବଗୀତ, ତପସ୍ବୀ ଓ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସଭାରେ ପର୍ବତଟି ମହିମାମଣ୍ଡିତ। ତାପରେ ସୋମ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ‘ସ୍ପର୍ଶ’ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଲିଙ୍ଗରୂପ ସମୀପରେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଫଳ-ମୂଳାହାର ନିୟମରେ ଦୀର୍ଘ ତପ କରି, ଶିବଙ୍କ ପରାତ୍ପର ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନେକ ନାମ ଓ ଯୁଗାନୁକ୍ରମର ଦିବ୍ୟନାମମାଳା ସହିତ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି—ସୋମଙ୍କ କ୍ଷୟ ଓ ବୃଦ୍ଧି କୃଷ୍ଣ-ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ପାଳାକ୍ରମେ ହେବ; ଦକ୍ଷଙ୍କ ବାକ୍ୟ ସତ୍ୟ ରହିବ ଓ ତାହାର କଠୋରତା ଶମିତ ହେବ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଧିକାରକୁ ଲୋକସ୍ଥିତି ଓ ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧିର ଅବିଭାଜ୍ୟ ଆଧାର ବୋଲି ନୀତିମୂଳକ ଭାବେ ଦୀର୍ଘ ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରରେ ଗୁପ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ଓ ତାହାର ସ୍ଥାପନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ କୁହାଯାଏ—ଯେଉଁଠାରେ ନିଷ୍ତେଜ ସୋମଙ୍କ ‘ପ୍ରଭା’ ପୁନଃ ଫେରିଲା, ସେହି ସ୍ଥାନ ‘ପ୍ରଭାସ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Adhyaya 23
Somēśa-liṅga Pratiṣṭhā at Prabhāsa: Soma’s Yajña Preparations and Brahmā’s Consecration
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଶମ୍ଭୁଙ୍କ କୃପାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ପରମ ଲିଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଭକ୍ତି ଓ ବିସ୍ମୟ ସହ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିବାସ କରନ୍ତି। ଲିଙ୍ଗର ରକ୍ଷା ଓ ଯଥାଯଥ ସ୍ଥାନନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମା (ତ୍ୱଷ୍ଟା)ଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ମହାଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବିପୁଳ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ଫେରନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରୀ ହେମଗର୍ଭ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମନ୍ୱୟ କରନ୍ତି—ଅଗ୍ନିସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି, ଯାନବାହନ ଓ ପ୍ରଚୁର ଦାନଦ୍ରବ୍ୟ ସଜାନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବ‑ଦାନବ‑ଯକ୍ଷ‑ଗନ୍ଧର୍ବ‑ରାକ୍ଷସ, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପର ରାଜାମାନେ ଓ ପାତାଳବାସୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରଭାସରେ ଶୀଘ୍ର ମଣ୍ଡପ, ଯୂପ ଓ ଅନେକ କୁଣ୍ଡ ନିର୍ମିତ ହୁଏ; ସମିଧା, କୁଶ, ପୁଷ୍ପ, ଘୃତ, କ୍ଷୀର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ଆଦି ବିଧିମତେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଉତ୍ସବସଦୃଶ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ। ହେମଗର୍ଭ ସଜ୍ଜତାର ସମ୍ବାଦ ସୋମ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପୁରୋହିତ କରି ଆସି, ପ୍ରଭାସରେ ନିଜର ପୁନଃପୁନଃ ଆଗମନ ଓ କଳ୍ପଭେଦରେ ନାମଭେଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ପୂର୍ବଦୋଷ ପରିହାର ପାଇଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସହାୟତାରେ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ପରେ ଅନେକ ମଣ୍ଡପର ବିନ୍ୟାସ, ଋତ୍ୱିଜ ଭୂମିକା ବିଭାଜନ, ରୋହିଣୀଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ କରି ସୋମଙ୍କ ଦୀକ୍ଷା, ବେଦଶାଖାନୁସାରେ ମନ୍ତ୍ରଜପ ବିତରଣ, ଦିଗନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକୃତିରେ କୁଣ୍ଡନିର୍ମାଣ, ଧ୍ୱଜ ଓ ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷ ସ୍ଥାପନ ହୁଏ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ଭୂମିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମଶିଳା ଉପରେ ସ୍ଥାପନ କରି ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟାସ ସହ ସୋମେଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି। ଧୂମରହିତ ଅଗ୍ନି, ଦିବ୍ୟ ଦୁନ୍ଦୁଭି, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ଭଳି ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ପରେ ବିପୁଳ ଦକ୍ଷିଣା, ରାଜଦାନ ଓ ସୋମଙ୍କ ତ୍ରିକାଳ ପୂଜାର ନିୟମ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 24
सोमनाथलिङ्गप्रतिष्ठा, दर्शनफलप्रशंसा, पुष्पविधान, तथा सोमवारव्रतप्रस्तावना (Somnātha Liṅga स्थापना, merits of darśana, floral regulations, and the prelude to the Monday-vrata)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ–ଈଶ୍ୱର ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ତ୍ରେତାୟୁଗୀୟ ପବିତ୍ର କାଳକ୍ରମରେ ସୋମନାଥ ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ସୋମ ନିଜ ତପସ୍ୟା ଓ ନିରନ୍ତର ପୂଜାବଳରେ ଶିବଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ, ଯୋଗସ୍ୱରୂପ, ତୀର୍ଥସ୍ୱରୂପ, ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ବହୁନାମ ସ୍ତୁତି କରେ। ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଲିଙ୍ଗରେ ନିତ୍ୟସାନ୍ନିଧ୍ୟର ବର ଦେଇ, କ୍ଷେତ୍ରନାମ ‘ପ୍ରଭାସ’ ଓ ଦେବନାମ ‘ସୋମନାଥ’ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି। ପରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସୋମନାଥ-ଦର୍ଶନକୁ ମହାତପ, ଦାନ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ମହାଯାଗ ସମାନ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭକ୍ତିମୟ ସାକ୍ଷାତ୍କାରକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ପୂଜାରେ ଗ୍ରାହ୍ୟ ଓ ବର୍ଜ୍ୟ ପୁଷ୍ପ-ପତ୍ରର ତାଲିକା, ତାଜାପଣ, ରାତି–ଦିନ ନିୟମ ଓ ନିଷେଧ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଆରୋଗ୍ୟଲାଭ ପରେ ସୋମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାସାଦସମୂହ ଓ ନଗରନିର୍ମାଣ, ଦାନ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସେ। ଶିବଙ୍କ ନିର୍ମାଲ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶରୁ ଅଶୌଚ ହେବ କି ନାହିଁ ବୋଲି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଉପରେ, ନାରଦସ୍ମୃତି ମାଧ୍ୟମରେ ଗୌରୀ–ଶଙ୍କର ସମ୍ବାଦର ତତ୍ତ୍ୱ—ଭକ୍ତିର ମହିମା, ଗୁଣାନୁସାର ଭାବ, ଏବଂ ଶିବ–ହରିଙ୍କ ପରମାର୍ଥରେ ଅଦ୍ୱୈତ ସମ୍ପର୍କ—ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ସୋମବାର ବ୍ରତର ପ୍ରସ୍ତାବନା ହୋଇ, ଗନ୍ଧର୍ବ ପରିବାର କଥା ଦ୍ୱାରା ସୋମନାଥ ଉପାସନାରେ ରୋଗଶମନ ବିଧି ସୂଚିତ ହୁଏ।
Adhyaya 25
सोमवारव्रतविधानम् — The Ordinance of the Monday Vow (Somavāra-vrata)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂବାଦରୂପେ ସୋମବାର ବ୍ରତ (ସୋମବ୍ରତ) ର ବିଧାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଈଶ୍ୱର ଗୋଟିଏ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି—ସେ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହିଁ ସୋମବ୍ରତର ପ୍ରକ୍ରିୟା ପଚାରେ। ଗୋଶୃଙ୍ଗ ଋଷି ବ୍ରତଟି ସର୍ବହିତକର ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରି ପୂର୍ବକଥା କହନ୍ତି—ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ ପୀଡିତ ସୋମ ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନରେ ଶିବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ; ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ପର୍ବତ ଯେତେଦିନ ରହିବେ ସେତେଦିନ ଟିକିଥିବା ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ବର ଦେଲେ, ଏବଂ ସୋମ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁନଃ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ତାପରେ ବ୍ରତବିଧି—ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ସୋମବାର ଶୁଦ୍ଧି କରି ସଜାଯାଇଥିବା କଳଶ ଓ ପୂଜାସ୍ଥଳ ସ୍ଥାପନ, ଉମାସହିତ ସୋମେଶ୍ୱର ଏବଂ ଦିଗ୍ରୂପମାନଙ୍କ ପୂଜା, ଧଳା ଫୁଲ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନ୍ନ-ଫଳ ନୈବେଦ୍ୟ। ଉମାଯୁକ୍ତ ବହୁମୁଖ-ବହୁଭୁଜ ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ନାମିତ ମନ୍ତ୍ରରେ ଜପ-ଅର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଏ। ସୋମବାରମାନଙ୍କର କ୍ରମିକ ଆଚରଣ (ବିଭିନ୍ନ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ, ଅର୍ପଣ, ରାତ୍ରିନିୟମ—ଦର୍ଭରେ ଶୟନ ଓ କେବେ କେବେ ଜାଗରଣ) ଦିଆଯାଇଛି। ନବମ ଦିନ ଉଦ୍ୟାପନରେ ମଣ୍ଡପ, କୁଣ୍ଡ, ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳ, ଅଷ୍ଟଦିଗ କଳଶ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା, ହୋମ, ଗୁରୁଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ବସ୍ତ୍ର-ଗୋଦାନ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତି ରୋଗନାଶ, ସମୃଦ୍ଧି, ବଂଶହିତ ଓ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କହେ; ଶେଷରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ପ୍ରଭାସରେ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟେ ବ୍ରତ କରି ବର ପାଏ।
Adhyaya 26
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara Māhātmya (Description of the Glory of Gandharveśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଶୈବ ଉପଦେଶ ଶୈଳୀରେ ଗନ୍ଧର୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଘନବାହନ ନାମକ ଗନ୍ଧର୍ବ ଏକ ବର ପାଇ କୃତାର୍ଥ ହୋଇ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ସେହି ଲିଙ୍ଗ “ଗନ୍ଧର୍ବେଶ୍ୱର” ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ “ଗାନ୍ଧର୍ବ-ଫଳଦାୟକ” — ଗନ୍ଧର୍ବ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଫଳ ଦେବାଳି — ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କୁହାଯାଇଛି। ଏହାର ସ୍ଥାନ ସୋମେଶଙ୍କ ଉତ୍ତରେ ଓ ଦଣ୍ଡପାଣିଙ୍କ ନିକଟରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ପରେ ପୂଜା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ୟବହାରିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ—ବରୁଣ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭାଗ (ବରଦା-ବାରୁଣ-ଭାଗ)ରେ, ଧନୁଷମାନଙ୍କ “ପଞ୍ଚକ” ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ପୂଜା କଲେ ଉପାସକଙ୍କ ଦୁଃଖ-କ୍ଲେଶ ନିବାରିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ କୋଲୋଫନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ୮୧,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ ସମାହାରରେ, ପ୍ରଭାସ ଖଣ୍ଡର ସପ୍ତମ ଭାଗ ଓ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ର-ମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରଥମ ବିଭାଗର ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 27
गन्धर्वसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharvasenīśvara: Account of the Shrine’s Greatness
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଗୌରୀଙ୍କ ସମୀପରେ ଗନ୍ଧର୍ବସେନା ଯେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ସେହି ଲିଙ୍ଗ ‘ବିମଲେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସର୍ବରୋଗ-ବିନାଶକ। ତାହାର ସ୍ଥାନ ‘ତିନି ଧନୁଷ’ ଦୂରତା ଓ ‘ପୂର୍ବ ବିଭାଗ’ ଦିଗସୂଚନା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଯାହା ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ। ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପୂଜାର ସୂଚନା ମିଳେ; ବିଶେଷତଃ ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ବ୍ରତଭାବେ ପୂଜିଲେ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ନାରୀ ସାଧିକାଙ୍କ ଦୌର୍ଭାଗ୍ୟ-ନାଶ, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି, ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର ଲାଭ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପ୍ରାପ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ପାତକ-ନାଶକ ବ୍ରତକଥା ଭାବେ ଘୋଷଣା କରି ତ୍ରେତାୟୁଗ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସ୍ଥାପିତ କରି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 28
Somnātha-yātrāvidhi, Tīrthānugamana-nyāya, and Dāna–Upavāsa Regulations (सौमनाथयात्राविधिः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ସୋମନାଥ-ଯାତ୍ରାର ଯଥାର୍ଥ କାଳ, ପ୍ରଣାଳୀ ଓ ନିୟମ ନିଖୁଟ ଭାବେ ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ଅନ୍ତରର ସଙ୍କଳ୍ପ/ଭାବ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ଯେକୌଣସି ଋତୁରେ ଯାତ୍ରା ସମ୍ଭବ; କାରଣ ମୂଳତଃ ଭାବ ହିଁ। ପରେ ପୂର୍ବାଚାର ଦିଆଯାଏ—ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ମାନସିକ ନମସ୍କାର, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ମୌନ/ବାକ୍-ସଂଯମ, ନିୟତ ଆହାର, ଏବଂ କ୍ରୋଧ-ଲୋଭ-ମୋହ-ମତ୍ସର ଆଦି ଦୋଷ ତ୍ୟାଗ। ତାପରେ କଳିଯୁଗରେ ତୀର୍ଥାନୁଗମନ, ବିଶେଷକରି ପଦଯାତ୍ରା, କିଛି ଯଜ୍ଞପର ପ୍ରଣାଳୀଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ ହୁଏ; ପ୍ରଭାସକୁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କୁହାଯାଏ। ପଦଯାତ୍ରା/ଯାନ, ଭିକ୍ଷା-ଆଧାରିତ ସଂଯମ, ନୀତିଶୁଦ୍ଧି ଅନୁସାରେ ଫଳଭେଦ ଦେଖାଯାଏ; ଅନୁଚିତ ପ୍ରତିଗ୍ରହ ଓ ବେଦବିଦ୍ୟାର ବାଣିଜ୍ୟିକୀକରଣ ଭଳି ଦୋଷରେ ସତର୍କ କରାଯାଏ। ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଭେଦେ ଉପବାସ ନିୟମ, କପଟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ନିନ୍ଦା, ଏବଂ ପ୍ରଭାସରେ ତିଥିକ୍ରମେ ଦାନକାଳ-ବିଧାନ ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ—ମନ୍ତ୍ରହୀନ କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ର ଯାତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାସରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ଶିବଲୋକ ପାଆନ୍ତି ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି, ତୀର୍ଥସ୍ନାନର ସାଧାରଣ ମନ୍ତ୍ରକ୍ରମ ଦେଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଷୟ—ଆଗମନେ ପ୍ରଥମେ କେଉଁ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ—କୁ ନେଇଯାଏ।
Adhyaya 29
Agnitīrtha–Padmaka Tīrtha Vidhi and the Ocean’s Curse–Boon Narrative (अग्नितीर्थ–पद्मकतीर्थविधिः सागरशापवरकथा)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୁଇଟି ସଂଯୁକ୍ତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ରହିଛି। ପ୍ରଥମେ ତୀର୍ଥବିଧି—ଇଶ୍ୱର ଶୁଭ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ସୋମନାଥର ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା ପଦ୍ମକ ତୀର୍ଥକୁ ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାପନାଶକ ସ୍ଥାନ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ମନେ ଧ୍ୟାନ କରି ସ୍ନାନ, ବପନ/କେଶଛେଦନ ପରେ କେଶକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଅର୍ପଣ, ପୁନଃ ସ୍ନାନ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ତର୍ପଣ—ଏହି କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ନାରୀ-ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ମନ୍ତ୍ର ବିନା ସମୁଦ୍ରସ୍ପର୍ଶରେ ଦୋଷ, ପର୍ବକାଳ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧିରେ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରଗମନ, ସମୁଦ୍ରାଭିଗମନ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ସମୁଦ୍ରରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଙ୍କଣ ଅର୍ପଣର ବିଧି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ନଦୀମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁ-ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସାଗର କିପରି ‘ଦୋଷ’ ପାଇଲା? ଇଶ୍ୱର ପୁରାକଥା କହନ୍ତି—ପ୍ରଭାସରେ ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ ପରେ ଦକ୍ଷିଣା ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଭୟରେ ଦେବମାନେ ସମୁଦ୍ରରେ ଲୁଚିଲେ; ଦେବମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ସାଗର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତରେ ମାଂସ ଖୁଆଇଲା, ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଶାପରେ ସମୁଦ୍ର ସାଧାରଣତଃ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ/ଅପେୟ ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମା ପରିହାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କଲେ—ପର୍ବକାଳ, ନଦୀସଙ୍ଗମ, ସେତୁବନ୍ଧ ଓ କିଛି ତୀର୍ଥରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମୁଦ୍ରସ୍ପର୍ଶ ପବିତ୍ରକାରୀ ଓ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ସାଗର ରତ୍ନାଦି ଦେଇ ପ୍ରତିଦାନ କରେ। ଶେଷରେ ବାଡ଼ବାନଳ (ସମୁଦ୍ରଗର୍ଭ ଅଗ୍ନି)ର ଭୂଗୋଳ ଓ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥର ଗୁପ୍ତ ମହାପ୍ରଭାବ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଏହା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମହାପାପୀ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Adhyaya 30
सोमेश्वरपूजामाहात्म्यवर्णनम् | Someshvara Worship: Procedure and Merits
ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ପରେ ଯାତ୍ରା ନିର୍ବିଘ୍ନ ହେବା ପାଇଁ କିପରି କରିବା ଉଚିତ। ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ କରି ମହୋଦଧିକୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା, ଗନ୍ଧ‑ପୁଷ୍ପ‑ବସ୍ତ୍ର‑ଲେପନରେ ପୂଜା କରିବା। ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଙ୍କଣ/ଆଭୂଷଣ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଅର୍ପଣ, ପିତୃତର୍ପଣ, ଏବଂ କପର୍ଦ୍ଦିନ ଶିବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଗଣ‑ସମ୍ବନ୍ଧୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ସମର୍ପଣର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ମନ୍ତ୍ରାଧିକାର ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କଥା ଅଛି; ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରସ୍ମରଣ ଆଦି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ତାପରେ ସୋମେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ କରି ଅଭିଷେକ, ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଆଦି ରୁଦ୍ରପାଠ/ଜପ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଦୁଧ‑ଦହି‑ଘିଅ‑ମଧୁ‑ଶର୍କରା/ଆଖୁରସରେ ସ୍ନାପନ, କୁଙ୍କୁମ‑କର୍ପୂର‑ଉଶୀର‑କସ୍ତୁରୀ‑ଚନ୍ଦନରେ ସୁଗନ୍ଧ ଲେପନ, ଧୂପ‑ଦୀପ‑ନୈବେଦ୍ୟ‑ଆରତି, ଏବଂ ଗୀତ‑ନୃତ୍ୟାଦି ଭକ୍ତିସେବାର ବିଧାନ ଅଛି। ଦ୍ୱିଜ ତପସ୍ୱୀ, ଦୀନ‑ଦରିଦ୍ର, ଅନ୍ଧ ଓ ନିରାଶ୍ରିତଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା, ଏବଂ ସୋମେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ ତିଥିରେ ଉପବାସ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳ—ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ପାପକ୍ଷୟ, କୁଳୋଦ୍ଧାର, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ‑ଅମଙ୍ଗଳ ନାଶ ଓ ଭକ୍ତିବୃଦ୍ଧି; କଳିଯୁଗର କଠିନତାରେ ମଧ୍ୟ ସୋମେଶ୍ୱରସେବା ମହାଫଳଦାୟକ ବୋଲି କଥିତ।
Adhyaya 31
वडवानलोत्पत्तिवृत्तान्ते दधीचिमहर्षये सर्वदेवकृतस्वस्वशस्त्रसमर्पणवर्णनम् (Origin Account of the Vādavānala and the Devas’ Deposition of Weapons with Maharṣi Dadhīci)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ–ଈଶ୍ୱର ସଂବାଦରେ ତିନିଟି ବିଷୟର କାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—(୧) ପୂର୍ବେ କଥିତ ‘ସ-କାର-ପଞ୍ଚକ’ର ତତ୍ତ୍ୱ, (୨) ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ଓ ପ୍ରାକଟ୍ୟ, ଏବଂ (୩) ବଡ଼ବାନଳ (ସମୁଦ୍ରାଗ୍ନି)ର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ସମୟ। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଭାସରେ ସରସ୍ୱତୀ ପାବନ ଶକ୍ତିରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ହିରଣ୍ୟା, ବଜ୍ରିଣୀ, ନ୍ୟଙ୍କୁ, କପିଳା, ସରସ୍ୱତୀ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପରେ କାରଣକଥାରେ, ସୋମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାରଣରୁ ଦେବ–ଅସୁର ସଂଘର୍ଷ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ତାରାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଦେବମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଦଧୀଚି ମହର୍ଷିଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗସଦୃଶ ଆଶ୍ରମ ଦେଖନ୍ତି—ଋତୁପୁଷ୍ପ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ବନସ୍ପତିରେ ଶୋଭିତ। ସେମାନେ ସଂଯମରେ ମାନବସଦୃଶ ଭାବେ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଋଷିଙ୍କ ଅର୍ଘ୍ୟ–ପାଦ୍ୟ ସତ୍କାର ପାଇ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବମାନଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ର ସୁରକ୍ଷାର୍ଥେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଦଧୀଚି ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିବାକୁ କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପତ୍କାଳେ ଶସ୍ତ୍ର ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ଇନ୍ଦ୍ର ଜୋର ଦିଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଋଷି ଯୁଦ୍ଧକାଳେ ଫେରାଇ ଦେବି ବୋଲି ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ସତ୍ୟବାଦିତାରେ ଭରସା କରି ଶସ୍ତ୍ର ନିକ୍ଷେପ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଯେ ନିୟମରେ ଏହି ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶ୍ରବଣ କରେ, ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ, ସତ୍ସନ୍ତାନ, ଏବଂ ଧର୍ମ–ଅର୍ଥ–ଯଶ ପାଏ।
Adhyaya 32
दधीच्यस्थि-शस्त्रनिर्माणम्, पिप्पलादोत्पत्तिः, वाडवाग्नि-प्रसंगः (Dadhīci’s Bones and the Making of Divine Weapons; Birth of Pippalāda; The Vāḍava Fire Episode)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଋଷି ଦଧୀଚି ତପସ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି ଉତ୍ତରଦିଗକୁ ଯାଇ ନଦୀତଟ ଆଶ୍ରମରେ ବାସ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସେବିକା ସୁଭଦ୍ରା ସ୍ନାନ ସମୟରେ ଅଜାଣି ତ୍ୟକ୍ତ କୌପୀନ ସହ ସମ୍ପର୍କରେ ଆସି ଗର୍ଭବତୀ ହୁଏ; ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ଅଶ୍ୱତ୍ଥବନରେ ପ୍ରସବ କରି ଅଜ୍ଞାତ କାରଣକର୍ତ୍ତା ଉପରେ ଶର୍ତ୍ତସହିତ ଶାପ ଦିଏ। ଏପଟେ ଲୋକପାଳମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଦଧୀଚିଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି ନ୍ୟସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଫେରାଇବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଦଧୀଚି କହନ୍ତି ଯେ ସେ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ତେଜ ନିଜ ଦେହରେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥିରୁ ଦିବ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର ତିଆରି କରାଯାଉ, ଏବଂ ଲୋକରକ୍ଷା ପାଇଁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଦେବମାନେ ପାଞ୍ଚ ଦିବ୍ୟ ସୁରଭି ଗାଈ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିଶୋଧନ କରାନ୍ତି; ବିବାଦରୁ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଶାପ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସି କର୍ମକାଣ୍ଡର ଶୌଚ-ଅଶୌଚ ପରମ୍ପରାର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଦଧୀଚିଙ୍କ ଅସ୍ଥିରୁ ବଜ୍ର, ଚକ୍ର, ଶୂଳ ଆଦି ଲୋକପାଳାୟୁଧ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି। ପରେ ସୁଭଦ୍ରା ଶିଶୁକୁ ଜୀବିତ ଦେଖେ; ସେ କର୍ମନିୟତି କଥା କହି ଅଶ୍ୱତ୍ଥରସରେ ପୋଷିତ ହୋଇଥିବାରୁ ‘ପିପ୍ପଲାଦ’ ନାମ ପାଏ। ପିତାଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ବଧ କରାଯାଇଛି ଶୁଣି ସେ ପ୍ରତିଶୋଧ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ତପସ୍ୟାରେ ଘୋର କୃତ୍ୟା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ତାଙ୍କ ଜଂଘାରୁ ଅଗ୍ନିରୂପ ସତ୍ତା ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବାଡ଼ବାଗ୍ନି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ହୁଏ। ଦେବମାନେ ଶରଣ ନେଲେ ବିଷ୍ଣୁ ଏକେକ କରି ଭକ୍ଷଣର ବିଧି ଦେଇ ଉଗ୍ରତାକୁ ନିୟମିତ କରି ଜଗତ୍କ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶ୍ରବଣଫଳ—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିଲେ ପାପଭୟ ନାଶ ହୁଏ ଓ ଜ୍ଞାନ-ମୋକ୍ଷରେ ସାହାଯ୍ୟ ମିଳେ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 33
वाडवानल-नयनम् तथा पञ्चस्रोता-सरस्वती-प्रादुर्भावः (Transport of the Vāḍava Fire and the Manifestation of Five-Stream Sarasvatī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ପୂର୍ବ ଘଟଣାକ୍ରମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ଭୟଙ୍କର ବାଡ଼ବାନଳ ଅଗ୍ନି ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବିପଦେ ପକାଇଥିବାରୁ ଦେବତାମାନେ ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଅନ୍ୟତ୍ର ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବାକୁ ପଡ଼ିଲା। ବିଷ୍ଣୁ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ତାହାର ‘ଯାନ’ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ; ଗଙ୍ଗା ଆଦି ନଦୀଦେବୀମାନେ ଅଗ୍ନିର ଦାହଶକ୍ତି ଦେଖାଇ ଅସମର୍ଥତା କହିଲେ। ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିବା ନିୟମରେ ବନ୍ଧା ସରସ୍ୱତୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଆନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ଭୂଗର୍ଭ ପଥ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି କହନ୍ତି—ଅଗ୍ନିବହନରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ ସେ ‘ପ୍ରାଚୀ’ ରୂପେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତୀର୍ଥଦ୍ୱାର ଖୋଲିବେ। ତାପରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରସ୍ଥାନ, ହିମାଳୟରୁ ନଦୀରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଭୂଗର୍ଭ-ଭୂପୃଷ୍ଠ ଦୃଶ୍ୟତାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରଭାସରେ ହରିଣ, ବଜ୍ର, ନ୍ୟଙ୍କୁ, କପିଳ—ଏହି ଚାରି ଋଷିଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ସରସ୍ୱତୀ ପଞ୍ଚସ୍ରୋତା ହୋଇ ପାଞ୍ଚ ନାମ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ହରୀଣୀ, ବଜ୍ରିଣୀ, ନ୍ୟଙ୍କୁ, କପିଳା, ସରସ୍ୱତୀ। ଏହି ଜଳରେ ନିୟମିତ ସ୍ନାନ-ପାନ ଦ୍ୱାରା ମହାପାପକ୍ଷୟ ଓ ଦୋଷଶୁଦ୍ଧିର କ୍ରମ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ କୃତସ୍ମରା ନାମକ ପର୍ବତରୂପୀ ବିବାହ ପାଇଁ ବାଧା ଦେଲେ, ସରସ୍ୱତୀ ଯୁକ୍ତିରେ ତାକୁ ବାଡ଼ବାନଳ ଧରିବାକୁ କହନ୍ତି; ଅଗ୍ନିସ୍ପର୍ଶରେ ପର୍ବତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ତାହାର ନରମ ପଥର ଗୃହଦେବାଳୟ ନିର୍ମାଣରେ ଉପଯୋଗୀ ବୋଲି କାରଣକଥା ହୁଏ। ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରତଟେ ବାଡ଼ବାନଳ ବର ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ସରସ୍ୱତୀ ‘ସୂଚୀମୁଖ’ ହେବାର ବର ମାଗନ୍ତି—ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଜଳ ପିଇପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରସିବ ନାହିଁ। ଶ୍ରବଣ-ପାଠର ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 34
वडवानल-निबन्धनम् (Containment of the Vaḍavānala) — Sarasvatī, the Ocean, and Prabhāsa’s Tīrtha-Order
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରସଂଲଗ୍ନ ଦିବ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନ କହନ୍ତି। ସରସ୍ୱତୀ ବଡ଼ବାନଳ (ସମୁଦ୍ରଗର୍ଭର ପ୍ରଳୟକାରୀ ଅଗ୍ନି) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବର ପାଇ ଦେବାଜ୍ଞାରେ ପ୍ରଭାସକୁ ଯାଇ ସମୁଦ୍ରକୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି। ଦିବ୍ୟ ଶୋଭା ଓ ପରିଚାରକସହିତ ସମୁଦ୍ର ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ସରସ୍ୱତୀ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭୂତଜୀବଙ୍କ ଆଦ୍ୟ ଆଧାର ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରି ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବଡ଼ବା-ଅଗ୍ନି ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସମୁଦ୍ର ବିଚାର କରି ସମ୍ମତି ଦେଇ ଅଗ୍ନି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ତୀବ୍ର ତାପରେ ଜଳଚରମାନେ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି। ତେବେ ଦୈତ୍ୟସୂଦନ ଅଚ୍ୟୁତ ବିଷ୍ଣୁ ଆସି ଜଳଚରମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ବରୁଣ/ସମୁଦ୍ରକୁ ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତି—ବଡ଼ବାନଳକୁ ଗଭୀର ଜଳରେ ନିକ୍ଷେପ କରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ଧାରଣ କର; ସେଠାରେ ତାହା ସମୁଦ୍ରକୁ ‘ପିଉଛି’ ପରି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧିତ ରହେ। ସମୁଦ୍ର ଜଳକ୍ଷୟକୁ ଭୟ କଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ସମୁଦ୍ରଜଳକୁ ଅକ୍ଷୟ କରି ଜଗତସମତୁଳନ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି। ପରେ ସରସ୍ୱତୀ ନାମିତ ପଥରେ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ଅର୍ଘ୍ୟେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ସେ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ ସୋମେଶଙ୍କ ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବଡ଼ବାନଳ-ସମ୍ବନ୍ଧ ବହନ କରି। ଶେଷରେ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, ପୂଜା, ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର-ଅନ୍ନଦାନ ଓ ମହାଦେବ ପୂଜାର ବିଧି ଦିଆଯାଏ। ଚାକ୍ଷୁଷ ଓ ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରର କାଳସୂଚନା ସହ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ, ପୁଣ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼େ।
Adhyaya 35
Ādhyāya 35 — Oūrva, Vāḍavāgni, and Sarasvatī’s Tīrtha-Route to Prabhāsa (और्व-वाडवाग्नि-सरस्वतीतीर्थमार्गः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ବର୍ତ୍ତମାନ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଭାର୍ଗବ ଔର୍ବଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହେଲା ବୋଲି ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ଧନଲୋଭରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ; ତେବେ ଗୋଟିଏ ନାରୀ ଗର୍ଭକୁ ଊରୁ (ଜଂଘା)ରେ ଲୁଚାଇ ରକ୍ଷା କଲେ, ସେଠାରୁ ଔର୍ବ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଔର୍ବ ତପସ୍ୟାଜନିତ ଭୟଙ୍କର ରୌଦ୍ର ଅଗ୍ନି—ଔର୍ବ/ବାଡବାଗ୍ନି—ସୃଷ୍ଟି କରି ପୃଥିବୀକୁ ଦହିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ; ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଔର୍ବଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ—ଏହି ଅଗ୍ନି ଜଗତକୁ ନ ଜଳାଇ, ସମୁଦ୍ରକୁ ନିୟୋଜିତ ହେଉ। ତାପରେ ସରସ୍ୱତୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଳଶରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଗ୍ନି ବହନ କରି ହିମାଳୟରୁ ପଶ୍ଚିମ ଭୂମି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୀର୍ଥମାର୍ଗରେ ଯାଆନ୍ତି; ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇ ନାମୋଲ୍ଲେଖିତ କୂପ ଓ ତୀର୍ଥରେ ପୁନର୍ଦ୍ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି—ଗନ୍ଧର୍ବ-କୂପ, ଅନେକ ଈଶ୍ୱରସ୍ଥାନ, ସଙ୍ଗମ, ବଟ, ବନ ଓ କ୍ରିୟାକେନ୍ଦ୍ରର ଶୃଙ୍ଖଳା ଗଢ଼ିଉଠେ। ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ସରସ୍ୱତୀ ବାଡବାଗ୍ନିକୁ ଲବଣଜଳରେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି; ଅଗ୍ନି ବର ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁଦ୍ରିକା-ଆଜ୍ଞାରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିବାରୁ ନିଷେଧିତ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରାଚୀ ସରସ୍ୱତୀର ଦୁର୍ଲଭତା-ମହିମା, ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥର ପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ ‘ରୌଦ୍ରୀ ଯାତ୍ରା’ର ପୂଜାକ୍ରମ—ସରସ୍ୱତୀ, କପର୍ଦିନ/ଶିବ, କେଦାର, ଭୀମେଶ୍ୱର, ଭୈରବେଶ୍ୱର, ଚଣ୍ଡୀଶ୍ୱର, ସୋମେଶ୍ୱର, ନବଗ୍ରହ, ରୁଦ୍ର-ଏକାଦଶ ଓ ବାଳବ୍ରହ୍ମା—ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ପାପନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 36
Prācī Sarasvatī Māhātmya and Prāyaścitta of Arjuna at Prabhāsa (प्राचीसरस्वतीमाहात्म्यं तथा पार्थस्य प्रायश्चित्तकथा)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ପ୍ରାଚୀ ସରସ୍ୱତୀର ଦୁର୍ଲଭତା ଓ ବିଶେଷକରି ପ୍ରଭାସରେ ତାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଦ୍ଧିକର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର (ଶିବ) ପ୍ରଭାସ-ତୀର୍ଥର ଅତିଶୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହି ଏହି ନଦୀକୁ ଦୋଷନାଶିନୀ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ପାନ ଓ ସ୍ନାନ ପାଇଁ କଠୋର କାଳନିୟମ ନାହିଁ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ-ପାନ କଲେ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଓ ପୁଷ୍କର ତୁଳନାରେ ପ୍ରଭାସରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ସୂତ ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କହନ୍ତି—ଭାରତଯୁଦ୍ଧ ପରେ ବନ୍ଧୁବଧର ପାପଭାରରେ ଅର୍ଜୁନ (କିରୀଟୀ, ନର-ନାରାୟଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀ) ସମାଜରେ ନିନ୍ଦିତ ଓ ବହିଷ୍କୃତ ହୁଅନ୍ତି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଗୟା, ଗଙ୍ଗା କିମ୍ବା ପୁଷ୍କରକୁ ନ ପଠାଇ ପ୍ରାଚୀ ସରସ୍ୱତୀ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଅର୍ଜୁନ ତ୍ରିରାତ୍ର ଉପବାସ କରି ଦିନକୁ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରନ୍ତି; ଏଥିରେ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଯୁଧିଷ୍ଠିରାଦି ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆଚାର-ନୀତି ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ଉତ୍ତର ତଟ ନିକଟରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପୁନରାଗମନ-ରହିତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି, ତପସ୍ୟାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ଦାନ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଦାତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅନେକଗୁଣ ଫଳ, ଅନେକ ପିଢ଼ିର ଉଦ୍ଧାର ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସରସ୍ୱତୀକୁ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇହଲୋକର ଦୁଃଖନିବାରିଣୀ ଓ ପରଲୋକ କଲ୍ୟାଣଦାୟିନୀ ବୋଲି ପୁନଃ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 37
कंकणमाहात्म्यवर्णनम् / Theological Account of the Bracelet Rite
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ସୋମେଶ୍ୱର ସନ୍ନିଧିରେ ସମୁଦ୍ରରେ କଙ୍କଣ (ବାହୁଳି/ବ୍ରେସଲେଟ) ଛାଡ଼ିବା କ୍ରିୟାର କାରଣ, ବିଧି ଓ ଫଳ ସଂବାଦରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେବୀ ମନ୍ତ୍ର, ବିଧାନ, ସମୟ ଓ ପୂର୍ବପ୍ରସଙ୍ଗ ପଚାରନ୍ତି; ଈଶ୍ୱର ପୁରାଣୀୟ ଶୈଳୀରେ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କହନ୍ତି। ଧର୍ମପରାୟଣ ରାଜା ବୃହଦ୍ରଥ ଓ ପତିବ୍ରତା ରାଣୀ ଇନ୍ଦୁମତୀ ଋଷି କଣ୍ୱଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରନ୍ତି। ଧର୍ମୋପଦେଶ ପରେ କଣ୍ୱ ଇନ୍ଦୁମତୀଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମ କଥା କହନ୍ତି—ସେ ପୂର୍ବେ ଦରିଦ୍ର ଆଭୀରୀ ନାରୀ, ପାଞ୍ଚ ସ୍ୱାମୀ ସହ ସୋମେଶ୍ୱରକୁ ଆସିଥିଲା। ସମୁଦ୍ରସ୍ନାନ ସମୟରେ ତରଙ୍ଗରେ ଘେରାଯାଇ ତାହାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଙ୍କଣ ଖସି ହରାଇଗଲା; ପରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇ ରାଜକୁଳରେ ରାଣୀ ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଲା। କଣ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି ଯେ ଏହି ସୌଭାଗ୍ୟ ବଡ଼ ବ୍ରତ-ତପ-ଦାନର ଫଳ ନୁହେଁ; ପ୍ରଭାସରେ କଙ୍କଣପାତ ଘଟଣାର ସ୍ଥାନବିଶେଷ ଫଳ ଏହାର କାରଣ। ପରେ କଙ୍କଣବିଧିର ଫଳ—ପାପନାଶ ଓ ସର୍ବକାମପ୍ରଦତା—ଶୁଣି, ସୋମେଶ୍ୱରର ଲବଣଜଳ ସ୍ନାନ ପରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏହି ଆଚାର ପ୍ରଚଳିତ ହୁଏ; ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଛୋଟ କର୍ମରୁ ମଧ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
Adhyaya 38
Kaparddī-Vināyaka as Prabhāsa-kṣetra Protector and the Vighnamardana Stotra (कपर्द्दी-विनायकः प्रभासक्षेत्ररक्षकः तथा विघ्नमर्दनस्तोत्रम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ–ଈଶ୍ୱର ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୋମେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ ପୂର୍ବରୁ କପର୍ଦ୍ଦୀ-ବିନାୟକ (ଗଣେଶଙ୍କ ଏକ ରୂପ)ଙ୍କ ପୂଜା କାହିଁକି ଆବଶ୍ୟକ ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି ସୋମେଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସଦେଶରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସଦାଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗରୂପ, ଏବଂ ବିଘ୍ନ ନିୟନ୍ତ୍ରକ ବିଘ୍ନେଶ୍ୱର ଭାବେ କପର୍ଦ୍ଦୀଙ୍କ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଅଛି। ଯୁଗାନୁସାରେ ବିନାୟକ ଅବତାର—କୃତରେ ହେରମ୍ବ, ତ୍ରେତାରେ ବିଘ୍ନମର୍ଦନ, ଦ୍ୱାପରରେ ଲମ୍ବୋଦର, କଳିରେ କପର୍ଦ୍ଦୀ—ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। କଥାରେ ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି, କାରଣ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବିଧିବିଧାନ ବିନା ମଧ୍ୟ କେବଳ ସୋମେଶ୍ୱର-ଦର୍ଶନରେ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ପାଇବାକୁ ଲାଗନ୍ତି, ଯାହାରୁ କର୍ମକ୍ରମ ଓ ଦେବଲୋକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅସ୍ଥିର ହୁଏ। ଦେବତାମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଲେ, ଦେବୀ ଦେହସଂକୋଚରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ‘ମଳ’ରୁ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଗଜମୁଖ ବିନାୟକଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ କରି, ମୋହବଶ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯାଉଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରି ସଙ୍କଳ୍ପଶୁଦ୍ଧି ଓ ନୀତିଗତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରକ୍ଷକ କରି, ପରିବାର-ଧନାସକ୍ତି କିମ୍ବା ରୋଗ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିରମାନଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ଯେପରି ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟୀମାନେ ମାତ୍ର ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତୁ। ଶେଷରେ କପର୍ଦ୍ଦୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିଘ୍ନମର୍ଦନ ସ୍ତୋତ୍ର, ଲାଲ ଉପଚାରରେ ପୂଜା ଓ ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ରତବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ବିଘ୍ନ ଉପରେ ଅଧିକାର, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ସିଦ୍ଧି, ଏବଂ କପର୍ଦ୍ଦୀଙ୍କ କୃପାରେ ଶେଷେ ସୋମେଶ୍ୱର-ଦର୍ଶନ ଲାଭ ହେବ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ‘କପର୍ଦ୍ଦୀ’ ନାମ ତାଙ୍କ କପର୍ଦ-ସଦୃଶ ଆକୃତି ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
Adhyaya 39
Kedāra (Vṛddhi/Kalpa) Liṅga Māhātmya and Śivarātri Jāgaraṇa: The Narrative of King Śaśabindu
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର କେଦାର-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଏହା ସ୍ୱୟଂଭୂ, ଶିବପ୍ରିୟ ଓ ଭୀମେଶ୍ୱର ସମୀପସ୍ଥ; ପୂର୍ବଯୁଗରେ ‘ରୁଦ୍ରେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା। ମ୍ଲେଚ୍ଛ-ସଂସର୍ଗ ଭୟରୁ ଏହା ଲୀନ/ଗୁପ୍ତ ହୋଇ ପରେ ପୃଥିବୀରେ ‘କେଦାର’ ନାମେ ଖ୍ୟାତି ଲଭିଲା। ଲବଣସମୁଦ୍ର ଓ ପଦ୍ମକ ତୀର୍ଥ/କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ରୁଦ୍ରେଶ ଓ କେଦାରଙ୍କ ପୂଜା କରିବାକୁ ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ବିଶେଷତଃ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଏକରାତ୍ରି ଜାଗରଣ ସହିତ ଶିବରାତ୍ରି ବ୍ରତକୁ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ରାଜା ଶଶବିନ୍ଦୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ପ୍ରଭାସକୁ ଆସି ଜପ-ହୋମରତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସୋମନାଥଙ୍କ ପୂଜା କରି, କେଦାରକୁ ଯାଇ ଜାଗରଣ କରନ୍ତି। ଚ୍ୟବନ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ନାରଦ, ଜୈମିନି ଆଦିଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ କଥା କହନ୍ତି—ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ଶୂଦ୍ର ଥିବାବେଳେ ରାମସରସରୁ ପଦ୍ମ ଆଣିଲେ ମଧ୍ୟ ବିକ୍ରି ହେଲା ନାହିଁ; ସେଠାରେ ଅନଙ୍ଗବତୀ ନାମକ ଗଣିକା ବୃଦ୍ଧ/ରୁଦ୍ରେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗରେ ଶିବରାତ୍ରି ଜାଗରଣ କରାଇଥିଲେ। ଅନ୍ନାଭାବରୁ ଅନାୟାସ ଉପବାସ, ସ୍ନାନ, ପଦ୍ମାର୍ପଣ ଓ ଜାଗରଣର ଫଳରେ ସେ ପରଜନ୍ମରେ ରାଜ୍ୟ ଓ କାରଣସ୍ମୃତି ପାଇଲେ। ଶେଷରେ ଏହି ଲିଙ୍ଗପୂଜା ମହାପାପନାଶକ ଓ ସର୍ବ ପୁରୁଷାର୍ଥପ୍ରଦ; ଅନଙ୍ଗବତୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତରେ ଅପ୍ସରା ହେଲେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି।
Adhyaya 40
भीमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Chapter 40: The Māhātmya (Sacred Account) of Bhīmeśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବ–ଦେବୀ ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଭୀମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ଉତ୍ପତ୍ତି, ନାମକରଣ ଓ ପୁଣ୍ୟଫଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ କେଦାରେଶ୍ୱର ସମୀପରେ ଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ଲିଙ୍ଗ ବିଷୟରେ କହନ୍ତି—ଯାହା ଶ୍ୱେତକେତୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ଏବଂ ପୂର୍ବେ ଭୀମ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ତୀର୍ଥଫଳ ଓ ଶୁଭ ପରଲୋକଗତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସେଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା, ଦୁଗ୍ଧାଭିଷେକ ଆଦି କ୍ରମର ମହତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଇଛି। ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ଶ୍ୱେତକେତୁଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ କିପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା ଏବଂ ଭୀମେଶ୍ୱର ନାମ କାହିଁକି ହେଲା? ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି, ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ରାଜର୍ଷି ଶ୍ୱେତକେତୁ ପ୍ରଭାସର ପବିତ୍ର ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଅନେକ ବର୍ଷ ଋତୁଅନୁସାରେ ଘୋର ତପ କରି ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ଶିବ ବର ଦେଇ ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ନିବାସକୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ; ତେଣୁ ଲିଙ୍ଗ ‘ଶ୍ୱେତକେତ୍ୱୀଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହେଲା। କଳିୟୁଗରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ଭୀମସେନ ଭ୍ରାତୃସହ ଆସି ପୂଜା କରିବାରୁ ଏହା ‘ଭୀମେଶ/ଭୀମେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ପୁନଃ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ—କେବଳ ଦର୍ଶନ ଓ ଏକଥର ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପ୍ରଣାମ କଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଜନ୍ମର ପାପ ନାଶ ପାଏ।
Adhyaya 41
भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Bhairaveśvara
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୧ରେ ଈଶ୍ୱର ପୂର୍ବଦିଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏକ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି; ଏହା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ। କଥାରେ ବିନାଶକାରୀ “ବଡ଼ବାନଳ” (ସମୁଦ୍ରଗର୍ଭ ଅଗ୍ନି) ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ତେବେ ଦେବୀ ଲିଙ୍ଗକୁ ସମୁଦ୍ରତଟ ନିକଟକୁ ନେଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ବଡ଼ବାନଳକୁ ଧାରଣ କରି ଦେବହିତାର୍ଥେ ସମୁଦ୍ରରେ ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଶଙ୍ଖନାଦ, ଦୁନ୍ଦୁଭିଧ୍ୱନି ଓ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ସହ ଉତ୍ସବ କରି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବ-ଦାନବଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି ମାନି ଦେବୀଙ୍କୁ “ଦେବମାତା” ଉପାଧି ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ଦେବୀଙ୍କ ଶୁଭ ଲିଙ୍ଗପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ନଦୀଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପାପନାଶିନୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ସ୍ତୁତି ହେତୁ ଏହି ଲିଙ୍ଗ “ଭୈରବ” ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ “ଭୈରବେଶ୍ୱର” ନାମେ ଖ୍ୟାତି ପାଏ। ଶେଷରେ ବିଧାନ: ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଭୈରବେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା—ବିଶେଷତଃ ମହାନବମୀ ଦିନ ଯଥାବିଧି ସ୍ନାନ ସହ—ବାକ୍ଦୋଷ ଦୂର କରେ। କ୍ଷୀରାଭିଷେକ କରି ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ର ସହ ଲିଙ୍ଗପୂଜା କଲେ ଯାତ୍ରାଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଳେ।
Adhyaya 42
चण्डीशमाहात्म्यवर्णनम् (Chandīśa Shrine-Glory and Ritual Protocols)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୨ରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚଣ୍ଡୀଶ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମୀପଗମନ ଓ ପୂଜାବିଧି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସୋମେଶ/ଈଶଙ୍କ ଦିଗ୍ଭାଗ ନିକଟରେ ଏବଂ ଦଣ୍ଡପାଣିଙ୍କ ନିବାସରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ ଏମିତି ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ମନ୍ଦିରସ୍ଥାନ ଚିହ୍ନରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ପୂର୍ବେ ଚଣ୍ଡା ଓ କଠିନ ତପ କରିଥିବା ଗଣ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ପୂଜା କରିଥିଲେ; ତାହାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚଣ୍ଡେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହେଲା ବୋଲି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ତାପରେ ପୂଜାକ୍ରମ କୁହାଯାଏ—କ୍ଷୀର, ଦଧି ଓ ଘୃତରେ ଅଭିଷେକ; ମଧୁ, ଇଖୁରସ ଓ କେଶର ଲେପନ; କର୍ପୂର, ଉଶୀର, କସ୍ତୁରୀସାର ଆଦି ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦନ; ପୁଷ୍ପାର୍ଚ୍ଚନ; ଧୂପ ଓ ଅଗୁରୁ; ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବସ୍ତ୍ରାର୍ପଣ; ଦୀପ ସହିତ ନୈବେଦ୍ୟ, ବିଶେଷତଃ ପରମାନ୍ନ; ଏବଂ ଦ୍ୱିଜାତିଙ୍କୁ ଦାନ-ଦକ୍ଷିଣା। ସ୍ଥାନବିଶେଷ ଫଳ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ ହୋଇ ଦିଆ ଦାନ ଚଣ୍ଡୀଶ ପାଇଁ ଅକ୍ଷୟ; ଚଣ୍ଡୀଶଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣରେ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ଉତ୍ତରାୟଣରେ ଘୃତ-କମ୍ବଳ ବ୍ରତ/ଦାନ କଠୋର ପୁନର୍ଜନ୍ମକୁ ଏଡ଼ାଏ। ଶେଷରେ ଶୂଲିନଙ୍କ ତୀର୍ଥଭକ୍ତିକୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ଦର୍ଶାଇ, ନିର୍ମାଲ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅପରାଧ, ଅଜାଣତେ ଭକ୍ଷଣ ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମଜ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଥିବା କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 43
आदित्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Adityeśvara Māhātmya (Chapter on the Glory of Adityeśvara)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୩ରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଦିଗନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସହିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ସୋମେଶଙ୍କ ପଶ୍ଚିମେ ‘ସାତ ଧନୁ’ ମାପିତ ଦୂରତା ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାହାର ନାମ ଆଦିତ୍ୟେଶ୍ୱର, ଯିଏ ସର୍ବ ପାତକ ନାଶକ। ତ୍ରେତାଯୁଗ ସ୍ମୃତିରେ ସମୁଦ୍ର ଦୀର୍ଘକାଳ ରତ୍ନଦ୍ୱାରା ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କରିଥିଲା ବୋଲି କହି ତୀର୍ଥର ପ୍ରାଚୀନ ମହିମା ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ରତ୍ନପୂଜା ହେତୁ ଏହାର ଅନ୍ୟ ନାମ ‘ରତ୍ନେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ବିଧି ଅନୁସାରେ ପଞ୍ଚାମୃତ ସ୍ନାନ କରାଇ ପାଞ୍ଚ ରତ୍ନରେ ପୂଜା, ପରେ ରାଜୋପଚାର ସହିତ ନିୟମପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ମେରୁଦାନ ସମ ଫଳ, ଯଜ୍ଞ-ଦାନର ସମୁଚ୍ଚୟ ପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ ପିତୃ-ମାତୃ ବଂଶର ଉଦ୍ଧାର ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଶିଶୁ, ଯୁବା, ପ୍ରୌଢ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ପାପ ରତ୍ନେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନରେ ଧୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ଧେନୁଦାନର ପ୍ରଶଂସା କରି ଦଶ ପୂର୍ବ ଓ ଦଶ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିର ମୋକ୍ଷ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦିଆଯାଇଛି। ସମ୍ୟକ୍ ଲିଙ୍ଗପୂଜା ପରେ ଦେବଙ୍କ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ପାଠ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଉନାହିଁ। ଶେଷରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଶ୍ରବଣ ମାତ୍ରେ କର୍ମବନ୍ଧନ ମୋଚନ ହୁଏ ବୋଲି ଉପସଂହାର।
Adhyaya 44
Someshvara-māhātmya-varṇanam (Glorification and Ritual Protocol of Someshvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର କ୍ରମାନୁସାରେ ଉପାସନା-ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଆଦିତ୍ୟେଶଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ସାଧକ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ-ଭକ୍ତି ସହ ବିଶେଷ ଯତ୍ନରେ ଆରାଧନା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଦର୍ଶନ—ଏହି ଦେହାଧାରିତ ଶ୍ରଦ୍ଧାଚରଣକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ସୋମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ–ଚନ୍ଦ୍ର ତତ୍ତ୍ୱର ଏକତ୍ୱ ଦର୍ଶାଇ, ଏହି ପୂଜା ଅଗ୍ନୀଷୋମ-ଭାବରେ ଯଜ୍ଞସଙ୍କଳ୍ପକୁ ମନ୍ଦିର-ଉପାସନା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଭାବେ ପୂରଣ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ସମୀପସ୍ଥ ଉମାଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ଓ ତା’ପରେ ଦୈତ୍ୟସୂଦନ ନାମକ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନକୁ ଗମନ—ଏଭଳି ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ସଂଯୁକ୍ତ ପବିତ୍ର ପରିକ୍ରମା ଦର୍ଶିତ। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ସୋମେଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନର ୪୪ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 45
अङ्गारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Aṅgāreśvara Māhātmya: The Glory of the Aṅgāreśvara Shrine)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଙ୍ଗାରେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପୂଜାର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତ୍ରିପୁର ଦହନ ସଙ୍କଳ୍ପ ସମୟରେ ଶିବଙ୍କ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରୁ ତାଙ୍କ ତ୍ରିନେତ୍ରରୁ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ନିସ୍ସୃତ ହେଲା; ସେହି ଦିବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହୋଇ ଭୂମିସୁତ ହେଲା—ସେଇ ଭୋମ/ମଙ୍ଗଳ (ମଙ୍ଗଳ ଗ୍ରହ) ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଶିଶୁକାଳରୁ ଭୋମ ପ୍ରଭାସକୁ ଯାଇ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ; ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦେଲେ। ଭୋମ ଗ୍ରହତ୍ୱ ମାଗିଲେ; ଶିବ ତାହା ସ୍ୱୀକାର କରି ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରକ୍ଷାପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ—ଯେ ଭକ୍ତିରେ ସେଠାରେ ଅଙ୍ଗାରେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିବେ ସେ ସଙ୍କଟରୁ ରକ୍ଷିତ ହେବେ। ଲାଲ ଫୁଲରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା, ମଧୁ-ଘୃତ ମିଶ୍ରିତ ଆହୁତି ସହ ଲକ୍ଷସଂଖ୍ୟକ ହୋମ, ଏବଂ ପଞ୍ଚୋପଚାର ପୂଜାର ବିଧି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣରେ ପାପନାଶ ଓ ଆରୋଗ୍ୟଲାଭ, ଏବଂ ବିଦ୍ରୁମ (ମୁଙ୍ଗା) ଆଦି ଦାନରେ ଇଷ୍ଟଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଇଛି; ଭୋମ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଗ୍ରହମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ତେଜସ୍ୱୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 46
बुधेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Budheśvara Māhātmya (The Glory of Budheśvara Liṅga)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ‘ବୁଧେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି; ସେଠାକୁ ଯାଅ। ଏହି ଲିଙ୍ଗର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ, ତେଣୁ ଏହା ପରମ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବୁଧ (ଗ୍ରହ) କରିଥିଲେ ବୋଲି କଥା ଅଛି। ବୁଧ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି “ଦଶ-ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷର ଚାରି ବର୍ଷ” ସଦୃଶ ଚାରି ଯୁଗସମାନ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଓ ପୂଜା କରି, ଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ପାଇଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହପଦ ଦେଲେ ଏବଂ ବିଶେଷକରି ସୌମ୍ୟାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ଏହି ଲିଙ୍ଗର ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କଲେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞସମ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କହିଲେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ନିବାରଣ, କୁଳଦୋଷ ଶମନ, ଇଷ୍ଟବିୟୋଗ ନିବୃତ୍ତି ଓ ଶତ୍ରୁଭୟରୁ ରକ୍ଷା ଆଦି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଅଛି। ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ସାଧକ ପରମ ପଦକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Adhyaya 47
वृहस्पतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bṛhaspatīśvara (Guru-associated Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଉମା-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପୂର୍ବ ଭାଗରେ, ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗର ସୀମାଭିତରେ ଥିବା ଏକ ବିଶେଷ ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ କରୁ। ଦେବାଚାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏହି ମହାଲିଙ୍ଗ ଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତି ସହ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଯୁକ୍ତ, ତେଣୁ ‘ବୃହସ୍ପତୀଶ୍ୱର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଦୀର୍ଘକାଳ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଲିଙ୍ଗଭକ୍ତି କଲେ ଦୁର୍ଲଭ ଇଚ୍ଛାମାନେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ପରେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନ ଓ ଈଶ୍ୱର-ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୁଏ। ବୃହସ୍ପତି-ନିର୍ମିତ ଲିଙ୍ଗର କେବଳ ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରେ ଅନିଷ୍ଟ ନିବାରଣ ହୁଏ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ବୃହସ୍ପତିଜନିତ ପୀଡାର ପ୍ରତିକାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଯଦି ଗୁରୁବାର ପଡ଼େ, ସେହି ସମୟ ପୂଜା ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବିଧିପୂର୍ବକ ରାଜୋପଚାର ସହ କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଇପାରେ। ବଡ଼ ପରିମାଣରେ ପଞ୍ଚାମୃତ ସ୍ନାନ କଲେ ମାତୃଋଣ, ପିତୃଋଣ ଓ ଗୁରୁଋଣ—ଏହି ଋଣତ୍ରୟରୁ ମୁକ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧି, ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମନ ଏବଂ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ। ଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶ୍ରବଣ କଲେ ଗୁରୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Adhyaya 48
Śukreśvara-māhātmya (Glory of the Liṅga Established by Śukra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ବିଭୂତୀଶ୍ୱର ନିକଟେ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଶୁକ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏକ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅଛି; ତାହାର ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ପର୍ଶରେ ପାପହରଣ ହୁଏ। କଥାରେ ଶୁକ୍ର ରୁଦ୍ରକୃପା ଓ ଘୋର ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ସଂଜୀବନୀ-ବିଦ୍ୟା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ। ଦୈବ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁ ତାଙ୍କୁ ଗିଳିଥିଲେ; ଭଗବାନଙ୍କ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ତପ କରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ—ଏହାକୁ ନାମ ଓ ପବିତ୍ରତାର କାରଣକଥା ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ପରେ ବିଧି—ସ୍ଥିରଚିତ୍ତରେ ଲିଙ୍ଗପୂଜା, ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମନ୍ତ୍ରର ଏକ ଲକ୍ଷ ଜପ, ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ପୁଷ୍ପପୂଜା। ଫଳ—ମୃତ୍ୟୁଭୟ ନିବାରଣ, ପାପକ୍ଷୟ, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟାଦି ସିଦ୍ଧି; ସବୁ ସ୍ଥିର ଭକ୍ତିରେ ନିର୍ଭର।
Adhyaya 49
Śanaiścaraiśvara (Saurīśvara) Māhātmya and Daśaratha’s Śani-stotra | शनैश्चरैश्वरमाहात्म्यं तथा दशरथकृतशनीस्तोत्रम्
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରର ‘ଶନୈଶ୍ଚରୈଶ୍ୱର/ସୌରୀଶ୍ୱର’ ନାମକ ମହାଲିଙ୍ଗ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ‘ମହାପ୍ରଭ’ ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ କୁହାଯାଇ, ମହାପାପ, ଭୟ ଓ ବିପଦ ଶମନକାରୀ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି; ଶନିଦେବଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ଶମ୍ଭୁଭକ୍ତି ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଶନିବାର ବ୍ରତ–ପୂଜାର ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ଶମୀପତ୍ର ସହ ତିଳ, ମାଷ, ଗୁଡ଼, ଓଦନ ଆଦି ନୈବେଦ୍ୟ, ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ କଳା ବୃଷଭ ଦାନ। କଥାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଜ୍ୟୋତିଷୀୟ ସଙ୍କଟ ଅଛି—ଶନି ରୋହିଣୀ ଦିଗକୁ ଗତି କଲେ ‘ଶକଟଭେଦ’ ଦୋଷ ହୋଇ ଅନାବୃଷ୍ଟି ଓ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସିବ ବୋଲି ଭୟ। ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନାହିଁ ଜାଣି ଦଶରଥ ସାହସ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ତାରାମଣ୍ଡଳକୁ ଯାଇ ଶନିଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି ବର ମାଗନ୍ତି—ରୋହିଣୀକୁ କ୍ଷତି ନ ହେଉ, ଶକଟଭେଦ ନ ଘଟୁ, ଏବଂ ବାରୋ ବର୍ଷର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ନ ଆସୁ; ଶନି ଏହି ବର ଦିଅନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦଶରଥକୃତ ଶନିସ୍ତୋତ୍ର ରହିଛି—ଶନିଦେବଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଓ ରାଜ୍ୟ ଦେବା-ହରିବା ଶକ୍ତିର ସ୍ତୁତି। ଶନି ନିୟମ ସହ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରି ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରିବେ, ସେମାନେ ଶନିପୀଡ଼ା ସହ ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ର, ଲଗ୍ନ, ଦଶା-ଅନ୍ତର୍ଦଶା ଆଦି ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହଦୋଷରୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା ପାଇବେ। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ ଶନିବାର ପ୍ରଭାତରେ ପାଠ ଓ ସ୍ମରଣ ଗ୍ରହଜନ୍ୟ ଦୁଃଖ ଶମନ କରି ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ସିଦ୍ଧ କରେ।
Adhyaya 50
राह्वीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rāhvīśvara Māhātmya (The Glory of Rāhu-established Īśvara)
ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ୫୦ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଈଶ୍ୱର ଏକ ବିଶେଷ ତୀର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ରାହୁ (ସ୍ୱଭାନୁ/ସୈଂହିକେୟ) ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶିବଲିଙ୍ଗର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ତାହାର ସ୍ଥାନ ବାୟବ୍ୟ ଦିଗରେ—ମଙ୍ଗଳା ନିକଟ, ଅଜାଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ତରେ, ଏବଂ ସାତଟି ‘ଧନୁ’ ଚିହ୍ନର ସମୀପରେ—ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହୋଇଛି। ଉତ୍ପତ୍ତିକଥାରେ ଭୟଙ୍କର ଅସୁର ସ୍ୱଭାନୁ ହଜାର ବର୍ଷ କଠୋର ତପ କରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମହାଦେବ ‘ଜଗଦ୍ଦୀପ’ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ/ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜା ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ କଲେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାସମ ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଅନ୍ଧତ୍ୱ, ବଧିରତ୍ୱ, ମୂକତ୍ୱ, ରୋଗ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂର ହୋଇ ସମୃଦ୍ଧି, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଏବଂ ଦେବତୁଲ୍ୟ ଭୋଗ ଲାଭ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 51
केत्वीश्वरमाहात्म्यवर्णन (Ketu-linga / Ketvīśvara Māhātmya Description)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କେତୁଲିଙ୍ଗ (କେତ୍ୱୀଶ୍ୱର)ର ସ୍ଥାନବର୍ଣ୍ଣନ ଓ ପୂଜାବିଧି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ବଚନରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ରାହ୍ୱୀଶାନର ଉତ୍ତରେ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳାର ଦକ୍ଷିଣେ, ଧନୁଷ୍ୟପ୍ରହାର ମାତ୍ର ଦୂରତାରେ—ଏପରି ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଭୂଗୋଳ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ ଦିଆଯାଏ। ପରେ କେତୁ-ଗ୍ରହର ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଓ ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ, ସେ ଶତ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ତପ କରି ଶିବାନୁଗ୍ରହ ପାଇ ଅନେକ ଗ୍ରହର ଅଧିପତ୍ୟ ଲାଭ କଲେ ବୋଲି କଥା ଆସେ। କେତୁଙ୍କ ଅଶୁଭ ଉଦୟକାଳରେ ଓ ଘୋର ଗ୍ରହପୀଡାରେ କେତୁଲିଙ୍ଗର ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା ବିଧିତ—ପୁଷ୍ପ, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ ଓ ନାନାବିଧ ନୈବେଦ୍ୟ ଯଥାବିଧି ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତି ସ୍ପଷ୍ଟ: ଏହି ତୀର୍ଥ ଗ୍ରହଦୋଷ ଶାନ୍ତ କରେ ଓ ପାପ ନାଶ କରେ। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ନବଗ୍ରହ-ଲିଙ୍ଗ ଓ ସମୁଦାୟ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଆୟତନର ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ନିତ୍ୟ ଦର୍ଶନରେ ପୀଡାଭୟ ଦୂର ହୁଏ ଓ ଗୃହସ୍ଥ କଲ୍ୟାଣ ବଢ଼େ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 52
सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Glorification of Siddheśvara
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ “ପାଞ୍ଚ ସିଦ୍ଧ-ଲିଙ୍ଗ”ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହି, ସେମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମନୁଷ୍ୟର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସଫଳ (ଯାତ୍ରା-ସିଦ୍ଧି) ହୁଏ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଦିଗନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସହ ଦିଆଯାଏ—ସୋମେଶଙ୍କ ସମୀପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗଭାଗରେ, ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚିହ୍ନସ୍ଥଳର ପୂର୍ବ ଖଣ୍ଡରେ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥିତ। ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଅଭିଗମନ ଓ ପୂଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ; ଅଣିମା ଆଦି ସିଦ୍ଧି, ପାପକ୍ଷୟ ଓ ସିଦ୍ଧଲୋକ-ପ୍ରାପ୍ତିର ଫଳ କୁହାଯାଏ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ “ବିଘ୍ନ”ମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଣନା ହୋଇଛି—କାମ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ଲୋଭ, ଆସକ୍ତି, ଈର୍ଷ୍ୟା, ଦମ୍ଭ, ଆଳସ୍ୟ, ନିଦ୍ରା, ମୋହ ଓ ଅହଙ୍କାର—ଏମାନେ ସିଦ୍ଧିରେ ବାଧା। ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରାରାଧନାରେ କ୍ଷେତ୍ରବାସୀ ଓ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଏହି ବିଘ୍ନ ନାଶ ପାଏ; ତେଣୁ ନିୟମିତ ଯାତ୍ରା ଓ ନିରନ୍ତର ଅର୍ଚ୍ଚନାକୁ ପ୍ରେରଣା ମିଳେ। ଶେଷରେ ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ପାପନାଶକ ଏବଂ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ଆଦି ଯଥୋଚିତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।
Adhyaya 53
कपिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kapileśvara Māhātmya—Account of the Glory of Kapileśvara)
ଶିବ–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦର ଆଧାରରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ କପିଲେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଯାତ୍ରାକ୍ରମରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ସ୍ଥାନରୁ ଅଳ୍ପ ପୂର୍ବଦିଗରେ ଥିବା କପିଲେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗକୁ ‘ମହାପ୍ରଭାବ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ତାହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ରତା ରାଜର୍ଷି କପିଲଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଭିତ୍ତିସ୍ଥ—ସେ ଏଠାରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ; ଏହି ଲିଙ୍ଗରେ ନିତ୍ୟ ଦେବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହେ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ କାଳବିଧାନ—ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ନିୟମଶୀଳ ଭକ୍ତ ସର୍ବଲୋକହିତାର୍ଥେ କପିଲେଶ୍ୱରରୂପେ ସୋମ/ସୋମେଶଙ୍କୁ ସାତଥର ଦର୍ଶନ କଲେ, ଗୋଦାନ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଦାନବିଧି—ସେହି ତୀର୍ଥରେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତେ ‘ତିଳଧେନୁ’ ଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତିଳଦାଣା ଯେତେ, ସେତେ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ପାଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 54
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gandharveśvara (Ghanavāheśvara Liṅga)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଦଣ୍ଡପାଣିଙ୍କ ନିବାସର ଉତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ଉତ୍ତମ ଗନ୍ଧର୍ବେଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କରିବାକୁ ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। କଥାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ ଘନବାହ ଓ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ଗନ୍ଧର୍ବସେନା। ରୂପଗର୍ବରେ ଗନ୍ଧର୍ବସେନା ଶିଖଣ୍ଡିନ ଓ ତାଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ପରେ ଗୋଶୃଙ୍ଗ ଋଷି ସୋମ/ଶିବଭକ୍ତି ଏବଂ ସୋମବାର-ବ୍ରତ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଇ ଶାପଶମନର ଉପାୟ କହନ୍ତି। ଘନବାହ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରି ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଏହି ପୂଜ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ‘ଘନବାହେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଦଣ୍ଡପାଣି ସମୀପରେ ସାବଧାନ ପୂଜା କଲେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିୟମଶୀଳ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହାକୁ ‘ତୃତୀୟ’ ପାପନାଶକ ଓ ପୁଣ୍ୟବର୍ଧକ ଶକ୍ତିସ୍ଥାନ କୁହାଯାଇଛି; ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ସ୍ନାନ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବବନ୍ଦିତ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ ପ୍ରଶଂସିତ, ଏବଂ ଉତ୍ତରାୟଣ ଆଗମନ ସହ ନିର୍ବାଣପ୍ରାପ୍ତିର ବିଶେଷ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ସମ୍ମାନ କଲେ ମହାଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Adhyaya 55
Vimaleśvara-māhātmya (विमलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vimaleśvara
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଗୌରୀଙ୍କ ସମୀପରେ, ନୈଋତ୍ୟ ଦିଗରେ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ ଯେଉଁଠାରେ ବିମଲେଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ‘ପାପ-ପ୍ରଣାଶନ’ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ; ନାରୀ-ପୁରୁଷ ସମସ୍ତଙ୍କର, ଦେହକ୍ଷୟରେ ପୀଡିତ ଲୋକଙ୍କର ମଧ୍ୟ, ପାପ ନାଶ କରି ଦୁଃଖ ନିବାରଣ କରେ। ଏଠାରେ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଅର୍ଚ୍ଚନା ହିଁ ପ୍ରଧାନ ଉପାୟ; ତାହାର ଫଳରେ କ୍ଲେଶ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ‘ନିର୍ମଳ’ ଅବସ୍ଥା/ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଗନ୍ଧର୍ବସେନା ଓ ବିମଲା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାରଣକଥା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ‘ବିମଲେଶ୍ୱର’ ନାମରେ କିପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ମାହାତ୍ମ୍ୟମାଳାର ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ ବୋଲି କହି, ସର୍ବପାପନାଶକ ମହିମାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 56
धनदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhanadeśvara Māhātmya (Glory of Dhanadeśvara)
ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଧନଦେଶ୍ୱର ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସିଦ୍ଧଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନୈଋତ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଭାଗରେ, ‘ଧନୁଷ’ ମାପର ଷୋଳହତମ ସ୍ଥାନରେ, ରାହୁଲିଙ୍ଗର ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଧନଦ (କୁବେର) ପୂର୍ବାବସ୍ଥା ସ୍ମରଣ କରି, ଶିବରାତ୍ରି ଓ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ଜାଣି ପୁନଃ ସେଠାକୁ ଫେରି ଆସି, ସ୍ଥଳର ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦୀର୍ଘକାଳ କଠୋର ତପ କରି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପୂଜା କରନ୍ତି। ଶିବକୃପାରେ ଧନଦ ଅଲକାର ଅଧିପତିତ୍ୱ ଓ ଉଚ୍ଚ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ତପ ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରକଟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଆହୁରି ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଉପଦେଶ—ପଞ୍ଚୋପଚାର ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂଜା କଲେ ବଂଶରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସମୃଦ୍ଧି, ଅଜେୟତା, ଶତ୍ରୁଗର୍ବ ନିଗ୍ରହ ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଉଦୟ ନ ହେବା ଫଳ ମିଳେ। ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ସମ୍ମାନ କରେ, ତାହାର ମଙ୍ଗଳ ସ୍ଥିର ହୁଏ।
Adhyaya 57
वरारोहामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Varārohā (Umā as Icchā-Śakti) at Somēśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ତ୍ରିଶକ୍ତିର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି—ଇଚ୍ଛା, କ୍ରିୟା ଓ ଜ୍ଞାନ। ପୂର୍ବରୁ କଥିତ ପବିତ୍ର ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଆଗେ ବଢ଼ାଇ, ସାଧକ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରି ପରେ ଏହି ତିନି ଶକ୍ତିଙ୍କ ପୂଜାକ୍ରମ ପାଳନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ସୋମେଶ୍ୱର ଅଞ୍ଚଳରେ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି “ବରାରୋହା” ନାମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। କଥାନୁସାରେ ସୋମ ଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଛବିଶି ପତ୍ନୀ ଶୁଭ ପ୍ରଭାସଭୂମିରେ ତପ କରନ୍ତି; ତେବେ ଗୌରୀ/ପାର୍ବତୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦେଇ, ନାରୀମାନଙ୍କ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ-ନିବାରଣ ପାଇଁ ପରିହାରଧର୍ମ କ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାରେ “ଗୌରୀ-ବ୍ରତ”—ଦର୍ଶନ, ପୂଜା, ଏବଂ “ଷୋଳ” ପ୍ରକାର ଦାନ/ନୈବେଦ୍ୟ (ଫଳ, ଭୋଜ୍ୟ, ପକ୍ୱାନ୍ନ ଇତ୍ୟାଦି) ସହ ଦମ୍ପତି ସମ୍ମାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଅଶୁଭନାଶ, ସମୃଦ୍ଧି, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି, ଏବଂ ସୋମେଶ୍ୱରରେ ବରାରୋହା ପୂଜାରେ ପାପ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 58
अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glorification of Ajāpāleśvarī)
ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ଥାପିତ ଦେବପ୍ରିୟ କ୍ରିୟାତ୍ମିକା ଶକ୍ତିର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସୋମେଶ ଓ ବାୟୁ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯୋଗିନୀପୂଜିତ ଏକ ପୀଠ ପାତାଳ-ବିବର ନିକଟରେ ଅଛି; ସେଠାରେ ନିଧି, ଦିବ୍ୟ ଔଷଧ ଓ ରସାୟନ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଲଭ୍ୟ ହେବାର କଥା ରହିଛି। ଦେବୀଙ୍କୁ ଭୈରବୀ ଭାବେ ପରିଚୟ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ତ୍ରେତାଯୁଗର ରାଜା ଅଜାପାଳ ରୋଗପୀଡିତ ହୋଇ ପାଞ୍ଚଶେ ବର୍ଷ ଭୈରବୀଙ୍କ ଆରାଧନା କରନ୍ତି। ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଶାରୀରିକ ରୋଗ ହରଣ କରନ୍ତି; ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ଛେଳିର ରୂପେ ଦେହରୁ ବାହାରିଯାଏ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆଦେଶ ମିଳେ—ଏହିପରି ସେ ‘ଅଜାପାଳ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଦେବୀ ‘ଅଜାପାଳେଶ୍ୱରୀ’ ନାମରେ ଚାରି ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି। ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ପୂଜା କଲେ ବିଶେଷ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ। ଆଶ୍ୱୟୁଜ ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀରେ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ତିନିଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ପରେ ସ୍ନାନ କରି ଦେବୀଙ୍କୁ ପୃଥକ ପୂଜା କଲେ ତିନି ବର୍ଷ ଭୟ ଓ ଶୋକ ନାଶ ହୁଏ। ନାରୀମାନଙ୍କର ବନ୍ଧ୍ୟତ୍ୱ, ରୋଗ କିମ୍ବା ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଥିଲେ ଦେବୀ ସମ୍ମୁଖରେ ନବମୀ ବ୍ରତର ବିଧାନ ରହିଛି। ପରେ ରାଜବଂଶ ଓ ରାବଣ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ରାବଣ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅଧୀନ କରିବାବେଳେ ଅଜାପାଳ ‘ଜ୍ୱର’କୁ ପଠାଇ ତାଙ୍କୁ ପୀଡ଼ିତ କରି ପଛୁଆଇଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଅଜାପାଳେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ରୋଗଶମନ ଓ ବିଘ୍ନନାଶକ ଶକ୍ତି ପ୍ରଶଂସିତ; ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଅଳଙ୍କାର, ବସ୍ତ୍ର ଆଦି ଅର୍ପଣ ସହ ପୂଜାକୁ ପାପ-ଦୁଃଖ ନିବାରକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 59
अजादेवीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Ajā Devī (Chapter 59)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବ–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ତତ୍ତ୍ୱବୋଧକୁ ତୀର୍ଥଭୂଗୋଳ ଓ କର୍ମଫଳ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ‘ତୃତୀୟ’ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ତାହା ଶିବମୟ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟନାଶିନୀ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଦେବୀ ଶିବଙ୍କ ମୁଖତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି—ଷଷ୍ଠ ମୁଖର ନାମ କ’ଣ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଅଜାଦେବୀ କିପରି ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ଖୋଲନ୍ତି: ପୂର୍ବେ ସାତଟି ମୁଖ ଥିଲା; ସେଥିରେ ‘ଅଜା’ ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ସହ, ଏବଂ ‘ପିଚୁ’ ମୁଖ ବିଷ୍ଣୁ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; ତେଣୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଶିବ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ। ଅଜା-ମୁଖରୁ ଅନ୍ଧାସୁର ସହ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜାଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି—ଖଡ୍ଗ-ଢାଳଧାରିଣୀ, ସିଂହବାହିନୀ, ଅନେକ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିରେ ପରିବୃତ। ପଳାଉଥିବା ଦାନବମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ପହଞ୍ଚି ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ପରେ ଦେବୀ କ୍ଷେତ୍ରର ପାବନତା ଜାଣି ସୋମେଶଙ୍କ ନିକଟେ, ସୌରୀଶ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗରେ ସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତି: ଦର୍ଶନରେ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭଗୁଣଲାଭ; ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ କଲେ ବଂଶର ଅମଙ୍ଗଳ ଦୂର; ଲାଲ ବତି ସହ ଘିଅ ଦୀପ ଦାନ କଲେ ଦୀପର ସୂତା ସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଦୀର୍ଘ ମଙ୍ଗଳ; ଏବଂ ପାଠ/ଶ୍ରବଣ, ବିଶେଷକରି ତୃତୀୟା ତିଥିରେ, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ଶେଷରେ, ଏହି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ପୂଜା ପରେ ସୋମେଶ ପୂଜା କଲେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 60
मङ्गलामाहात्म्यवर्णनम् (Mangalā Devī Māhātmya: Account of the Glory of Mangalā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ରୂପେ ତତ୍ତ୍ୱଚର୍ଚ୍ଚା ହୋଇଛି। ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ର ଯାତ୍ରାର ଫଳ ଦେଇଥିବା ତିନି “ଦୂତୀ” (ରକ୍ଷକ ନାରୀଶକ୍ତି)—ମଙ୍ଗଳା, ବିଶାଳାକ୍ଷୀ ଓ ଚତ୍ୱର-ଦେବୀ—ଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଦେବୀ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଓ ପୂଜାବିଧିର ସ୍ପଷ୍ଟ ବିବରଣୀ ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ସେମାନଙ୍କୁ ଶକ୍ତିରୂପେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ମଙ୍ଗଳା ବ୍ରାହ୍ମୀ, ବିଶାଳାକ୍ଷୀ ବୈଷ୍ଣବୀ, ଚତ୍ୱର-ଦେବୀ ରୌଦ୍ରୀ-ଶକ୍ତି। ମଙ୍ଗଳାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଅଜାଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ତରେ ଏବଂ ରାହ୍ୱୀଶରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ଦକ୍ଷିଣେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସୋମଦେବ ସୋମେଶ୍ୱରରେ କରିଥିବା ଅନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ “ମଙ୍ଗଳା” ନାମର କାରଣ କୁହାଯାଏ—ସେ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ଦାନ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ “ସର୍ବମାଙ୍ଗଲ୍ୟଦାୟିନୀ”। ତୃତୀୟା ପୂଜାରେ ଅମଙ୍ଗଳ ଓ ଶୋକଦୁଃଖ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି। ଦମ୍ପତୀ-ଭୋଜନ, ବସ୍ତ୍ରସହ ଫଳଦାନ, ଏବଂ ପୃଷଦ ସହ ଘୃତସେବନ ଭଳି ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ। ଶେଷରେ ମଙ୍ଗଳା-ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ସର୍ବପାତକନାଶକ ବୋଲି ସାରାଂଶ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 61
ललितोमाविशालाक्षी-माहात्म्यवर्णनम् (Lalitā-Umā and Viśālākṣī: Account of the Sacred Greatness)
ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଶ୍ରୀଦୈତ୍ୟସୂଦନ ମନ୍ଦିର ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ଦେବୀଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି—ସେ ବୈଷ୍ଣବୀ ସ୍ୱଭାବର କ୍ଷେତ୍ରଦୂତୀ, ଅର୍ଥାତ୍ କ୍ଷେତ୍ରରକ୍ଷିଣୀ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚାପରେ ବଳବାନ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇ ନାନା ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରରେ ଦୀର୍ଘ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିବା କଷ୍ଟକର ଦେଖି ବିଷ୍ଣୁ ମହାମାୟା, ତେଜୋମୟୀ ଭୈରବୀ-ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି; ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବୀଙ୍କ ନୟନ ଦିବ୍ୟ ଭାବେ ବିଶାଳ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ସେ ‘ବିଶାଳାକ୍ଷୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ସେଠାରେ ଶତ୍ରୁନାଶିନୀ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ସୋମେଶ୍ୱର ଓ ଦୈତ୍ୟସୂଦନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ‘ଉମା-ଦ୍ୱୟ’ ଯୁଗଳ ଉପାସନା ଏବଂ ତୀର୍ଥକ୍ରମ—ପ୍ରଥମେ ସୋମେଶ୍ୱର, ପରେ ଶ୍ରୀଦୈତ୍ୟସୂଦନ ଦର୍ଶନ—ବିଧିତ। ମାଘ ମାସର ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ବିଶେଷ ପୂଜାର ବିଧାନ ଅଛି। ଫଳରେ ବଂଶପରମ୍ପରାରେ ସନ୍ତାନହୀନତା ନାଶ, ଆରୋଗ୍ୟ-ସୁଖ ସ୍ଥିରତା, ଏବଂ ନିତ୍ୟଭକ୍ତଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ-ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣେ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ଧର୍ମବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।
Adhyaya 62
चत्वरादेवी-माहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Catvarā Devī (the Crossroads Goddess)
ଅଧ୍ୟାୟ ୬୨ରେ ଈଶ୍ୱର ଲଲିତାଙ୍କ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୂରତାରେ (ଦଶ-ଧନ୍ୱନ୍ତର) ଅବସ୍ଥିତ ଦେବପ୍ରିୟ ତୃତୀୟ ପବିତ୍ର ‘ଚତ୍ୱର’ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି। କ୍ଷେତ୍ର-ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଈଶ୍ୱର ଯେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ‘କ୍ଷେତ୍ର-ଦୂତୀ’, ‘ମହାରୌଦ୍ରୀ’ ଓ ‘ରୁଦ୍ରଶକ୍ତି’ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରାଯାଇଛି। ଦେବୀ ଭୂତଗଣ ସହିତ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଘର, ଉଦ୍ୟାନ, ପ୍ରାସାଦ, ଅଟ୍ଟାଳିକା, ପଥ ଓ ସମସ୍ତ ଚୌମୁହାଣୀରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ରାତିରେ କ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପହରା ଦିଅନ୍ତି। ମହାନବମୀ ଦିନ ନାରୀ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିଭିନ୍ନ ଉପହାରରେ ତାଙ୍କ ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପାପନାଶକ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଦାୟକ; ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଇଷ୍ଟଫଳ ଦିଅନ୍ତି। ଯାତ୍ରାଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ସେଠାରେ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 63
भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhairaveśvara (Chapter 63)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଯୋଗେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣେ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ ଯେଉଁଠାରେ ଭୈରବେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସେଠାକୁ ଯାଅ। ସେଠାର ଲିଙ୍ଗ ସର୍ବପାପନାଶକ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟଦାତା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୂର୍ବକଥା ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ—ଦୈତ୍ୟବିନାଶ ପାଇଁ ଦେବୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବାବେଳେ ଭୈରବଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ନିଜ ଦୂତ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ତେଣୁ ଦେବୀ ‘ଶିବଦୂତୀ’ ଏବଂ ପରେ ‘ଯୋଗେଶ୍ୱରୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ଦେବୀନାମ ଓ ସ୍ଥାନଭୂଗୋଳର ସମ୍ବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଭୈରବ ଦୂତସେବାରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ସେଠାର ଲିଙ୍ଗ ‘ଭୈରବେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ; ଭୈରବ ନିଜେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଦେବ-ଦୈତ୍ୟ ଉଭୟ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ, କିମ୍ବା ଛଅ ମାସ ନିରନ୍ତର ଆରାଧନା କଲେ, ଭକ୍ତ ଇଷ୍ଟଫଳ ପାଏ।
Adhyaya 64
लक्ष्मीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Lakṣmīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Lakṣmīśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ପୂର୍ବଦିଗରେ, ପାଞ୍ଚ ଧନୁ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ବିଶେଷ ତୀର୍ଥର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେହି ସ୍ଥାନ ‘ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ୱର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଅମଙ୍ଗଳ ନାଶକ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ଦୈତ୍ୟବଧ ପରେ ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ଆଣାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଦେବୀ ନିଜେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକର୍ମ କରି ‘ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ୱର’ ନାମ ସ୍ଥାପନ କଲେ ବୋଲି କାରଣକଥା ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଶ୍ରୀପଞ୍ଚମୀ ଦିନ ବିଧିବତ୍ ଭକ୍ତିସହିତ ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଉପାସକ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ କୃପାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ମନ୍ୱନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘକାଳ ସମୃଦ୍ଧି-ସୌଭାଗ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ଏହା ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ୬୪ତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Adhyaya 65
वाडवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vāḍaveśvara Liṅga — Description of its Māhātmya
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ବାଡବେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଯିବା ଉଚିତ। ସ୍ଥାନଟି ପବିତ୍ର ଭୂ-ସମ୍ବନ୍ଧରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଲକ୍ଷ୍ମୀଶଙ୍କ ଉତ୍ତରେ ଏବଂ ବିଶାଳାକ୍ଷୀଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣେ—ଯାହା ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମାନଚିତ୍ର ହୁଏ। ତାପରେ ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ କୁହାଯାଏ: କାମ (କୃତସ୍ମର) ଦଗ୍ଧ ହେବାବେଳେ ବାଡବାଗ୍ନି ଏକ ପର୍ବତକୁ ସମତଳ କଲା; ସେହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବାଡବ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ, ତେଣୁ ସ୍ଥାନଟି ମହାଶକ୍ତିମୟ। ଭକ୍ତ ନିୟମାନୁସାରେ ପୂଜା କରି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଦଶବାର ସ୍ନାନ/ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦଧି ଦାନ କଲେ ଅଗ୍ନିଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ।
Adhyaya 66
अर्घ्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Arghyeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Arghyeśvara)
ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଶାଳାକ୍ଷୀଙ୍କ ଉତ୍ତରଦିଗରେ ସମୀପସ୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ‘ଅର୍ଘ୍ୟେଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କଥାରେ ବାଡ଼ବାନଳ (ସମୁଦ୍ରାଗ୍ନି) ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେବୀଙ୍କ ଆଗମନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ସେ ପ୍ରଭାସକୁ ପହଞ୍ଚି ମହୋଦଧି ଦେଖି ବିଧିଅନୁସାରେ ପ୍ରଥମେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ପରେ ମହାଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି, ସ୍ନାନାର୍ଥେ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପିତ ହୋଇ ପରେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବାରୁ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ‘ଅର୍ଘ୍ୟେଶ/ଅର୍ଘ୍ୟେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଏହାକୁ ପାପପ୍ରଣାଶକ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ଯେ ଭକ୍ତ ପଞ୍ଚାମୃତରେ ଲିଙ୍ଗସ୍ନାନ କରାଇ ନିୟମପୂର୍ବକ ପୂଜା କରେ, ସେ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଦ୍ୟା ପାଏ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଯୋଗ୍ୟ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ ଏବଂ ସନ୍ଦେହନିବାରକ ଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ। ଏହା ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ଏହି ଅଂଶର ୬୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Adhyaya 67
कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kāmeśvara Liṅga Māhātmya (Description of the Glory of Kāmeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବ ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ‘କାମେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଏକ ବିଶେଷ ମହାଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ଏହା ଦୈତ୍ୟସୂଦନର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ସାତ ଧନୁ-ପରିମାଣ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଦିଗ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ପୂର୍ବେ କାମଦେବ ଏହାର ପୂଜା କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତେଣୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ କୁହାଯାଏ। କଥାରେ ଶିବଙ୍କ ତୃତୀୟ ନୟନର ଅଗ୍ନିରେ କାମ ଦଗ୍ଧ ହେବାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପରେ ‘ଅନଙ୍ଗ’ (ଦେହହୀନ) ଅବସ୍ଥାର ସ୍ମୃତି ଧାରଣ କରି ସେ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି, ପୁନଃ କାମନା-ସର୍ଗର ସାମର୍ଥ୍ୟ ପାଇଥିବା କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଲିଙ୍ଗ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସର୍ବପାପନାଶକ ଓ ସର୍ବାଭୀଷ୍ଟଫଳଦାୟକ। ମାଧବ (ବୈଶାଖ) ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ବିଧିପୂର୍ବକ କାମେଶ୍ୱର ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ; ତାହାର ଫଳରେ ସର୍ବକାମସିଦ୍ଧି, ସମୃଦ୍ଧି ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୌଭାଗ୍ୟ/ଆକର୍ଷଣ ବୃଦ୍ଧି ଇତ୍ୟାଦି ପୁରାଣୀୟ ଭାଷାରେ କଥିତ।
Adhyaya 68
गौरीतपोवनमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gaurī’s Forest of Austerity
ଅଧ୍ୟାୟ ୬୮ ଶିବ–ଦେବୀ ସଂବାଦରୂପ। ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ସୋମେଶଙ୍କ ପୂର୍ବଦିଗରେ ଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତପୋବନର ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଦେବୀ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା ଥିଲେ ଏବଂ ଗୁପ୍ତରେ “କାଳୀ” ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା; ତପସ୍ୟାରେ “ଗୌରୀ” ହେବାକୁ ବ୍ରତନିଶ୍ଚୟ କରି ପ୍ରଭାସକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପୂଜା କରନ୍ତି; ତାହା “ଗୌରୀଶ୍ୱର” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏକପାଦସ୍ଥିତି, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି, ବର୍ଷାରେ ଭିଜିବା, ଶୀତରେ ଜଳଶୟନ ଭଳି ଘୋରତପସ୍ୟାରେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଗୌରବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ—ନିୟମବଦ୍ଧ ଭକ୍ତିର ଫଳ ଭାବେ ଏହି ରୂପାନ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ଶିବ ବର ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଦେବୀ ଫଳଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି: ସେଠାରେ ଦର୍ଶନରେ ଶୁଭ ସନ୍ତାନ, ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ବଂଶବୃଦ୍ଧି ମିଳେ; ସଙ୍ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ନାଶ ହୁଏ; ପ୍ରଥମେ ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରି ପରେ ଦେବୀପୂଜା କଲେ ପରମଗତି/ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ, ସନ୍ତାନହୀନତା ପାଇଁ ନଡ଼ିଆ ଦାନ, ଦୀର୍ଘ ସୌଭାଗ୍ୟ ପାଇଁ ଲାଲ ବତି ସହ ଘିଅ ଦୀପଦାନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ନିକଟ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ପାପହର, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପିତୃହିତ, ଏବଂ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ଭକ୍ତିଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ସହ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଋତୁସନ୍ଧିରେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ବିଶେଷକରି ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଦେବୀସନ୍ନିଧିରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ ଚିରମଙ୍ଗଳଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 69
गौरीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Gaurīśvara Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ–ଈଶ୍ୱର ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ‘ଗୌରୀଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ପାପନାଶକ ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗୌରୀଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ତାହାର ପୂଜାରୁ କି ଫଳ ମିଳେ? ଈଶ୍ୱର ଏହାକୁ ପାପକ୍ଷୟକର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବୋଲି କହି, ଗୌରୀ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତପୋବନର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଧନୁଷ ମାପରେ ଏହାକୁ ବୃତ୍ତ/ପରିଧି ରୂପ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ସେଠାରେ ଦେବୀ ଏକପାଦ ତପସ୍ୟାରତ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗର ସ୍ଥାନ ଦିଗନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସହ—ଅଳ୍ପ ଉତ୍ତରକୁ, ଈଶାନ କୋଣରେ, ଦୂରତା ସୂଚନା ସହ—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଏ। ପରେ ଉପାସନାର ପ୍ରଭାବ କୁହାଯାଏ—ଭକ୍ତିସହିତ ଲିଙ୍ଗପୂଜା, ବିଶେଷକରି କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ଦିନ, ପାପମୋଚନ କରେ। ଦାନଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଅଂଶ କରାଯାଇଛି: ଗୋଦାନ, ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଅନ୍ନଦାନ—ଦୋଷଶମନ ପାଇଁ। ଶେଷରେ ଦୃଢ଼ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଘୋର ପାପୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 70
वरुणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Varuṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Varuṇeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦିବ୍ୟ ସଂବାଦରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ ଗୌରୀଙ୍କ ତପୋବନରେ ବିଶ ଧନୁ ଦୂରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମ ପୁଣ୍ୟ ବରୁଣେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ। ତୀର୍ଥର କାରଣକଥା କୁହାଯାଏ—ପୂର୍ବେ କୁମ୍ଭଜ (ଅଗସ୍ତ୍ୟ) ସମୁଦ୍ରଜଳ ପାନ କରିଥିବାରୁ ଜଳାଧିପତି ବରୁଣ କ୍ରୋଧ ଓ ତାପରେ ପୀଡିତ ହେଲେ। ପ୍ରାଭାସ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଘୋର ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଜାଣି ସେ କଠିନ ତପ କଲେ, ମହାଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଯୁତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ। ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ନିଜ ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ଖାଲି ହୋଇଥିବା ସମୁଦ୍ରକୁ ପୁନଃ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ ଏବଂ ବରୁଣଙ୍କୁ ବର ଦେଲେ; ତେଣୁ ସମୁଦ୍ର ସଦା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରହେ ଓ ସେହି ଲିଙ୍ଗ ‘ବରୁଣେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ପରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ଓ ବିଧି—ବରୁଣେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଫଳ ମିଳେ; ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ଦହିଦ୍ୱାରା ଲିଙ୍ଗାଭିଷେକ କଲେ ବେଦିକ ଉତ୍କର୍ଷ ଓ ବିଦ୍ୟାବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଜପ, ବଳି, ହୋମ, ପୂଜା, ସ୍ତୋତ୍ର, ନୃତ୍ୟ ଆଦି ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ; ବିଭିନ୍ନ ଜନଶ୍ରେଣୀ ଓ ଦେହାବସ୍ଥା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷୋପକାରକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତୀର୍ଥଫଳ ଓ ସ୍ୱର୍ଗକାମୀମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ, ମୁକ୍ତା ଆଦି ଦାନ କରିବାକୁ ପ୍ରଶଂସିତ।
Adhyaya 71
उषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Uṣeśvara Liṅga
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ଏକ ପବିତ୍ର ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହା ବରୁଣେଶ୍ୱରର ଦକ୍ଷିଣେ, ତିନି ଧନୁଷ ଦୂରତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବରୁଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଉଷା ଭର୍ତ୍ତୃସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ମହାଘୋର ତପ କରି ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ; ସେହି ଲିଙ୍ଗ ‘ଉଷେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଉଷେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗକୁ ସର୍ବସିଦ୍ଧିପ୍ରଦାୟକ ଓ ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ବୋଲି କଥାହୋଇଛି। ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ ପାପନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ଭାରୀ ପାପଭାର ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଗତି ପାଇପାରନ୍ତି—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି। ବିଶେଷକରି ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ସୌଭାଗ୍ୟଦାୟକ ଓ ଦୁଃଖ-ଦୌର୍ଭାଗ୍ୟନାଶକ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 72
Jalavāsa Gaṇapati Māhātmya (The Glory of Gaṇeśa ‘Dwelling in Water’)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ସଂକ୍ଷେପରେ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେହି ତୀର୍ଥରେ ‘ଜଳବାସ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଘ୍ନେଶ ଗଣେଶଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ଦର୍ଶନ ବିଘ୍ନନାଶକ ଏବଂ ସର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧିଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ଉତ୍ପତ୍ତି-କାରଣରେ କୁହାଯାଏ—ତପସ୍ୟା ନିର୍ବିଘ୍ନ ହେବା ପାଇଁ ବରୁଣ ଜଳଜ ଉପହାରରେ ଭକ୍ତିସହ ଗଣପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥିରେ ତର୍ପଣ କରି ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଓ ମୋଦକ ଦ୍ୱାରା ପୂଜାର ବିଧାନ ଅଛି; ଯଥାଭକ୍ତି-ଯଥାଶକ୍ତି ଅର୍ପଣ କଲେ ଗଣାଧିପ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ଶିକ୍ଷା ମୂଳ।
Adhyaya 73
कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kumāreśvara Māhātmya (Account of the Glory of Kumāreśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବ–ଦେବୀଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱମୟ ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ମାର୍ଗ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କୁମାରେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଇ ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କରିବାକୁ କହନ୍ତି; ସେଠାର ଲିଙ୍ଗକୁ ମହାପାତକ-ନାଶକ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବରୁଣ ଓ ନୈଋତ ଦିଗର ସୂଚନା ଏବଂ ଗୌରୀ-ତପୋବନ ଭଳି ଚିହ୍ନ ଦେଇ ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଇ, ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳକୁ ଯାତ୍ରାଯୋଗ୍ୟ କରାଯାଇଛି। ଉତ୍ପତ୍ତିକଥାରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ମହାତପ କରି ପରେ ଷଣ୍ମୁଖ (କୁମାର/ସ୍କନ୍ଦ) ଏହି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ; ଏହା ନାମ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଆଧାର ହୁଏ। ପରେ ପୁଣ୍ୟଫଳର ତୁଳନା ଦିଆଯାଇଛି—ଅନ୍ୟତ୍ର ମାସମାସ ଉପାସନାର ଫଳ, ଏଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଏକ ଦିନର କୁମାରେଶ୍ୱର ପୂଜାରେ ମିଳେ। କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ରାଗ, ମାତ୍ସର୍ୟ ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ଏକଥର ପୂଜାରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ/ସଂଯମ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ନୀତିଗତ ଶର୍ତ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଯଥାବିଧି ପୂଜା ହିଁ ଯାତ୍ରାଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 74
Śākalyeśvara-liṅga Māhātmya (शाकल्येश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — The Glory of Śākalyeśvara and Its Four Yuga-Names
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମ ପବିତ୍ର ଶାକଲ୍ୟେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ଦିଗ ଓ ଦୂରତା-ଚିହ୍ନ ସହିତ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ଲିଙ୍ଗ “ସର୍ବକାମଦ” ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ରାଜର୍ଷି ଶାକଲ୍ୟ ମହାତପ କରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ; ପ୍ରସନ୍ନ ଦେବତା ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ପ୍ରକଟ/ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ। କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସାତ ଜନ୍ମର ପାପ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରେ ଅନ୍ଧକାର ନାଶ ପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ। ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଦୁଧରେ ଶିବାଭିଷେକ, ଏବଂ ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପାଦି କ୍ରମୋପଚାରରେ ପୂଜାର ବିଧାନ ଅଛି; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶସ୍ତ। ଚାରି ଯୁଗର ଚାରି ନାମ—କୃତରେ ଭୈରବେଶ୍ୱର, ତ୍ରେତାରେ ସାବର୍ଣ୍ଣିକେଶ୍ୱର (ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନୁ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ), ଦ୍ୱାପରରେ ଗାଲବେଶ୍ୱର (ଋଷି ଗାଲବ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ), କଳିରେ ଶାକଲ୍ୟେଶ୍ୱର (ମୁନି ଶାକଲ୍ୟଙ୍କୁ ଅଣିମାଦି ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତି)। କ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ର ସୀମା ଅଠାର ଧନୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ତାହାର ଭିତରେ ଥିବା ଛୋଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସେଠାର ଜଳ ସରସ୍ୱତୀ-ସଦୃଶ ପବିତ୍ର, ଏବଂ ଦର୍ଶନ ମହାଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ। ସୋମପର୍ବରେ ଲିଙ୍ଗ ସମୀପରେ ଏକ ମାସ ଅଘୋରଜପ ଓ ଘୃତହୋମ କଲେ ମହାପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ “ଉତ୍ତମ ସିଦ୍ଧି” ପାଆନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଅଛି। ଲିଙ୍ଗ “କାମିକ”; ଅଘୋର ତାହାର ମୁଖ, ଭୈରବ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଥିବାରୁ ପୂର୍ବେ ଭୈରବେଶ୍ୱର ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା, କଳିଯୁଗରେ ଶାକଲ୍ୟେଶ୍ୱର ନାମ ପ୍ରଚଳିତ।
Adhyaya 75
कलकलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kalakaleśvara (Origin, Worship, and Merits)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶାକଲକଲେଶ୍ୱର/କଲକଲେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି। ଲିଙ୍ଗର ସ୍ଥାନବର୍ଣ୍ଣନା, ପାପନାଶକ ଖ୍ୟାତି, ଏବଂ ଯୁଗାନୁସାରେ ନାମଚତୁଷ୍ଟୟ ଦିଆଯାଇଛି—କୃତଯୁଗେ କାମେଶ୍ୱର, ତ୍ରେତାରେ ପୁଲହେଶ୍ୱର, ଦ୍ୱାପରେ ସିଦ୍ଧିନାଥ, କଳିରେ ନାରଦେଶ; ‘କଲକଲ’ ଧ୍ୱନି ଆଧାରରେ ‘କଲକଲେଶ୍ୱର’ ନାମର ଶବ୍ଦବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ପ୍ରଥମ ନାମକଥାରେ ସରସ୍ୱତୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିବାବେଳେ ଦେବଗଣଙ୍କ ଆନନ୍ଦରୁ ଉଠିଥିବା ‘କଲକଲ’ କୋଳାହଳକୁ କାରଣ କୁହାଯାଇଛି। ଦ୍ୱିତୀୟ କଥାରେ ନାରଦଙ୍କ ଘୋର ତପସ୍ୟା, ଲିଙ୍ଗ ସମୀପରେ ପୌଣ୍ଡରୀକ ଯଜ୍ଞ, ଅନେକ ଋଷିଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣା ପାଇଁ ଆସିଥିବା ସ୍ଥାନୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧନ ଛାଡ଼ି ଝଗଡ଼ା ଉତ୍ପନ୍ନ କରାଯିବା—ଏହାକୁ ଦରିଦ୍ର କିନ୍ତୁ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି—ଏହି କଳହ/କୋଳାହଳରୁ ‘କଲକଲେଶ୍ୱର’ ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଲିଙ୍ଗସ୍ନାନ କରି ତ୍ରିବାର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି; ସୁଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରି ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ କଲେ ପରମ ପଦ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 76
Lakuleśvara-nāma Liṅgadvaya Māhātmya (near Kalakaleśvara) — Glory of the Twin Liṅgas established by Lakulīśa
ଅଧ୍ୟାୟ ୭୬ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପଦେଶରୂପେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ତୀର୍ଥ-ବିଧାନ କହେ। ଦେବଦେବଙ୍କ ସମୀପରେ, ସୋମେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପବିତ୍ର ପରିସରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ଦୁଇଟି ଲିଙ୍ଗର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଲାକୁଲୀଶ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଯୁଗ୍ମ ଧାମ ‘ଲାକୁଲେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ‘ଅନୁତ୍ତମ’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥିବା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି ଶୁଦ୍ଧି-ଫଳ କୁହାଯାଏ। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ ଓ ରାତ୍ରି-ଜାଗରଣ କରିବାକୁ ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। କ୍ରମ—ପ୍ରଥମେ ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତ ଲାକୁଲୀଶଙ୍କ ପୂଜା, ପରେ ଦୁଇ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି କ୍ରମେ ସ୍ତୁତି-ମନ୍ତ୍ର ପାଠ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ମହେଶ୍ୱର ଯେଉଁ ପରମ ଧାମରେ ବସନ୍ତି ସେହି ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 77
उत्तंकेश्वरमाहात्म्य वर्णनम् | The Māhātmya of Uttankeśvara (Description of Uttankeśvara’s Sanctity)
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ସ୍ଥାନର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ, ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ଉତ୍ତଙ୍କେଶ୍ୱର ନାମକ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେହି ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ସେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଯାତ୍ରାକ୍ରମ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ଶିବସ୍ଥାନ ମହାତ୍ମା ଭକ୍ତ ଉତ୍ତଙ୍କ ନିଜେ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯାତ୍ରୀ ସୁସମାହିତ ହୋଇ ସେଠାରେ ଦର୍ଶନ କରି, ସ୍ପର୍ଶ କରି, ବିଧିପୂର୍ବକ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ ସେ ସମସ୍ତ କଲ୍ମଷ/ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି। ଏହା ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ଉତ୍ତଙ୍କେଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟକ ୭୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Adhyaya 78
वैश्वानरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Vaiśvānareśvara)
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ, ‘ପାଞ୍ଚ ଧନୁ’ ପରିମିତ ସୀମାଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୈଶ୍ୱାନରେଶ୍ୱର ଦେବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ। ସେ ଦେବ ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ପର୍ଶ—ଦୁହିଁ ଦ୍ୱାରା ପାପଘ୍ନ, ମଳନାଶକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ ଶିକ୍ଷାଦାୟକ କଥା—ଏକଥର ଗୋଟିଏ ଶୁକ (ଟିଆ) ରାଜମହଳରେ ଘୋସା ବାନ୍ଧି ସଙ୍ଗିନୀ ସହ ଦୀର୍ଘକାଳ ରହିଲା। ଭକ୍ତିରୁ ନୁହେଁ, ଘୋସାପ୍ରତି ଆସକ୍ତିରୁ ସେମାନେ ନିୟମିତ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରୁଥିଲେ; କାଳକ୍ରମେ ଉଭୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ସେ ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନେ ଜାତିସ୍ମର ହୋଇ ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ଲୋପାମୁଦ୍ରା ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ପୂର୍ବଦେହ ସ୍ମରି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଗାଥା କହନ୍ତି—ଯେ ଯଥାବିଧି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ବହ୍ନୀଶ (ଅଗ୍ନିପତି)ଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ଯଶ ପାଏ; ମୁଁ ପୂର୍ବେ ପାଇଥିଲି ପରି। ଶେଷରେ ବିଧି—ଘୃତସ୍ନାନରେ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ନିୟମାନୁସାରେ ପୂଜା କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କର। ଏହାରେ ତୀର୍ଥଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଳେ; ଭକ୍ତ ବହ୍ନିଲୋକକୁ ଯାଇ ଅକ୍ଷୟ କାଳ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Adhyaya 79
लकुलीश्वरमाहात्म्य (The Māhātmya of Lakulīśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂଜ୍ୟ ଲକୁଳୀଶ/ଲକୁଳୀଶ୍ୱରଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥାହୁଏ। ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ‘ଧନୁଷାଂ ସପ୍ତକେ’ ମାପର ଦୂରତାରେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ତାଙ୍କ ରୂପ ଶାନ୍ତ ଓ ମଙ୍ଗଳକାରୀ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ପାପଘ୍ନ (ପାପନାଶକ) ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହି ମହାପୁଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ/ଅବତରଣ ଭାବ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ପରେ ଲକୁଳୀଶଙ୍କ ତପସ୍ବୀ ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ-ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ତୀବ୍ର ତପ କରି, ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷା ଦେଇ, ନ୍ୟାୟ-ବୈଶେଷିକ ସହ ନାନା ଶାସ୍ତ୍ରର ପୁନଃପୁନଃ ଉପଦେଶ କରି ପରମ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଓ ଉତ୍ତରାୟଣ କାଳରେ ଏହାର ବିଶେଷ ଫଳ ଥାଏ। ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟାଦାନ/ବିଦ୍ୟାପ୍ରଦାନ କରିବାର ସୁପାରିଶ ଅଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସମୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳରେ ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଭ ଜନ୍ମ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି କହାଯାଇଛି।
Adhyaya 80
Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Gautameśvara Liṅga
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶରୂପେ ଗୌତମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବଦିଗରେ ପାପନାଶକ ‘ଗୌତମେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି, ଦୈତ୍ୟସୂଦନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପଶ୍ଚିମ ଚିହ୍ନକୁ ଆଧାର କରି ତାହାର ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ; ‘ପାଞ୍ଚ ଧନୁ’ ମଧ୍ୟରେ ବୋଲି ସ୍ଥଳମାପ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ତୀର୍ଥ ସର୍ବକାମଦ—ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣକାରୀ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। କାରଣକଥାରେ ମଦ୍ରରାଜ ଶଲ୍ୟ ଘୋର ତପ କରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାହାରୁ ଏଠାରେ ପୂଜା ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କଲେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି—ଏହି ସାଧାରଣ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଲିଙ୍ଗକୁ ଦୁଧରେ ସ୍ନାପନ କରି, ପରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ ଓ ଉତ୍ତମ ପୁଷ୍ପରେ ନିୟମବଦ୍ଧ ଭକ୍ତି ସହ ପୂଜା କରିବାକୁ ବିଧାନ; ଏଥିରୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଶେଷରେ ବାକ୍, ମନ ଓ କର୍ମରେ କୃତ ପାପ କେବଳ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହେ।
Adhyaya 81
श्रीदैत्यसूदनमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Śrī Daityasūdana)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପବିତ୍ରତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହା ଏକ ବୈଷ୍ଣବ ‘ଯବାକାର’ (ଯବ ଆକୃତିର) ତୀର୍ଥଭୂମି, ଯାହାର ଦିଗସୀମା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ—କ୍ଷେତ୍ରଭିତରେ ଦେହତ୍ୟାଗ, ଦାନ, ହୋମ, ମନ୍ତ୍ରଜପ, ତପ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ—ସାତ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଆଚରଣ-ପ୍ରଣାଳୀ ଦିଆଯାଏ: ଭକ୍ତିସହ ଉପବାସ, ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, କାର୍ତ୍ତିକ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ, ଦୀପଦାନ, ପଞ୍ଚାମୃତାଭିଷେକ, ଏକାଦଶୀରେ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ଭକ୍ତିଗୀତ-ନୃତ୍ୟାଦି ସହ, ଏବଂ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତ ପାଳନ। ତାପରେ କଥାଂଶରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ବିଷ୍ଣୁ ଦାନବନାଶର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ପ୍ରଭାସରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଚକ୍ରଦ୍ୱାରା ସଂହାର କରି ‘ଦୈତ୍ୟସୂଦନ’ ନାମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କଲେ ପାପନାଶ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଜୀବନଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ରହିଛି।
Adhyaya 82
चक्रतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Cakratīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ “ଚକ୍ରତୀର୍ଥ”ର ଅର୍ଥ, ସ୍ଥାନ ଓ ମହିମା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ଦେବ–ଅସୁର ସଂଗ୍ରାମର ପୁରାଣବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି ରକ୍ତଲିପ୍ତ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ରକୁ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କଲେ, ସେହି ସ୍ଥାନ ପବିତ୍ର ହୋଇ “ଚକ୍ରତୀର୍ଥ” ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ସେଠାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଉପତୀର୍ଥର ନିବାସ ଅଛି ବୋଲି, ଏକାଦଶୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ/ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ବିଶେଷ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥସ୍ନାନର ସଂଯୁକ୍ତ ଫଳ ମିଳେ, ଏବଂ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଅପରିମେୟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପରିମାଣ ସହ ଏହାକୁ ବିଷ୍ଣୁକ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି; କଳ୍ପଭେଦରେ କୋଟିତୀର୍ଥ, ଶ୍ରୀନିଧାନ, ଶତଧାରା, ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଇତ୍ୟାଦି ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ତପ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ହୋମ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତସ୍ୱରୂପ ବ୍ରତ ଏଠାରେ କଲେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନଠାରୁ ବହୁଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ପାପନାଶକ, କାମନାପୂରକ, କଠିନ ଜନ୍ମସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାରକ, ଏବଂ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଉତ୍ତମ ଗତିଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 83
योगेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Yogeśvarī Māhātmya—Account of Yogeśvarī’s Glory)
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ପୂର୍ବଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯୋଗେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପୂଜାବିଧିର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥାହୁଅନ୍ତି। ରୂପାନ୍ତର-ଶକ୍ତିରେ ମହିଷାସୁର ତିନି ଲୋକକୁ ଭୟଭୀତ କରେ। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ସେ ଘୋର ତପ କରେ। ନାରଦ ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ମୋହିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କୁମାରୀବ୍ରତ ହେତୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାତ ହୋଇ ମହିଷାସୁରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ମହିଷାସୁର ତପସ୍ୱିନୀ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ ପାଇଁ ବଳ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ଦେବୀ ହସନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଶ୍ୱାସରୁ ଶସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ଜନ୍ମି ଅସୁରସେନାକୁ ନାଶ କରେ। ଶେଷରେ ଦେବୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ମହିଷାସୁରକୁ ଦମନ କରି ଶିରଚ୍ଛେଦ ସହିତ ବଧ କରନ୍ତି; ଦେବଗଣ ତାଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟା-ଅବିଦ୍ୟା, ଜୟ, ରକ୍ଷା ଓ ସର୍ବଶକ୍ତି ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଯେ ଦେବୀ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସଦା ବାସ କରି ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ବର ଦିଅନ୍ତୁ। ପରେ ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଉତ୍ସବବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ନବମୀରେ ଉପବାସ ଓ ଦର୍ଶନରେ ପାପକ୍ଷୟ, ପ୍ରାତଃ ପାଠରେ ଅଭୟଲାଭ। ରାତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଖଡ୍ଗର ବିସ୍ତୃତ ପୂଜା—ମଣ୍ଡପ, ହୋମ, ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ଜାଗରଣ, ନୈବେଦ୍ୟ, ବଳି, ଦିକ୍ପାଳାଦିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ, ଏବଂ ରାଜରଥରେ ଯୋଗେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ସାଧକମାନଙ୍କୁ, ବିଶେଷକରି କ୍ଷେତ୍ରବାସୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ, ରକ୍ଷାର ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଏହି ଉତ୍ସବକୁ ବିଘ୍ନନାଶକ ଓ ମଙ୍ଗଳକର ସାମୁଦାୟିକ ଧର୍ମକର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 84
आदिनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Narrative Account of Ādinārāyaṇa)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ସେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଆଦିନାରାୟଣ ହରିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତୁ—ଯିଏ ‘ପାଦୁକା-ଆସନ’ ଉପରେ ବିରାଜିତ ସର୍ବପାପହର ଓ ଜଗତ୍ପାବନ। ପରେ କୃତଯୁଗର କଥା: ମେଘବାହନ ନାମକ ପ୍ରବଳ ଦାନବ ଏମିତି ବର ପାଇଥିଲା ଯେ ଯୁଦ୍ଧରେ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦୁକା ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ତାହାର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ; ଏହି ବରବଳରେ ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଜଗତକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଇ ଋଷିଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଥିଲା। ବିସ୍ଥାପିତ ଋଷିମାନେ ଗରୁଡଧ୍ୱଜ କେଶବଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜଗତ୍କାରଣତ୍ୱ, ରକ୍ଷାଶକ୍ତି ଓ ନାମ-ସ୍ମରଣର ପାବନ ମହିମାକୁ ଗାଇ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କାରଣ ପଚାରନ୍ତି; ଲୋକ ନିର୍ଭୟ ହେବା ପାଇଁ ଦାନବନାଶ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଏ। ଭଗବାନ ମେଘବାହନକୁ ଡାକି ଶୁଭ ପାଦୁକାରେ ତାହାର ହୃଦୟରେ ପ୍ରହାର କରି ବଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ପାଦୁକା-ଆସନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହନ୍ତି। ଅନ୍ତେ ବ୍ରତଫଳ କୁହାଯାଏ—ଏକାଦଶୀରେ ଏହି ରୂପର ପୂଜା ଅଶ୍ୱମେଧ-ସମ ଯଜ୍ଞଫଳ ଦେଏ, ଦର୍ଶନ ମହାଦାନ, ବିଶେଷକରି ବୃହତ୍ ଗୋଦାନ-ସମ। କଳିଯୁଗରେ ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଆଦିନାରାୟଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ କମେ ଓ ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼େ; ଏକାଦଶୀରେ, ବିଶେଷତଃ ରବିବାର-ସଂଯୋଗେ, ସ୍ନାନ-ପୂଜା ‘ଭବବନ୍ଧନ’ ମୋଚନ କରେ। ଶ୍ରବଣଫଳ ପାପନାଶକ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟହର।
Adhyaya 85
सांनिहित्य-माहात्म्य-वर्णन (Glorification of the Sānnidhya Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ–ଈଶ୍ୱର ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଉତ୍ପତ୍ତି, ସ୍ଥାନ ଓ ସ୍ନାନାଦି କ୍ରିୟାର ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୂଜ୍ୟ ମହାନଦୀ କିପରି ଏଠାରେ ପ୍ରଭାସରେ ସନ୍ନିହିତ ହେଲା, ଏବଂ ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ନାନର ଫଳ କ’ଣ? ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ଏହି ତୀର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଓ ପାପନାଶକ; ଦର୍ଶନ-ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ କଲ୍ୟାଣ ହୁଏ; ଆଦିନାରାୟଣଠାରୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୂରତାରେ ଏହାର ସ୍ଥିତି। ପରେ କଥା—ଜରାସନ୍ଧ ଭୟରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଯାଦବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକୁ ଆଣି ସମୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନିବାସ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ପର୍ବକାଳରେ ରାହୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗ୍ରସିଲେ (ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ) ବିଷ୍ଣୁ ଯାଦବମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ସମାଧିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି ଏକ ଶୁଭ ଜଳଧାରା ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି; ତାହା ମହାପ୍ରବାହ ହୋଇ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ବହେ। ଗ୍ରହଣକାଳେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ। ବିଧିବୃଦ୍ଧି—ଗ୍ରହଣକାଳ ସ୍ନାନରେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ; ଷଡ୍ରସଯୁକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନରେ ପୁଣ୍ୟ ବହୁଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି; ହୋମ ଓ ମନ୍ତ୍ରଜପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆହୁତି/ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜପକୁ ‘କୋଟିଗୁଣ’ ଫଳ; ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ଓ ଆଦିଦେବ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପୂଜା ପ୍ରଶଂସିତ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନାଶ ହୁଏ।
Adhyaya 86
पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pāṇḍaveśvara Māhātmya (Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗ ‘ପାଣ୍ଡବେଶ୍ୱର’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଅଜ୍ଞାତବାସ ଓ ବନବାସ ସମୟରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଅବସରରେ ସେମାନେ ପ୍ରଭାସକୁ ଆସି, ସୋମପର୍ବଣୀ ଦିନ ତଟରେ ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ କ୍ରମେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋତ୍ୱିଜ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ବେଦମନ୍ତ୍ର ପାଠ ସହ ଅଭିଷେକ ହୁଏ ଏବଂ ଗୋଦାନାଦି ଦାନ ଦିଆଯାଏ। ଋଷିମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଫଳଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି—ଯେ ପାଣ୍ଡବ-ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପାଣ୍ଡବେଶ୍ୱରକୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜେ, ସେ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ/ଅମାନବ ବର୍ଗମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ; ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାନ। ସନ୍ନିହିତା କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି, ବିଶେଷକରି ମାଘମାସ ସାରା ପାଣ୍ଡବେଶ୍ୱର ପୂଜା କଲେ ମହାଫଳ ମିଳେ ଏବଂ ଶେଷରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ଲଭ୍ୟ; କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ମଧ୍ୟ ପାପକ୍ଷୟ ବହୁଗୁଣ ହୁଏ। ଲିଙ୍ଗକୁ ବୈଷ୍ଣବ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇ ଶୈବ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବୈଷ୍ଣବ ସମନ୍ୱୟ ଦର୍ଶାଯାଏ।
Adhyaya 87
Bhūteśvara Māhātmya and the Sequential Worship of the Eleven Rudras (एकादशरुद्र-यात्रा)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଧାର କରି ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର-ଯାତ୍ରାର ବିଧିମୟ ରୂପରେଖା ଦିଆଯାଇଛି। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ଯେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଯାତ୍ରା ସମାପ୍ତ କରେ, ସେ ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଅୟନ-ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଗ୍ରହଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ତିଥିରେ ବିଶେଷଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କ୍ରମରେ ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ରୁଦ୍ର-ନାମର ଦୁଇଟି ସମ୍ବନ୍ଧିତ ତାଲିକା ଦିଆଯାଇଛି—ପୁରାତନ ନାମାବଳୀ (ଅଜୈକପାଦ, ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ ଆଦି) ଓ କଳିଯୁଗୀୟ ନାମାବଳୀ (ଭୂତେଶ, ନୀଳରୁଦ୍ର, କପାଳୀ, ବୃଷବାହନ, ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ, ଘୋର, ମହାକାଳ, ଭୈରବ, ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ, କାମେଶ, ଯୋଗେଶ)। ଦେବୀ ଏକାଦଶ ଲିଙ୍ଗ-କ୍ରମ, ମନ୍ତ୍ର, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନଭେଦ ସହିତ ଅଧିକ ବିସ୍ତାର ଚାହାନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ଏକ ଅର୍ଥବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଅନ୍ତି—ଦଶ ରୁଦ୍ର ଦଶ ବାୟୁ (ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ବ୍ୟାନ, ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକଲ, ଦେବଦତ୍ତ, ଧନଞ୍ଜୟ) ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଏବଂ ଏକାଦଶ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ; ଏହାଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ପୂଜା ଅନ୍ତର୍ଦେହ-ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ପ୍ରାୟୋଗିକ ପଥ ସୋମନାଥରୁ ଆରମ୍ଭ; ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନ ଭୂତେଶ୍ୱର (ସୋମେଶ୍ୱର ଆଦିଦେବ) ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ରାଜୋପଚାର, ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ, ସଦ୍ୟୋଜାତ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା, ପରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ନମସ୍କାର ବିଧି ଅଛି। “ଭୂତେଶ୍ୱର” ନାମକୁ ୨୫ ତତ୍ତ୍ୱର ଢାଞ୍ଚାରେ ଭୂତଜାଳାଧିପତ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନକୁ ମୋକ୍ଷହେତୁ ଏବଂ ଭୂତେଶରୁଦ୍ର-ପୂଜାକୁ ଅକ୍ଷୟ ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 88
नीलरुद्रमाहात्म्यवर्णनम् | Nīlarudra Māhātmya (Glory of Nīlarudra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ତୀର୍ଥ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଭୂତେଶଙ୍କ ଉତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ଦ୍ୱିତୀୟ’ ନୀଳରୁଦ୍ର ତୀର୍ଥ, ଯାହାର ଦୂରତା ଧନୁଷର ‘ଷୋଡଶ’ ପ୍ରମାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସେଠାରେ ଯାତ୍ରୀ ମହାଲିଙ୍ଗର ସ୍ନାନ କରାଇ, ଈଶ-ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରି, କୁମୁଦ ଓ ଉତ୍ପଳ ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ଆଚରଣ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ସମ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯାତ୍ରାଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବୃଷ (ବଳଦ) ଦାନର ବିଧି ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ‘ନୀଳରୁଦ୍ର’ ନାମର କାରଣ—ଅଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ଦୈତ୍ୟ ‘ଆନ୍ତକ’ଙ୍କ ବଧ ସ୍ମୃତି ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ରୋଦନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା ନୀଳରୁଦ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପାପନାଶକ; ଦର୍ଶନକାମୀମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
Adhyaya 89
कपालीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapālīśvara (Kāpālika Rudra Shrine)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉପଦେଶ ରୂପେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ରୁଦ୍ର-କ୍ରମରେ କପାଳୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ “ତୃତୀୟ ରୁଦ୍ର” ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଛି। ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ମସ୍ତକ ଛେଦନର କଥା କହନ୍ତି; ତାପରେ ସେହି କପାଳ ତାଙ୍କ ହାତକୁ ଲଗି ରହିଲା—ଏହାକୁ କାପାଳିକ ପରିଚୟର କାରଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଶିବ ସେହି କପାଳ ସହ ପ୍ରଭାସକୁ ଆସି କ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରହି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରିଥିବାରୁ ସ୍ଥଳ ଓ ଲିଙ୍ଗର ପବିତ୍ରତା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ତୀର୍ଥର ସ୍ଥାନ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ବୁଧେଶ୍ୱରର ପଶ୍ଚିମେ ଏବଂ “ଧନୁଷାଂ ସପ୍ତକ” ମାପ ସନ୍ଦର୍ଭରେ, ଯାହା ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଦିଗଦର୍ଶନ ହୁଏ। ଶିବ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ରକ୍ଷକ ଓ ଅନେକ ଗଣଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି ଦୁଷ୍ଟଭାବରୁ ତୀର୍ଥକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା କଥା କହନ୍ତି। ଏକାଗ୍ର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜା, ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ, ଏବଂ ତତ୍ପୁରୁଷ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ମନ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁଷ୍ଠାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଜନ୍ମସଞ୍ଚିତ ପାପ ନାଶ ପାଏ; ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଦର୍ଶନର ବିଶେଷ ମହିମା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ପ୍ରଭାସର କପାଳୀ (ତୃତୀୟ ରୁଦ୍ର)ଙ୍କ ପାପନାଶକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉପସଂହୃତ ହୁଏ।
Adhyaya 90
वृषभेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Vṛṣabheśvara Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟ ରୁଦ୍ରଧାମ—ବୃଷଭେଶ୍ୱର କଳ୍ପଲିଙ୍ଗ—ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଏହି ଶୁଭପ୍ରଦ ଲିଙ୍ଗ କଳ୍ପଭେଦେ ଭିନ୍ନ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ: ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଆରାଧନା ଓ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପତ୍ତି ହେତୁ ‘ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର’; ପରବର୍ତ୍ତୀ କଳ୍ପରେ ରାଜା ରୈବତଙ୍କ ଜୟ-ସମୃଦ୍ଧି ହେତୁ ‘ରୈବତେଶ୍ୱର’; ତୃତୀୟ କଳ୍ପରେ ଧର୍ମ ବୃଷଭରୂପେ (ଶିବବାହନରୂପେ) ପୂଜା କରି ସାନ୍ନିଧ୍ୟ/ସାୟୁଜ୍ୟ ବର ପାଇଥିବାରୁ ‘ବୃଷଭେଶ୍ୱର’; ଏବଂ ବରାହକଳ୍ପରେ ରାଜା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ତ୍ରିକାଳ ନିୟମିତ ପୂଜାରେ ରାଜ୍ୟ ଓ ବଂଶବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବାରୁ ‘ଇକ୍ଷ୍ୱାକ୍ୱୀଶ୍ୱର’। କ୍ଷେତ୍ରର ଦିଗ୍ବ୍ୟାପ୍ତି ଧନୁ-ପରିମାଣରେ କହି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଜପ, ବଳି, ହୋମ, ପୂଜା, ସ୍ତୋତ୍ର ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି। ପରେ ଦୃଢ଼ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଲିଙ୍ଗ ସମୀପରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ସହ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ଭକ୍ତିରେ ନୃତ୍ୟ-ଗୀତାଦି ସେବା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ବିଶେଷତଃ ମାଘ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରାତି ଏବଂ ଅଷ୍ଟମୀ/ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ପୂଜା କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏଠାର ଫଳକୁ ‘ତୀର୍ଥାଷ୍ଟକ’—ଭୈରବ, କେଦାର, ପୁଷ୍କର, ଦ୍ରୁତିଜଙ୍ଗମ, ବାରାଣସୀ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ମହାକାଳ, ନୈମିଷ—ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଅମାବାସ୍ୟାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ ପିତୃତୃପ୍ତିକର, ଏବଂ ଦଧି, କ୍ଷୀର, ଘୃତ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, କୁଶୋଦକ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗାଭିଷେକ ମହାପାପଶୋଧକ ଓ ବେଦିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଦାୟକ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ ପଣ୍ଡିତ-ଅପଣ୍ଡିତ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକର ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 91
त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Trimbakeśvara: Account of the Shrine’s Glory
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଅବିନାଶୀ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଯିଏ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚମ ଏବଂ ଆଦ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି: ସାମ୍ବପୁର ନିକଟରେ, ପୂର୍ବଯୁଗସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶିଖାଣ୍ଡୀଶ୍ୱରଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ, ଏବଂ ପାଖରେ କପାଳିକା-ସ୍ଥାନରେ ଲିଙ୍ଗରୂପ କପାଳେଶ୍ୱର—ଯାହାଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ସ୍ପର୍ଶରେ ଦୋଷ ଓ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ସେଠାରୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୂରତାରେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକେଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥିତ, ସର୍ବହିତକାରୀ ଓ ଇଷ୍ଟଫଳଦାତା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗୁରୁ ନାମକ ଋଷି ଘୋର ତପ କରି, ଦିବ୍ୟ ନିୟମରେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦିନକୁ ତିନିଥର ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଶିବକୃପାରେ ସେ ଦିବ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପାଇ ତୀର୍ଥନାମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ପୂଜା ଓ ମନ୍ତ୍ରଜପରେ ପାପନାଶ; ବାମଦେବ ମନ୍ତ୍ରସହିତ ଭକ୍ତିରେ ଦୋଷମୁକ୍ତି; ଏବଂ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରାତିରେ ଜାଗରଣ ସହ ପୂଜା, ସ୍ତୁତି, ପାଠରେ ବିଶେଷ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥଫଳ ଚାହୁଁଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଦାନ ବିଧାନ ଓ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ, ପାପନାଶକ ବୋଲି ଉପସଂହାର।
Adhyaya 92
अघोरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Aghoreśvara Liṅga Māhātmya (Glorification of Aghoreśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଅଘୋରେଶ୍ୱରଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଉପାସନା-ବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଛନ୍ତି। ଅଘୋରେଶ୍ୱରକୁ “ଷଷ୍ଠ ଲିଙ୍ଗ” ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇ, ତାଙ୍କ ‘ବକ୍ତ୍ର’ ଭାବେ ଭୈରବଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ତ୍ର୍ୟମ୍ବକେଶ୍ୱର ନିକଟରେ ଥିବା ଏହି ତୀର୍ଥ କଳିଯୁଗୀୟ ଦୋଷ-କଲ୍ମଷ ନାଶକ ଓ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଭକ୍ତିସହ ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜାର କ୍ରମ ଦେଖାଇ, ସେଠାରେ କୃତ ଆରାଧନା ମେରୁଦାନ ପରି ମହାଦାନ ସମାନ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି-ଭାବରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅର୍ପଣ/ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କଥା ଅଛି। ଅଘୋରେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତି ଦେଏ; ଏହାକୁ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ଯାତ୍ରାଦାନରେ ଅଳ୍ପ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ମଧ୍ୟ ମହାଫଳଦାୟକ, ଏବଂ ସୋମାଷ୍ଟମୀ ସମୀପରେ ବ୍ରହ୍ମକୂର୍ଚ୍ଚ ବ୍ରତ ମହା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସାଧେ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ଶେଷରେ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ କଲେ ପାପନାଶ ଓ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ଉପସଂହାର।
Adhyaya 93
महाकालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Mahākāleśvara)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଅଘୋରେଶରୁ ଅଳ୍ପ ଉତ୍ତରେ, ବାୟବ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହାକାଳେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଏହା ପାପନାଶକ ତୀର୍ଥ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଗାନୁସାର ନାମଇତିହାସ ଆସେ—କୃତଯୁଗରେ ଏହା ‘ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ, କଳିଯୁଗରେ ‘ମହାକାଳେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କାଳରୂପ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରସିବା ଜଗତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଚିନ୍ତନକୁ କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ପ୍ରାତଃକାଳେ ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବା ବିଧି ଅଛି। କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀରେ ଘିଅ ମିଶା ଗୁଗ୍ଗୁଳୁକୁ ଯଥାବିଧି ରାତ୍ରିକର୍ମରେ ଅର୍ପଣ କରି ବିଶେଷ ବ୍ରତ କଲେ ମହାଫଳ ମିଳେ; ଭୈରବ ଅପରାଧ ପାଇଁ ବିଶାଳ କ୍ଷମା ଦିଅନ୍ତି। ଦାନରେ ଧେନୁଦାନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା ପିତୃବଂଶକୁ ଉନ୍ନତ କରେ; ଏବଂ ଦେବଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ପାଠ ପିତୃ-ମାତୃ ଦୁଇ ବଂଶର ଉଦ୍ଧାରକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଉତ୍ତରାୟଣ ସମୟରେ ଘୃତକମ୍ବଳ ଅର୍ପଣ କଲେ କଠୋର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଶମିତ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସମୃଦ୍ଧି, ଅନିଷ୍ଟନିବାରଣ ଓ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଭକ୍ତିଦୃଢତା କଥା ରହିଛି; ଶେଷରେ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦଙ୍କ ପୂର୍ବପୂଜାରୁ କ୍ଷେତ୍ରକୀର୍ତି ପ୍ରସାରିତ ହେଲା ବୋଲି ନିଗମନ।
Adhyaya 94
भैरवेश्वरमाहात्म्य (Bhairaveśvara—Glory of the Shrine)
ଅଧ୍ୟାୟ ୯୪ରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଭୈରବେଶ୍ୱରଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଆଚାରବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଅଗ୍ନିକୋଣ ସମୀପରେ, ଦିଗ-ଚିହ୍ନ ଓ ଦୂରତା/ମାପର ସ୍ପଷ୍ଟ ସୂଚନା ସହ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୈରବେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବାକୁ। ସେଠାର ଲିଙ୍ଗ ସର୍ବକାମପ୍ରଦ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୂର୍ବଯୁଗରେ ଏହା ‘ଚଣ୍ଡେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା; ଚଣ୍ଡ ନାମକ ଗଣ ଦୀର୍ଘକାଳ ପୂଜା କରିଥିବାରୁ ସେହି ନାମ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଲା ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶାନ୍ତଚିତ୍ତରେ ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି। ଭାଦ୍ରପଦ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଉପବାସ ଓ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ (ପ୍ରଜାଗର) କଲେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପରମ ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ବାକ୍, ମନ ଓ କର୍ମଜ ଦୋଷ ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଏବଂ ତିଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର ଦାନ ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ କରିବାକୁ—ମଳିନତା ନିବାରଣ ଓ ଯାତ୍ରାଫଳ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ—ଦାନଧର୍ମ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଭୈରବଙ୍କ ବିଶ୍ୱତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅର୍ଥ ଦିଆଯାଏ—ପ୍ରଳୟକାଳେ ରୁଦ୍ର ଭୈରବରୂପ ଧାରଣ କରି ଜଗତକୁ ସଂହାର/ସଂକୋଚ କରନ୍ତି; ତେଣୁ କ୍ଷେତ୍ରନାମର ଆଧାର କୋସ୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିହିତ। ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ କଲେ ଘୋର ପାପରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି।
Adhyaya 95
मृत्युञ्जयमाहात्म्यवर्णनम् / The Glory of Mṛtyuñjayeśvara (Mṛtyuñjaya Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିଶେଷ ଲିଙ୍ଗ ‘ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟେଶ୍ୱର’ଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ଉପଦେଶରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦିଗ୍-ଚିହ୍ନ ଓ ଧନୁ-ପରିମାଣ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ଦିରସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହୋଇ, କେବଳ ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପାପଘ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୂର୍ବ ଯୁଗରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ‘ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା; ସେଠାରେ ନନ୍ଦିନ ନାମକ ଗଣ ଘୋର ତପ କରି ମହାଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ନିତ୍ୟ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ମହାମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମନ୍ତ୍ରଜପରେ ଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଗଣେଶତ୍ୱ, ସାମୀପ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷସଦୃଶ ଫଳ ଦେଲେ। ପରେ ଲିଙ୍ଗପୂଜାର କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି—କ୍ଷୀର, ଦଧି, ଘୃତ, ମଧୁ ଓ ଇଖୁରସରେ ଅଭିଷେକ; କୁଙ୍କୁମଲେପନ; କର୍ପୂର, ଉଶୀର, କସ୍ତୂରୀସାର, ଚନ୍ଦନ ଓ ପୁଷ୍ପାର୍ପଣ; ଧୂପ ଓ ଅଗୁରୁ; ସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ ବସ୍ତ୍ର; ଦୀପସହିତ ନୈବେଦ୍ୟ ଏବଂ ଶେଷରେ ନମସ୍କାର। ଶେଷରେ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ବିଧିତ; ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଜନ୍ମଫଳ, ସର୍ବପାପକ୍ଷୟ ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଘୋଷିତ।
Adhyaya 96
कामेश्वर–रतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kameśvara and Ratīśvara: Etiology and Merits of Worship
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ରୂପରେ ଧାର୍ମିକ ତତ୍ତ୍ୱଚର୍ଚ୍ଚା ହୋଇଛି। ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଥମେ କାମେଶ୍ୱରର ଉତ୍ତରଦିଗରେ ରତୀଶ୍ୱରର ସ୍ଥାନକୁ ଦିଗ‑ଦୂରତାର ଚିହ୍ନରେ ଦର୍ଶାଇ କହନ୍ତି—କେବଳ ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜାରେ ସାତ ଜନ୍ମର ପାପ ନଶେ ଏବଂ ଗୃହଭଙ୍ଗ/କଳହ ଦୂର ହୁଏ। ପରେ ଦେବୀ ସେ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ “ରତୀଶ୍ୱର” ନାମର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର କାରଣକଥା କହନ୍ତି—ତ୍ରିପୁରାରି ଶିବ ମନସିଜ କାମକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେବା ପରେ ରତୀ ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ତପ କରନ୍ତି; ଅଙ୍ଗୁଠିର ଟିପ୍ରେ ଦାଁଡି ଅନେକ କାଳ ତପ କରିବାରୁ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ମାହେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୁଏ। ଆକାଶବାଣୀ ରତୀଙ୍କୁ ଲିଙ୍ଗପୂଜାର ଆଦେଶ ଦେଇ କାମ ସହ ପୁନର୍ମିଳନର ଵର ଦିଏ। ରତୀଙ୍କ ତୀବ୍ର ପୂଜାରେ କାମ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ସେ ଲିଙ୍ଗ “କାମେଶ୍ୱର” ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ଭବିଷ୍ୟତରେ ଯେ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିବେ ସେମାନେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଓ ଶୁଭଗତି ପାଇବେ। ଶେଷରେ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀର ପୂଜାକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଙ୍ଗଳଦାୟକ ଓ କାମନାପୂରକ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 97
योगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Yogeśvara Liṅga)
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ବାୟୁ-ଭାଗରେ, କାମେଶଙ୍କ ସମୀପ “ସାତ ଧନୁ” ପରିମାଣ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଯୋଗେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଏହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପନାଶ ହୁଏ; ପୂର୍ବଯୁଗରେ ଏହା ‘ଗଣେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା। କଥାନୁସାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ବଳବାନ ଗଣ ପ୍ରଭାସକୁ ମାହେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ର ଜାଣି ସେଠାକୁ ଆସି, ଯୋଗନିୟମ ସହ ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ଘୋର ତପ କଲେ। ତାଙ୍କର ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ଯୋଗରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଶିବ ଲିଙ୍ଗକୁ ‘ଯୋଗେଶ୍ୱର’ ନାମ ଦେଇ ଯୋଗଫଳଦାୟକ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ। ଯେ ଭକ୍ତିସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ଯୋଗେଶଙ୍କ ପୂଜା କରେ, ସେ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ଓ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ପାଏ; ଏହି ପୂଜା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମେରୁଦାନ ଓ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀଦାନଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଫଳସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ବୃଷଭଦାନର ବିଧି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରେ ପ୍ରଭାସରେ ବସୁଥିବା ‘ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର’ଙ୍କୁ ସଦା ପୂଜା-ବନ୍ଦନା କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ; ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ କ୍ଷେତ୍ରର ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ନ ଜାଣିବା ନିନ୍ଦନୀୟ। ଶେଷରେ ସୋମେଶ୍ୱର ପୂଜା ପରେ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ପାଠ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ତାହାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ଉପଦେଶକୁ ରହସ୍ୟ, ପାପଶମନକ ଓ ପୁଣ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟ ଉପସଂହାର କରେ।
Adhyaya 98
पृथ्वीश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pṛthvīśvara and the Origin of Candreśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ସେହି ଲିଙ୍ଗ ‘ପୃଥ୍ୱୀଶ୍ୱର’ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ପରେ ‘ଚନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର’ ନାମରେ କିପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଈଶ୍ୱର ପାପ-ପ୍ରଣାଶିନୀ କଥା କହି, ଏହା ପୂର୍ବ ଯୁଗ/ମନ୍ୱନ୍ତରରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦିଗ ଓ ଦୂରତା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦୈତ୍ୟଭାରରେ ପୀଡିତ ପୃଥିବୀ ଗୋ-ରୂପ ଧାରଣ କରି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚି ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ସଙ୍କଳ୍ପ କରେ। ସେ ଶତବର୍ଷ କଠୋର ତପ କରେ; ରୁଦ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିବାରିବେ ବୋଲି ଅଭୟ ଦେଇ, ଏହି ଲିଙ୍ଗ ‘ଧାରିତ୍ରୀ/ପୃଥ୍ୱୀଶ୍ୱର’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ପାଇବ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଭାଦ୍ରପଦ କୃଷ୍ଣ ତୃତୀୟାର ପୂଜା ମହାଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ, ପରିସର ମୋକ୍ଷଦାୟକ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଅନାୟାସ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ପରମ ପଦ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ବରାହକଳ୍ପର କଥା: ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହୁଏ, ସମୁଦ୍ରସମୀପ ପ୍ରଭାସରେ ଆସି ପୃଥ୍ୱୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସହସ୍ରବର୍ଷ ଆରାଧନା କରେ। ତାହାରେ ସେ ତେଜ ଓ ଶୁଦ୍ଧି ପୁନଃ ପାଏ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ ‘ଚନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ ମଳିନତା ନାଶ କରି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକୁ ସହାୟ କରେ ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହୁଏ।
Adhyaya 99
Cakradhara–Daṇḍapāṇi Māhātmya (Establishment of Cakradhara near Somēśa and the Pacification of Kṛtyā)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡରେ ସୋମେଶଙ୍କ ସମୀପରେ ଚକ୍ରଧର (ସୁଦର୍ଶନଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ) ଓ ଦଣ୍ଡପାଣି (ଶୈବ ଗଣେଶ୍ୱର/ରକ୍ଷକ) ଏକାସଙ୍ଗେ କାହିଁକି ଅବସ୍ଥିତ—ତାହାର ସ୍ଥଳମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି। କଥା ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ବାସୁଦେବ ନାମକ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ରାଜାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଅନୁକରଣ କରି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଚକ୍ରାଦି ଆୟୁଧ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରେ। ଭଗବାନ ହରି ତାହାର ଭଣ୍ଡାମି ଖୋଲାସା କରିବାକୁ କାଶୀରେ ହିଁ ସୁଦର୍ଶନ ପ୍ରୟୋଗ କରି ପୌଣ୍ଡ୍ରକ ଓ କାଶିରାଜଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି। କାଶିରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜି ଭୟଙ୍କର କୃତ୍ୟା ପାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରକା ଦିଗକୁ ଧାଉଥାଏ। ବିଷ୍ଣୁ ସୁଦର୍ଶନ ଛାଡ଼ି ତାହାକୁ ଶମନ କରନ୍ତି; କୃତ୍ୟା କାଶୀକୁ ପଳାଇ ଶଙ୍କରଶରଣ ମାଗେ। ଦିବ୍ୟାୟୁଧର ସଂଘର୍ଷରୁ ଲୋକହାନିର ଭୟ ବଢ଼ିଲେ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଭାସରେ କାଳଭୈରବ/ସୋମେଶ ସନ୍ନିଧିକୁ ଆସନ୍ତି। ଦଣ୍ଡପାଣି ସଂଯମର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଚକ୍ର ପୁନଃ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ବ୍ୟାପକ ଅନର୍ଥ ହେବ; ହରି ତାହା ମାନି ଦଣ୍ଡପାଣିଙ୍କ ପାଖରେ ଚକ୍ରଧର ରୂପେ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ପୂଜାବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି—ପ୍ରଥମେ ଦଣ୍ଡପାଣି, ପରେ ହରିଙ୍କୁ କ୍ରମେ ପୂଜିଲେ ଭକ୍ତ ପାପରୂପ କବଚରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶୁଭଗତି ପାଆନ୍ତି। କିଛି ଚନ୍ଦ୍ରତିଥି, ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସକୁ ବିଘ୍ନନାଶ ଓ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ ବିଶେଷ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 100
सांबाय दुर्वाससा शापप्रदानवर्णनम् — Durvāsas’ Curse upon Sāmba and the Origin-Frame of Sāmbāditya
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବ–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ‘ସାମ୍ବାଦିତ୍ୟ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଓ ବାୟବ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗ ଦେଖାଇ ସାମ୍ବ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ୱରୂପ ‘ସାମ୍ବାଦିତ୍ୟ’ ବିଷୟରେ କହନ୍ତି। ସେ ଅଞ୍ଚଳର ତିନିଟି ପ୍ରମୁଖ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ଥାନ—ମିତ୍ରବନ, ମୁଣ୍ଡୀର ଓ ତୃତୀୟ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ର—ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ପରେ ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ସାମ୍ବ କିଏ ଏବଂ ନଗର କାହିଁକି ତାଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ? ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ସାମ୍ବ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରବଳ ପୁତ୍ର, ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ସନ୍ତାନ; ପିତୃଶାପରୁ ତାଙ୍କୁ କୁଷ୍ଠରୋଗ ହୋଇଥିଲା। କାରଣକଥାରେ ଦୁର୍ବାସା ଋଷି ଦ୍ୱାରାବତୀକୁ ଆସିଲେ; ଯୌବନ ଓ ରୂପର ଗର୍ବରେ ସାମ୍ବ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୱୀ ରୂପକୁ ହାବଭାବରେ ଉପହାସ କରି ଅପମାନ କଲେ। କ୍ରୋଧିତ ଦୁର୍ବାସା ଶାପ ଦେଲେ—ଶୀଘ୍ର କୁଷ୍ଠ ଧରିବ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବିନୟର ଧର୍ମଶିକ୍ଷା ଦେଇ, ପରେ ସାମ୍ବଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟୋପାସନା ଓ ଲୋକହିତାର୍ଥ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରତିଷ୍ଠାର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ତିଆରି କରେ।
Adhyaya 101
सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Sāmba-Āditya (Sun Worship at Prabhāsa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆଚରଣ, ତାହାର ପରିଣାମ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ଭକ୍ତିକୁ ଯୋଡ଼ିଥିବା ଧର୍ମନୀତିମୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନାରଦ ଦ୍ୱାରାବତୀକୁ ଯାଇ ଯାଦବମାନଙ୍କ ରାଜସଭାର ଚାଳଚଳନ ଦେଖନ୍ତି; ସାମ୍ବର ଅବିନୟ ଘଟଣାର ଉତ୍ପ୍ରେରକ ହୁଏ। ମଦ୍ୟ ଓ ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଧ୍ୟାନ କିପରି ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ବୋଲି ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି; ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଚିନ୍ତାକରି ଏକ ପରୀକ୍ଷାସଦୃଶ ଘଟଣାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ାନ୍ତି। ବିହାର ସମୟରେ ନାରଦ ସାମ୍ବକୁ କୃଷ୍ଣ ଓ ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆଣନ୍ତି; ମତ୍ତତା-ଆବେଗରେ ସଂଯମ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ହୁଏ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶାପ ଏଠାରେ ନୀତି-ସତର୍କବାଣୀ—ଅବଧାନଭ୍ରଂଶ, ସାମାଜିକ ଅସୁରକ୍ଷା ଓ ଅବହେଳାର କର୍ମଫଳ ବିଷୟରେ। କେତେକ ନାରୀ ପ୍ରତିଜ୍ଞାତ ଗତିରୁ ପତିତ ହୋଇ ପରେ ଦସ୍ୟୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହରଣ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଧାନ ରାଣୀମାନେ ସ୍ଥିରତାରେ ରକ୍ଷିତ ରହନ୍ତି। ସାମ୍ବ ମଧ୍ୟ କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ଶପ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପଥକୁ ଧରେ। ସେ ପ୍ରଭାସରେ ଘୋର ତପ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ପୂଜା କରେ; ଆରୋଗ୍ୟର ବର ଓ ଆଚାରନିୟମ ପାଏ। ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ, ମାସାନୁସାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ, ଏବଂ ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ପଞ୍ଚମୀରୁ ସପ୍ତମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରତକ୍ରମ—କରବୀର ପୁଷ୍ପ ଓ ରକ୍ତଚନ୍ଦନରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା, ପୂଜାବିଧି, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ଫଳପ୍ରତିଜ୍ଞା—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି: ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ଆରୋଗ୍ୟଲାଭ ହୁଏ।
Adhyaya 102
कंटकशोधिनीदेवीमाहात्म्य (Glory of the Goddess Kaṇṭakaśodhinī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କଣ୍ଟକଶୋଧିନୀ ଦେବୀଙ୍କ ତୀର୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଭାଗରେ “ଦୁଇ ଧନୁ” ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେବୀସ୍ଥାନକୁ ଯିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଦେବୀଙ୍କୁ ମହୀଷଘ୍ନୀ, ମହାକାୟା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ରକ୍ଷକ-ଯୋଦ୍ଧା ସ୍ୱରୂପିଣୀ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। କାରଣକଥାରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଥିବା ‘ଦେବକଣ୍ଟକ’ ଦାନବଶକ୍ତିକୁ ‘କାଁଟା’ ଭାବେ ହଟାଇ ଦେବୀ ଶୁଦ୍ଧି କରନ୍ତି। ଆଶ୍ୱୟୁଜ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ନବମୀ ଦିନ ପଶୁ-ନୈବେଦ୍ୟ, ପୁଷ୍ପାର୍ପଣ, ଉତ୍ତମ ଦୀପ ଓ ଧୂପ ସହିତ ବିଶେଷ ପୂଜାର ବିଧି ଅଛି। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ ଉପାସକଙ୍କୁ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତ୍ରୁହୀନତା ମିଳେ; ଏବଂ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଦର୍ଶନ କଲେ ଦେବୀ ପୁତ୍ରବତ୍ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି—ବିଶେଷ ଯାତ୍ରାରେ କିମ୍ବା ନିୟମିତ ଦର୍ଶନରେ। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପାପନାଶକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହାର ଶ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ପରମ ରକ୍ଷାକାରୀ।
Adhyaya 103
कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapāleśvara (Origin and Merit of the Shrine)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦୩ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ କପାଳେଶ୍ୱରଙ୍କ ପବିତ୍ରତା ଓ ନାମକରଣର କାରଣକଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଦେବଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କପାଳେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ କଥା ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞକୁ ଯାଏ: ଧୂଳିରେ ଢାକା, କପାଳ ଧାରଣ କରିଥିବା ଜଣେ ତପସ୍ୱୀ ସେଠାକୁ ଆସନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞଭୂମି ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଭାବି କ୍ରୋଧରେ ବାହାର କରିଦିଅନ୍ତି। ସେ ହସି କପାଳଟିକୁ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସେଇ କପାଳ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଫେଙ୍କିଦେଲେ ମଧ୍ୟ ହଟେନି। ଋଷିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ନିଷ୍କର୍ଷ କରନ୍ତି—ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ମହାଦେବ ହିଁ କରିପାରନ୍ତି। ସେମାନେ ସ୍ତୋତ୍ର, ହୋମ ଓ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ପାଠ ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି; ତେବେ ଶିବ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୁଅନ୍ତି। ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ‘କପାଳେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ବିରାଜିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, କାରଣ ସେଠାରେ ଅସଂଖ୍ୟ କପାଳ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ। ଶିବ ବରଦାନ ଦିଅନ୍ତି ଓ ଯଜ୍ଞ ପୁନଃ ଚାଲିଥାଏ। କପାଳେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନର ଫଳ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମାନ ଏବଂ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ପାପ ସହିତ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ମନ୍ୱନ୍ତରଭେଦରେ ନାମାନ୍ତର (କପାଳେଶ୍ୱର; ପରେ ତତ୍ତ୍ୱେଶ୍ୱର) ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଜାଲ୍ମ/ବେଷଧାରୀ ରୂପ ଏହି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ସ୍ଥାପନର ଉପାୟ ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Adhyaya 104
कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kotīśvara Liṅga: Account of its Sacred Greatness
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଦିଗନୁସାରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ସାଧକ ପ୍ରଥମେ ମହିମାମୟ କୋଟୀଶ୍ୱରକୁ ଯାଇ, ତାହାର ଉତ୍ତରେ ଥିବା କୋଟୀଶା (କୋଟୀଶ) ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ରତା କପାଲେଶ୍ୱର ସମୀପରେ ଘଟିଥିବା ପୁରାତନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଭିତ୍ତି କରି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ସେଠାରେ ପାଶୁପତ ତପସ୍ବୀମାନେ—ଭସ୍ମଲିପ୍ତ, ଜଟାଧାରୀ, ମୁଞ୍ଜମେଖଳାଧାରୀ, ସଂଯମୀ ଓ କ୍ରୋଧଜୟୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିବଯୋଗୀ—ଚାରି ଦିଗରେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବ୍ୟାପି ଦୀର୍ଘ ତପ କଲେ। ସେମାନେ ‘କୋଟି’ ସଂଖ୍ୟାରେ ମନ୍ତ୍ରଜପରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ, କପାଲେଶ ନିକଟେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ। ମହାଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଲେ; ଯେହେତୁ ସେଠାରେ କୋଟି ଋଷି ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ, ତେଣୁ ସେଇ ଲିଙ୍ଗ ପୃଥିବୀରେ ‘କୋଟୀଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। କୋଟୀଶ୍ୱର ପୂଜାରେ କୋଟି ମନ୍ତ୍ରଜପର ଫଳ ମିଳେ; ଏଠାରେ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ କଲେ କୋଟି ହୋମ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ—ଏହି ଯାତ୍ରା ସମ୍ୟକ୍ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Adhyaya 105
ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (Brahmā-Māhātmya: Theological Discourse on Brahmā’s Sanctity at Prabhāsa)
ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଭିତରେ ଥିବା ଗୋଟିଏ “ଗୁପ୍ତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ”ର ପରିଚୟ ଦେଇ ଏହାକୁ ସର୍ବପାପନାଶକ ଓ ସର୍ବଜନ-ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ସନ୍ନିଧିମାନଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମଜନ୍ୟ ଘୋର ପାପମଲ ନଶି ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ। ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ଅନ୍ୟତ୍ର ବୃଦ୍ଧରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ବ୍ରହ୍ମା ଏଠାରେ କାହିଁକି “ବାଳରୂପୀ” କୁହାଯାଇଛନ୍ତି? ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ, ସମୟ, ପୂଜାବିଧି ଓ ଯାତ୍ରାକ୍ରମ କ’ଣ? ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ସୋମନାଥଙ୍କ ଈଶାନ୍ୟ ଦିଗରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରମ ପଦ ଅଛି; ବ୍ରହ୍ମା ଆଠ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେଠାକୁ ଆସି ଘୋର ତପ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଶାଳ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସହ ସୋମନାଥଲିଙ୍ଗର ସ୍ଥାପନା/ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ଭାଗ ନେନ୍ତି। ପରେ କାଳଗଣନାର ତାନ୍ତ୍ରିକ ବିବରଣୀ ଆସେ—ତ୍ରୁଟିରୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପ, ମାସ-ବର୍ଷ ଗଠନ, ଯୁଗ ଓ ମନ୍ୱନ୍ତର ମାନ, ମନୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ନାମ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାସର କଳ୍ପତାଲିକା; ବର୍ତ୍ତମାନ କଳ୍ପ “ବରାହ କଳ୍ପ” ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା–ବିଷ୍ଣୁ–ରୁଦ୍ର ତ୍ରୟର ଏକତ୍ୱ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ଭାବ—କାର୍ଯ୍ୟଭେଦେ ଶକ୍ତି ଭିନ୍ନ ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଏକ; ତେଣୁ ଯାତ୍ରାଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଭକ୍ତ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁନ୍ତୁ ଓ ପନ୍ଥଦ୍ୱେଷ ତ୍ୟାଗ କରୁନ୍ତୁ।
Adhyaya 106
ब्राह्मणप्रशंसा-वर्णनम् (Praise of Brahmins and Conduct in Prabhāsa-kṣetra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶିଶୁରୂପେ ପ୍ରକଟିତ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା), ଯିଏ ଅଦ୍ୱୈତ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କୁ କିପରି ପୂଜିବା; କେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧି-ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ; ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବସୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କେମିତି, ତାଙ୍କର ନିବାସରୁ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ କିପରି ମିଳେ। ଈଶ୍ୱର ଉତ୍ତର ଦେଇ କହନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରତିରୂପ; ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଦେବପୂଜା ସମାନ, କେତେକ ଉକ୍ତିରେ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା, ଅପମାନ କରିବା କିମ୍ବା ହାନି କରିବା ନିଷିଦ୍ଧ—ସେ ଦରିଦ୍ର, ରୋଗୀ କିମ୍ବା ଶାରୀରିକ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ହିଂସା ଓ ଅପମାନର ଘୋର ଦୁଷ୍ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଅନ୍ନ-ଜଳ ଦାନ ଓ ସତ୍କାରକୁ ପ୍ରଧାନ ଶ୍ରଦ୍ଧାମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ପ୍ରଭାସରେ ବସୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ବୃତ୍ତି/ଜୀବନଶୈଳୀର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (ନାମ ସହ) ଦିଆଯାଏ—ବ୍ରତ, ତପ, ନିୟମ, ଭିକ୍ଷାବୃତ୍ତି କିମ୍ବା ଉପଜୀବିକା ପ୍ରକାର ଇତ୍ୟାଦି ଲକ୍ଷଣ ସହ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ—ଶୀଳବାନ ଓ ବେଦନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହିଁ ଶିଶୁ-ପିତାମହଙ୍କ ଯଥାର୍ଥ ଉପାସକ; ମହାପାତକରେ ଦୂଷିତମାନେ ସେହି ପୂଜାକୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Adhyaya 107
बालरूपी-ब्रह्मपूजाविधानम्, रथयात्रा-विधिः, नामशत-स्तोत्र-माहात्म्यम् (Bālarūpī Brahmā Worship Procedure, Chariot-Festival Protocol, and the Merit of the Hundred Names)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ବିଧି ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଭକ୍ତିକୁ ମାନସୀ, ବାଚିକୀ, କାୟିକୀ—ଏମିତି ତିନି ରୂପରେ ବିଭାଜନ କରି, ତାହାର ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଲୌକିକୀ, ବୈଦିକୀ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକୀ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପୃଥକ୍ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି। ପରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ବାଲରୂପୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିଶେଷ ପୂଜାବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ—ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ସହ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ, ଶରୀରରେ ନ୍ୟାସକ୍ରମ, ଦ୍ରବ୍ୟଶୁଦ୍ଧି, ପୁଷ୍ପ-ଧୂପ-ଦୀପ-ନୈବେଦ୍ୟ ଉପଚାର, ଏବଂ ବେଦସମୂହ ଓ ସଦ୍ଗୁଣକୁ ପୂଜ୍ୟ ଭାବେ ସମ୍ମାନ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ବିଶେଷତଃ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ନିକଟରେ, ରଥଯାତ୍ରା-ବିଧି କୁହାଯାଇଛି—ନଗରବାସୀଙ୍କ ଭୂମିକା, ଆଚାରର ସାବଧାନତା, ଏବଂ ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀ ଓ ଦର୍ଶକଙ୍କ ଫଳ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ଥାନ-ସଂଯୁକ୍ତ ନାମରୂପର ଦୀର୍ଘ ତାଲିକା ଆସେ, ଯାହା ତୀର୍ଥ-ଭୂଗୋଳ ସୂଚୀ ପରି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ନାମଶତ-ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାପକ୍ଷୟ କରି ମହାପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ; ପ୍ରଭାସରେ ପଦ୍ମକ-ଯୋଗ ପରି ଦୁର୍ଲଭ କାଳଯୋଗର ବିଶେଷ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ମହୋତ୍ସବ ସମୟରେ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜପ-ପାଠର ସୁପାରିଶ ଏବଂ ଭୂମିଦାନ ସହ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦାନବସ୍ତୁ ଦାନର ବିଧାନ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 108
प्रत्यूषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Pratyūṣeśvara
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ସୋମନାଥ କ୍ଷେତ୍ରର ଈଶାନ ଦିଗଭାଗରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୂରତାରେ ବସୁମାନଙ୍କ ଏକ ପରମ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି; ତାହା ଚତୁର୍ମୁଖ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ। ଏହାର ନାମ ‘ପ୍ରତ୍ୟୂଷେଶ୍ୱର’; ଏହା ମହାପାପନାଶକ, କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସପ୍ତଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ନଶିଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ପ୍ରତ୍ୟୂଷ କିଏ, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ କିପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା? ଈଶ୍ୱର ବଂଶକଥା କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ନିଜ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ କରାଇଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବିଶ୍ୱା ଆଠ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ଅଷ୍ଟବସୁ: ଆପ, ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଧର, ଅନଲ, ଅନିଲ, ପ୍ରତ୍ୟୂଷ, ପ୍ରଭାସ। ପୁତ୍ରକାମନାରେ ପ୍ରତ୍ୟୂଷ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସି, ଏହାକୁ କାମଦ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଜାଣି ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ଶତ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ଏକାଗ୍ର ତପ କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ମହାଦେବ ‘ଦେବଲ’ ନାମକ ପୁତ୍ର ଦେଲେ; ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ; ତେଣୁ ଲିଙ୍ଗ ‘ପ୍ରତ୍ୟୂଷେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏଠାରେ ପୂଜା କଲେ ନିଃସନ୍ତାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ବଂଶପରମ୍ପରା ମିଳେ। ପ୍ରତ୍ୟୂଷକାଳେ (ପ୍ରଭାତେ) ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିରେ ଆରାଧନା କଲେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାଜନ୍ୟ ସହ ଘୋର ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶିଯାଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥଫଳ ପାଇଁ ବୃଷଦାନ ବିଧି, ଏବଂ ମାଘ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରାତିରେ ଜାଗରଣ ସମସ୍ତ ଦାନ-ଯଜ୍ଞଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 109
अनिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Anileśvara Māhātmya—Description of the Glory of Anileśvara)
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନିଲେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକୁ ଅଗ୍ରସର ହେବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ତିନି ଧନୁଷ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ସେଠାର ଲିଙ୍ଗ ‘ମହାପ୍ରଭାବ’ ଓ ତାହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପନାଶ ହୁଏ। କଥାନୁସାରେ ଅନିଲ ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚମ ବସୁ। ସେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କରାଇ, ବିଧିପୂର୍ବକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲା। ଈଶଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମନୋଜବ ବଳବାନ ଓ ଅତିଶୀଘ୍ରଗାମୀ ହେଲା; ତାହାର ଗତି ଅନୁସରଣ ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଯେମାନେ ସେହି ମୂର୍ତ୍ତି/ସ୍ଥାନକୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ସେମାନେ କ୍ଲେଶମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଅଙ୍ଗବିକଳତା ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଅଭାବ ସହ ଶୁଭଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି କଥିତ। ଲିଙ୍ଗ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ଫୁଲ ଅର୍ପଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ, ଶ୍ରୀ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ମିଳେ। ଏହି ପାପନାଶକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ଅନୁମୋଦନ କଲେ ଅଭୀଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି।
Adhyaya 110
प्रभासेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Prabhāseśvara (Installation, Austerity, and Pilgrimage Observance)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଗୌରୀ-ତପୋବନରୁ ପଶ୍ଚିମଦିଗକୁ ଯାଇ ମହିମାମୟ ପ୍ରଭାସେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକୁ ଗମନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ସାତ ଧନୁଷ ପରିଧି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ସେଠାର ମହାଲିଙ୍ଗ ଅଷ୍ଟମ ବସୁ ‘ପ୍ରଭାସ’ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତାପରେ ପ୍ରଭାସଙ୍କ ସନ୍ତାନକାମନା, ମହାଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଏବଂ ‘ଆଗ୍ନେୟୀ’ ନାମକ କଠୋର ତପସ୍ୟା—ଶତ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ର ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସେ। ଶେଷରେ ରୁଦ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଇଚ୍ଛିତ ବର ଦିଅନ୍ତି। ମଧ୍ୟରେ ଭୁବନା (ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଭଗିନୀ) ପ୍ରଭାସଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା—ଜଗତର ଦିବ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ-ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା—ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତକ୍ଷକ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଅନ୍ତେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧି: ମାଘ ମାସର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ସମୁଦ୍ର-ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ, ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଜପ, ସଂଯମ (ଭୂମିଶୟନ, ଉପବାସ), ପଞ୍ଚାମୃତରେ ଲିଙ୍ଗାଭିଷେକ, ବିଧିମତ ପୂଜା, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବୃଷଦାନ। ଏହାର ଫଳ ପାପଶୁଦ୍ଧି ଓ ସର୍ବାଙ୍ଗୀଣ ସମୃଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 111
रामेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यवर्णन — Rāmeśvara Kṣetra Māhātmya (at Puṣkara)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପୁଷ୍କର ସମୀପର ‘ଅଷ୍ଟପୁଷ୍କର’ ନାମକ କୁଣ୍ଡର ସ୍ଥାନୀୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଅସଂଯମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ, ପାପହର, ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ। ସେଠାରେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ‘ରାମେଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି; କେବଳ ଦର୍ଶନ-ପୂଜାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଦେବୀ ଅଧିକ ବିସ୍ତାରରେ ପଚାରନ୍ତି—ସୀତା-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ରାମ କିପରି ସେଠାକୁ ଆସିଲେ ଓ ଲିଙ୍ଗପ୍ରତିଷ୍ଠା କିପରି ହେଲା। ଈଶ୍ୱର ରାମଚରିତର ପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି—ରାବଣବଧ ପାଇଁ ଅବତାର, ପରେ ଋଷିଶାପରୁ ବନବାସ; ଯାତ୍ରାକାଳେ ପ୍ରଭାସ ଦେଶରେ ଆଗମନ। ବିଶ୍ରାମ ପରେ ରାମ ଦଶରଥଙ୍କୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହାକୁ ପିତୃସଙ୍କେତ ଭାବି ପୁଷ୍କରତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ରାମ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ଫଳ ଆଣିବାକୁ ପଠାନ୍ତି, ସୀତା ଅର୍ପଣ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ପିତୃକୁଳର ସାକ୍ଷାତ୍ ସନ୍ନିଧି ଅନୁଭବ କରି ସୀତା ଲଜ୍ଜାରେ ଅଲଗା ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ରାମ କ୍ଷଣିକ କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି, ପରେ ସୀତା କାରଣ କହନ୍ତି—ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ପୁଷ୍କର ସମୀପରେ ରାମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗସ୍ଥାପନ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ ପରମଗତି ମିଳେ। ବିଶେଷକରି ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥି ଓ ଚତୁର୍ଥୀ/ଷଷ୍ଠୀ ସଂଯୋଗରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅପାର ଫଳଦାୟକ; ପିତୃତୃପ୍ତି ବାରୋ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ। ଅଶ୍ୱଦାନକୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମ ପୁଣ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଏହା ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ଏହି ଭାଗର 111ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 112
लक्ष्मणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Lakṣmaṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Lakṣmaṇeśvara)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧୨ରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଯାତ୍ରା-ଶୈଳୀରେ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ରାମେଶର ପୂର୍ବଦିଗରେ ତିରିଶ ଧନୁ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲକ୍ଷ୍ମଣେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ସେଠାର ଲିଙ୍ଗ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ମହାପାପହର ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ଭକ୍ତିର ପ୍ରକାର ଭାବେ ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ସହ ପୂଜା, ହୋମ ଓ ଜପ, ଏବଂ ଧ୍ୟାନ-ସମାଧିରେ ନିଷ୍ଠା ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏହାର ଫଳ ‘ପରମା ଗତି’ ବୋଲି କହାଯାଇଛି। ଦାନବିଧି ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦି କ୍ରମେ ଅର୍ପଣ କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଅନ୍ନ, ଜଳ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ମାଘ ମାସର କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀକୁ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି; ସେଦିନ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଜପ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଶେଷରେ ଏହା ପ୍ରଭାସ ଖଣ୍ଡ ଓ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 113
जानकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Jānakīśvara Māhātmya: Account of the Glory of Jānakīśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ନୈଋତ ଦିଗରେ, ରାମେଶ/ରାମେଶାନଙ୍କ ସମୀପରେ ‘ଜାନକୀଶ୍ୱର’ ନାମକ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାପହର ଏବଂ ପୂର୍ବେ ଜାନକୀ (ସୀତା) ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ଭାବେ ପୂଜିତ ଥିଲା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନାମପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ପ୍ରଥମେ ‘ବସିଷ୍ଠେଶ’, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ‘ଜାନକୀଶ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପରେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷି ଏଠାରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିବାରୁ ‘ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର’ ନାମ ଲାଭ କଲା। କଳିଯୁଗରେ ଏହାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ‘ଯୁଗଲିଙ୍ଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଭକ୍ତମାନେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଜନିତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ପୂଜାବିଧି—ଲିଙ୍ଗସ୍ନାନ/ଅଭିଷେକ ଆଦି—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ବିଶେଷ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ପୁଷ୍କରତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ନିୟମାଚାର ଓ ସଂଯମିତ ଆହାର ସହ ଏକ ମାସ ଧରି ନିରନ୍ତର ପୂଜା କଲେ ପ୍ରତିଦିନର ପୁଣ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧଠାରୁ ଅଧିକ ବୋଲି ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ମାଘମାସର ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ କରିଥିବା ପୂଜା ତାଙ୍କ ବଂଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋକ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ନାଶ କରେ। ଶେଷରେ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ କଲେ ପାପନାଶ ଓ ମଙ୍ଗଳଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ରହିଛି।
Adhyaya 114
वामनस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | Vāmana-Svāmin Māhātmya (Glorification of Vāmana Svāmin)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ‘ବାମନ-ସ୍ୱାମିନ’ ନାମକ ବିଷ୍ଣୁ-ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥ ପାପପ୍ରଣାଶକ ଓ ସର୍ବପାତକନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ପୁଷ୍କରର ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଭାଗ ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠାରେ ବଲିବନ୍ଧନର ପୌରାଣିକ କଥା ଆସେ—ତ୍ରିବିକ୍ରମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତିନି ପଦକ୍ଷେପ: ପ୍ରଥମଟି ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଡାହାଣ ପାଦରେ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ମେରୁଶିଖରରେ, ତୃତୀୟଟି ଆକାଶରେ; ତୃତୀୟ ପଦକ୍ଷେପରେ ଜଗତ୍-ସୀମା ଭେଦିତ ହୋଇ ଜଳ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ଏବଂ ସେହି ଧାରା ‘ବିଷ୍ଣୁପଦୀ’ ଗଙ୍ଗା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ‘ପୁଷ୍କର’ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ‘ଆକାଶ’ ଓ ‘ଜଳ’ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଏହାକୁ ପ୍ରଜାପତି-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ହରିଙ୍କ ପାଦଚିହ୍ନ ଦର୍ଶନ କଲେ ହରିଙ୍କ ପରମଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି, ପିଣ୍ଡଦାନରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ତୃପ୍ତି, ଏବଂ ନିୟମଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପାଦୁକା ଦାନ କଲେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ବାହନପ୍ରାପ୍ତିର ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଗାଥା ଉଦ୍ଧୃତ କରି ତୀର୍ଥର ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ମହିମା ଦୃଢ଼ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 115
Puṣkareśvaramāhātmya-varṇana (Glorification of Puṣkareśvara)
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ପରମପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଷ୍କରେଶ୍ୱରକୁ ଯାଇ, ପରେ ତାହାର ଦକ୍ଷିଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜାନକୀଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କରିବାକୁ। ପୁଷ୍କରେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାହାର ମହିମା ଆଦର୍ଶ ପୂଜାରେ ପ୍ରମାଣିତ—ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର (ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର) ଏବଂ ଋଷି ସନତ୍କୁମାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପୁଷ୍କର-ପୁଷ୍ପରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କରିଥିବାରୁ ନାମ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ କ୍ରିୟା-ଫଳର ନୀତି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରି ଭକ୍ତିସହିତ, କ୍ରମେ ଓ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କଲେ ତାହା ‘ପୁଷ୍କରୀ-ଯାତ୍ରା’ ସମାପ୍ତି ସମାନ ଗଣାଯାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥ ‘ସର୍ବପାତକନାଶନ’ ଭାବେ ବିଖ୍ୟାତ; ଯାତ୍ରାକୁ ନୈତିକ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଶିଷ୍ଟ ଭକ୍ତିମାର୍ଗ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ।
Adhyaya 116
शंखोदककुण्डेश्वरीगौरीमाहात्म्य (Glory of Śaṅkhodaka Kuṇḍa and Kuṇḍeśvarī/Gaurī)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଭାସ ଖଣ୍ଡରେ ‘କୁଣ୍ଡେଶ୍ୱରୀ’ ନାମକ ଦେବୀସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ସୌଭାଗ୍ୟଦାତ୍ରୀ ଏବଂ ପାପ-ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାଶିନୀ। ଦିଗ ଓ ଦୂରତାର ସୂଚନା ସହିତ ସେହି ସ୍ଥାନର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ତାହାର ନିକଟରେ ‘ଶଙ୍ଖୋଦକ କୁଣ୍ଡ’ ନାମକ ଜଳାଶୟ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କଥାନୁସାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଶଙ୍ଖ ନାମକ ଏକ ସତ୍ତାକୁ ବଧ କରି, ତାହାର ବଡ଼ ଶଙ୍ଖସଦୃଶ ଦେହକୁ ପ୍ରଭାସକୁ ଆଣି ଧୋଇଥିଲେ; ସେଇଠାରୁ ଏହି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ତୀର୍ଥ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ଶଙ୍ଖନାଦ ଶୁଣି ଦେବୀ ଆସି କାରଣ ପଚାରିଲେ; ଏହି ସମ୍ମିଳନରୁ ‘କୁଣ୍ଡେଶ୍ୱରୀ’ ଓ ‘ଶଙ୍ଖୋଦକ’ ନାମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ମାଘ ମାସର ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଏଠାରେ ପୂଜା କଲେ ନର-ନାରୀ ଗୌରୀପଦ/ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ବୋଲି ବିଧାନ ଅଛି। ତୀର୍ଥଫଳ ଆକାଂକ୍ଷୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନଧର୍ମ ଭାବେ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଭୋଜନ, କଞ୍ଚୁକ/ବସ୍ତ୍ରଦାନ, ଏବଂ ଗୌରୀରୂପିଣୀ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 117
भूतनाथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bhūtanātheśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଭୂତନାଥେଶ୍ୱରଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୁଣ୍ଡେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ଈଶ-ଭାଗ ନିକଟରେ, ‘କୋଡ଼ିଏ ଧନୁ’ ଦୂରତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭୂତନାଥେଶ୍ୱର-ହରଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କରିବାକୁ ତୀର୍ଥନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଅନାଦି-ନିଧନ ଓ ‘କଳ୍ପ-ଲିଙ୍ଗ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଯୁଗାନୁସାରେ ନାମଭେଦ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ତ୍ରେତାରେ ‘ବୀରଭଦ୍ରେଶ୍ୱରୀ’, କଳିରେ ‘ଭୂତେଶ୍ୱର/ଭୂତନାଥେଶ୍ୱର’। ଦ୍ୱାପର ସନ୍ଧିକାଳରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଭୂତ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଭାବରେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିବାରୁ ପୃଥିବୀରେ ଏହି ନାମ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା ବୋଲି କାରଣକଥା ଆସେ। କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରାତିରେ ବିଶେଷ ବ୍ରତ କୁହାଯାଇଛି: ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜି ଦକ୍ଷିଣମୁଖୀ ହୋଇ ଅଘୋରଙ୍କ ଉପାସନା କରିବା; ସଂଯମ, ନିର୍ଭୟତା ଓ ଧ୍ୟାନ-ଏକାଗ୍ରତା ରଖିଲେ ଲୋକରେ ଉପଲବ୍ଧ ଯେକୌଣସି ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ତିଳ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ, ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଦାନ ପ୍ରେତତ୍ୱମୋଚନ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ ପାପସଞ୍ଚୟ ନାଶ କରି ଶୁଦ୍ଧି ବଢ଼ାଏ।
Adhyaya 118
गोप्यादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gopyāditya (Sun consecrated by the Gopīs)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦିଗ ଓ ଦୂରତା-ଚିହ୍ନଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସିତ ସୂର୍ୟତୀର୍ଥ ‘ଗୋପ୍ୟାଦିତ୍ୟ’ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଏହାକୁ ମହାପାପ-ନାଶକ ସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ସେ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହନ୍ତି—କୃଷ୍ଣ ଯାଦବମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରଭାସକୁ ଆସିଥିଲେ; ଗୋପୀମାନେ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଥିଲେ। ଦୀର୍ଘ ନିବାସକାଳରେ ଅନେକ ନାମର ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇ, ଧ୍ୱଜ, ପ୍ରାସାଦ ଓ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଲିଙ୍ଗ-ଘନ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଗଢ଼ିଉଠିଲା। ଏଠାରେ ଷୋଳ ‘ମୁଖ୍ୟ’ ଗୋପୀଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଶକ୍ତି/କଳା ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଜନାର୍ଦନ/ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ଏବଂ ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଭାବେ ନିରୂପଣ କରାଯାଏ। ନାରଦାଦି ଋଷି ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ସହ ଗୋପୀମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସୂର୍ୟପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଦାନଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ତେବେ ଦେବତା ‘ଗୋପ୍ୟାଦିତ୍ୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ଶୁଭଦାୟକ ଓ ପାପହର ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଆଚାର-ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି—ଗୋପ୍ୟାଦିତ୍ୟଭକ୍ତିକୁ ତପସ୍ୟା ଓ ସମୃଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀ ପ୍ରାତଃପୂଜା ପିତୃକଲ୍ୟାଣକାରୀ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ଏହାସହ ଶୁଚିତା-ନିୟମ, ବିଶେଷକରି ତେଲସ୍ପର୍ଶ ଓ ନୀଳ/ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର ନିଷେଧ ଏବଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ସାଧକଙ୍କ ପାଇଁ ନୀତି-କ୍ରିୟା ସୁରକ୍ଷା ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Adhyaya 119
बलातिबलदैत्यघ्नीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Goddess who Slays Bala and Atibala)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ସ୍ଥାନୀୟ ଦେବୀ କାହିଁକି “ବାଲାତିବଲ-ଦୈତ୍ୟଘ୍ନୀ” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ? ଈଶ୍ୱର ଶୁଦ୍ଧିଦାୟକ ପୁରାଣକଥା କହନ୍ତି: ରକ୍ତାସୁରଙ୍କ ପୁତ୍ର ବଳ ଓ ଅତିବଳ ମହାବଳୀ ହୋଇ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି, ନାମଧାରୀ ସେନାପତି ଓ ବିଶାଳ ସେନାବଳ ସହିତ ଦମନମୟ ଶାସନ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଦେବମାନେ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ସହ ଭଗବତୀଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଶାକ୍ତ-ଶୈବ-ବୈଷ୍ଣବ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଜଗଦାଧାର ଶକ୍ତି, ସର୍ବଶରଣ୍ୟା ବୋଲି ଗାନ କରନ୍ତି। ତେବେ ଦେବୀ ସିଂହବାହିନୀ, ବହୁଭୁଜା, ଆୟୁଧଧାରିଣୀ ଭୟଙ୍କର ଯୋଦ୍ଧାରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ଦୈତ୍ୟସେନାକୁ ସହଜରେ ସଂହାର କରି ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ଏହି ବିଜୟକୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ର ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ: ଅମ୍ବିକା ସେଠାରେ ବିରାଜିତ ହୋଇ ବଳ-ଅତିବଳ ସଂହାରିଣୀ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ପାଆନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସହ ଚଉଷଠି ଯୋଗିନୀଙ୍କ ପରିବାର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଦେବୀଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଈଶ୍ୱର ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କ ନାମ କହି, ଉପାସନାବିଧି ଦେଖାନ୍ତି—ଭକ୍ତିରେ ଚଣ୍ଡିକାସ୍ତୁତି, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ଅଷ୍ଟମୀ, ନବମୀ ତିଥିରେ ବ୍ରତ-ଉପବାସ ଓ ନିୟମିତ ପୂଜା, ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି-ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଉତ୍ସବ। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ପାପନାଶକ ଓ ପ୍ରଭାସଦେବୀଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବାର୍ଥସାଧକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 120
गोपीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gopīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Gopīśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଶୈବ-ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ‘ତିନି ଧନୁ’ ଦୂରେ ଥିବା ଅନୁପମ ଗୋପୀଶ୍ୱର ଧାମକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ସେ ତୀର୍ଥ ପାପ-ଶମନକାରୀ ଏବଂ ଗୋପୀମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହି ପ୍ରତିଷ୍ଠା-କଥା ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ଥାନୀୟ ମହିମାକୁ ଦୃଢ଼ କରେ। ପରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପୂଜାବିଧି ଦିଆଯାଏ—ପୁତ୍ରଲାଭ ପାଇଁ ମହାଦେବ/ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ; ସେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅଭୀଷ୍ଟ ପୂରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ସନ୍ତତିପ୍ରଦ। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଲ ତୃତୀୟା ଦିନ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ନୈବେଦ୍ୟ ସହ ପୂଜା କଲେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ—ଏହି କାଳନିୟମ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଗୋପୀଶ୍ୱରଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧିକର ମାହାତ୍ମ୍ୟର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 121
जामदग्न्येश्वरमाहात्म्य (Glory of Jāmadagnyēśvara Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମହିମା ଶୈବ ସ୍ଥଳପୁରାଣ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଈଶ୍ୱର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମ କହନ୍ତି; ତାହାରେ ରାମଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ (ପରଶୁରାମ) ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରାମେଶ୍ୱରର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ଏବଂ ଗୋପୀଶ୍ୱର ସମୀପରେ ଦୂରତା-ଚିହ୍ନ ସହିତ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପାପନାଶକ ଲିଙ୍ଗର ସ୍ଥାନ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। କଥାରେ ପରଶୁରାମଙ୍କ ଗଭୀର ନୈତିକ ସଙ୍କଟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମାତୃବଧ, ପରେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ, ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପ୍ରସାଦନ ଓ ବରଦାନରେ ରେଣୁକାଙ୍କ ପୁନର୍ଜୀବନ। ବର ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ପରଶୁରାମ ପ୍ରଭାସରେ ଅସାଧାରଣ ତପ କରି ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି ଓ ଦିବ୍ୟ ସନ୍ତୋଷ ସହ ଇଷ୍ଟଫଳ ପାଆନ୍ତି; ମହେଶ୍ୱର ସେଠାରେ ସନ୍ନିଧ ରହନ୍ତି। ପରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପରଶୁରାମଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧଯାତ୍ରା, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଓ ପଞ୍ଚନଦରେ କୃତ କ୍ରିୟା, ପିତୃଋଣ-ନିବାରଣ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ଏହି ଲିଙ୍ଗପୂଜାରେ ମହାପାପୀ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଉମାପତିଙ୍କ ଲୋକ ପାଏ; କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଜାଗରଣ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମ ଫଳ ଓ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ।
Adhyaya 122
चित्राङ्गदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Citrāṅgadeśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ‘ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଛନ୍ତି। ପଥ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଭାବେ—ଏହା ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ପ୍ରାୟ କୁଡ଼ି ଧନୁ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ। ସ୍ଥାନର ପବିତ୍ରତା ଜାଣି ସେ ଘୋର ତପ କରି, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଭାବପୂର୍ବକ ଯେ ପୂଜା କରେ ସେ ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକ ପାଏ ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲଭେ। ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ବିଧିମତେ ଶିବସ୍ନାନ କରାଇ, କ୍ରମେ ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପ, ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଧୂପ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବାର ବିଧାନ ଦିଆଯାଇଛି। ଠିକ୍ ବିଧି ଓ ଭିତର ଭାବ ସହିତ କରାଯାଇଥିବା ଆରାଧନାରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ।
Adhyaya 123
रावणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Rāvaṇeśvara (Foundation Narrative of the Rāvaṇeśvara Liṅga)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାବଣେଶ୍ୱରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥାହୁଅନ୍ତି। ତ୍ରିଲୋକ-ଜୟ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ରାବଣ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ ବିମାନ ଆକାଶରେ ହଠାତ୍ ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ—କ୍ଷେତ୍ର-ନିୟମରେ ଶିବଙ୍କ ଅତିକ୍ରମ ଅସମ୍ଭବ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଟପିହେବ ନାହିଁ ବୋଲି ସୂଚନା। ରାବଣ ପ୍ରହସ୍ତକୁ ତଦନ୍ତ ପାଇଁ ପଠାଏ; ସେ ସୋମେଶ୍ୱର (ଶିବ) ଦେବଗଣଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ବିରାଜିତ ଓ ବାଲଖିଲ୍ୟାଦି ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ସେବାରେ ପରିବୃତ ଦେଖି କହେ—ଶିବପ୍ରଭାବରୁ ବିମାନ ଆଗକୁ ଯାଇପାରୁନାହିଁ। ରାବଣ ଅବତରି ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରେ; ଭୟରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକେ ପଳାଇଯାନ୍ତି ଓ ଦେଉଳ ପରିସର ଶୂନ୍ୟ ପରି ଲାଗେ। ତେବେ ଏକ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ନୀତି-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ—ଦେବଙ୍କ ଯାତ୍ରାକାଳରେ ବାଧା ଦିଅନି; ଦୂରଦେଶରୁ ଆସୁଥିବା ଦ୍ୱିଜାତି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବିପଦରେ ପକାଅନି। ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ବାଳ୍ୟ-ଯୌବନ-ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଦୋଷ ଧୋଇଯାଏ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପରେ ରାବଣ ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ‘ରାବଣେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଉପାସନା କରେ, ଉପବାସ ଓ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ସହ କରେ। ଶିବ ବର ଦିଅନ୍ତି—ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ରାବଣଙ୍କ ଲୋକିକ ଉନ୍ନତି, ଏବଂ ଏହି ଲିଙ୍ଗର ପୂଜକମାନେ ଦୁର୍ଜୟ ହୋଇ ସିଦ୍ଧି ପାଇବେ। ରାବଣ ପୁଣି ନିଜ ଆକାଂକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ; ଅଧ୍ୟାୟ ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତା ଓ ପୂଜା-ଫଳ ନିୟମକୁ ସ୍ଥାପନ କରେ।
Adhyaya 124
सौभाग्येश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Saubhāgyeśvarī / The Saubhāgya-Granting Gaurī Shrine)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବ–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗୌରୀଦେବୀଙ୍କ ଏକ ବିଶେଷ ତୀର୍ଥର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବୀ ‘ସୌଭାଗ୍ୟେଶ୍ୱରୀ’ ରୂପେ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ଓ କଲ୍ୟାଣ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ସ୍ଥାନଟି ‘ରାବଣେଶ’ ଭାବେ ରାବଣସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଓ ‘ପାଞ୍ଚ ଧନୁଷର ସମୂହ’ ଭଳି ସ୍ଥାନସୂଚକ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ। କାରଣକଥାରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଅରୁନ୍ଧତୀ ଦେବୀ ସୌଭାଗ୍ୟକାମନାରେ ସେଠାରେ ଗୌରୀପୂଜାରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ଘୋର ତପ କରି, ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ। ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାକୁ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟକାଳ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ—ଭକ୍ତିସହିତ ଯେ ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜେ, ସେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଓ ଆଗାମୀ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ସୌଭାଗ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
Adhyaya 125
पौलोमीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Paulomīśvara Māhātmya (Glorification of the Paulomīśvara Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରର ଦିଗ‑ସ୍ଥାନ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୂରତା ଦେଖାଇ ଦେବପ୍ରିୟ ‘ମହାଲିଙ୍ଗ’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଏହା କାମପ୍ରଦ ଓ ସର୍ବପାତକ‑ନାଶକ; ପୌଲୋମୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବାରୁ ‘ପୌଲୋମୀଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାରକ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତାମାନେ ପରାଜିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ର ଶୋକ‑ଭୟରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିଜୟ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିଲେ, ମହାଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କଲେ—ଷଣ୍ମୁଖ (ଛଅମୁଖୀ) ମହାବଳୀ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମି ତାରକକୁ ବଧ କରିବ। ଯେ କେହି ଭକ୍ତିରେ ପୌଲୋମୀଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜେ, ସେ ଶିବଗଣ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଏ। ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସେଠାରେ ନିବାସ କରି ଶୋକ‑ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ତୀର୍ଥ ଶରଣ ଓ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
Adhyaya 126
Śāṇḍilyeśvara-māhātmya (Glory of Śāṇḍilyeśvara)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଶ୍ଚିମ ଭାଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦିଗରେ, ଉଲ୍ଲେଖିତ ଚିହ୍ନ ଓ ଦୂରତା-ସୂଚନା ଅନୁସାରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମ ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ; କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପ-ନାଶ ଓ ମଲିନତା-କ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସେ—ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାରଥି, ତପସ୍ୱୀ, ତେଜସ୍ୱୀ, ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ। ସେ ପ୍ରଭାସକୁ ଆସି ଘୋର ତପ କରି, ସୋମେଶଙ୍କ ଉତ୍ତରେ ଏକ ମହାଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ଶତ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ଧରି ସ୍ୱୟଂ ପୂଜା କଲେ। ଶେଷରେ ଅଭୀଷ୍ଟ ପ୍ରାପ୍ତ କରି କୃତକୃତ୍ୟ ହେଲେ; ନନ୍ଦୀଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ ଅଣିମା ଆଦି ଯୋଗସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ପାଇଲେ। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ—ଯେ କେହି ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରେ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଶୈଶବ, ଯୌବନ କିମ୍ବା ବାର୍ଧକ୍ୟରେ ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି କରା ପାପମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦର୍ଶନରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
Adhyaya 127
Kṣemakareśvara-liṅga Māhātmya (क्षेमंकरॆश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — Glory of Kṣemeśvara/Kṣemakareśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କ୍ଷେମେଶ୍ୱର (କ୍ଷେମଂକରେଶ୍ୱର) ନାମକ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଏହା କପାଲେଶର ଉତ୍ତର କୋଣରେ, କପାଲେଶ-କ୍ଷେତ୍ରର ଦର୍ଶନ-ପୂଜା ପରିସର ମଧ୍ୟରେ, “ପନ୍ଦର ଧନୁ” ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଏବଂ ସର୍ବପାତକନାଶକ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ତାପରେ କାରଣକଥା—କ୍ଷେମମୂର୍ତ୍ତି ନାମକ ପ୍ରତାପୀ ରାଜା ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ତପ କରି, ଭକ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ର ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଏହାର ଦର୍ଶନରେ ‘କ୍ଷେମ’ (କଲ୍ୟାଣ ଓ ସ୍ଥିର ମଙ୍ଗଳ), କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି, ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇଷ୍ଟଫଳ-ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି। କେବଳ ଦର୍ଶନଫଳକୁ ଶତଗୋଦାନ ସମାନ କହି, କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ନିତ୍ୟ ଏହି ଲିଙ୍ଗର ଶରଣ ନେବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳେ।
Adhyaya 128
सागरादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | Sāgarāditya Māhātmya (Glory of Sāgara’s Solar Shrine)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ସାଗରାଦିତ୍ୟ’ ନାମକ ବିଶିଷ୍ଟ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପ୍ରତିମା-ସ୍ଥଳର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଭୈରବେଶର ପଶ୍ଚିମେ, ଦକ୍ଷିଣ/ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ କାମେଶଙ୍କ ସମୀପରେ ଇତ୍ୟାଦି ଦିଗ-ସୂଚନାରେ ତୀର୍ଥର ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ। ପୁରାଣପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ସଗର ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଥିଲେ—ଏହି ରାଜପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥଳର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ସମୁଦ୍ରର ବିଶାଳତା ଓ ‘ସାଗର’ ନାମର ସନ୍ଦର୍ଭ ଏହାର ପୌରାଣିକ-ଇତିହାସିକ ଗରିମା ବଢ଼ାଏ। ତାପରେ ମାଘ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ବ୍ରତବିଧି—ନିୟମ-ସଂଯମ, ଷଷ୍ଠୀରେ ଉପବାସ, ଦେବତାଙ୍କ ସମୀପରେ ଶୟନ, ସପ୍ତମୀରେ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଉଠି ଭକ୍ତିସହ ପୂଜା, ଏବଂ ଦାନରେ କପଟ ନ ରଖି ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତ୍ରିଲୋକର ଆଧାର ଓ ପରମ ଦେବତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କହି, ଋତୁଅନୁସାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣ-ରୂପ ଧ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ଶିଖାଯାଏ। ଶେଷରେ ସହସ୍ରନାମ ପାଠର ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ୨୧ଟି ଗୁହ୍ୟ/ଶୁଦ୍ଧ ନାମର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସ୍ତବ ଦିଆଯାଏ; ପ୍ରଭାତ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଜପ କଲେ ପାପନାଶ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣରେ ଦୁଃଖ ନିବାରଣ ଓ ମହାପାପ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି ଉପସଂହାର।
Adhyaya 129
उग्रसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ugraseneśvara (formerly Akṣamāleśvara)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୨୯ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ସମୁଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସନ୍ନିକଟ ଦିଗଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ଲିଙ୍ଗର ଉତ୍ପତ୍ତି, ନାମାନ୍ତର ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଈଶ୍ୱର ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଏହାକୁ ପାପଶମନ “ୟୁଗଲିଙ୍ଗ” ବୋଲି କହନ୍ତି; ପୂର୍ବେ ଏହା ଅକ୍ଷମାଳେଶ୍ୱର, ପରେ ଉଗ୍ରସେନେଶ୍ୱର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଦେବୀ ପୂର୍ବନାମର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ଆପଦ୍ଧର୍ମ କଥା କହନ୍ତି—ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ଭୁକ୍ତ ଋଷିମାନେ ଧାନ୍ୟସଞ୍ଚୟ ଥିବା ଏକ ଚାଣ୍ଡାଳ (ଅନ୍ତ୍ୟଜ) ଘରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେ ଶୌଚ-ନିଷେଧ ଓ ଦୁଷ୍ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ; କିନ୍ତୁ ଋଷିମାନେ ଅଜୀଗର୍ତ୍ତ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବାମଦେବ ଆଦିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ସଙ୍କଟରେ ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ ଧର୍ମ୍ୟ ବୋଲି ନ୍ୟାୟ କରନ୍ତି। ଶର୍ତ୍ତସହ ବଶିଷ୍ଠ ଅନ୍ତ୍ୟଜକନ୍ୟା ଅକ୍ଷମାଳାଙ୍କୁ ବିବାହ କରନ୍ତି; ସେ ସଦାଚାର ଓ ଋଷିସଙ୍ଗରୁ ଅରୁନ୍ଧତୀ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଏ। ପ୍ରଭାସରେ ସେ ଏକ ଉପବନରେ ଲିଙ୍ଗ ଖୋଜି ସ୍ମରଣପୂର୍ବକ ଦୀର୍ଘକାଳ ପୂଜା କରେ, ଯାହାରୁ ଲିଙ୍ଗର ପାପହର କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଦ୍ୱାପର–କଳି ସନ୍ଧିରେ ଅନ୍ଧାସୁରପୁତ୍ର ଉଗ୍ରସେନ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ଆରାଧନା କରି କଂସ ନାମକ ପୁତ୍ର ପାଏ; ତେଣୁ ତୀର୍ଥ ଉଗ୍ରସେନେଶ୍ୱର ନାମରେ ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଦର୍ଶନ-ସ୍ପର୍ଶରେ ମହାପାପକ୍ଷୟ, ଭାଦ୍ରପଦ ଋଷି-ପଞ୍ଚମୀର ପୂଜାରେ ନରକଭୟମୋଚନ, ଏବଂ ଗୋଦାନ-ଅନ୍ନଦାନ-ଜଳଦାନ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପରଲୋକକଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 130
पाशुपतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Pāśupateśvara (and Anādīśa) at Prabhāsa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ପାଶୁପତ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ତୀର୍ଥ-ମନ୍ଦିରଜାଳ ଓ ସନ୍ତୋଷେଶ୍ୱର/ଅନାଦୀଶ/ପାଶୁପତେଶ୍ୱର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସଂବାଦରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଈଶ୍ୱର ଅନ୍ୟ ପ୍ରଭାସ-ସ୍ଥଳମାନଙ୍କ ସାପେକ୍ଷରେ ଏହାର ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇ କହନ୍ତି—ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପନାଶ ଓ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତି ହୁଏ; ଏହା ସିଦ୍ଧିସ୍ଥାନ ଏବଂ ଧର୍ମ-ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତଙ୍କ ପାଇଁ ଔଷଧ ସମାନ। ଏଠାରେ ସିଦ୍ଧ ଋଷିମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ଏବଂ ସମୀପର ଶ୍ରୀମୁଖ ବନକୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀନିବାସ ଓ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ସାଧନାଭୂମି କୁହାଯାଇଛି। ଦେବୀ ପାଶୁପତ ଯୋଗ-ବ୍ରତର ସ୍ୱରୂପ, ଦେବଙ୍କ ନାମଭେଦ, ପୂଜାମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଏବଂ ଯୋଗୀମାନେ ଦେହସହିତ ଦିବ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା କଥା ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ପରେ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱରଙ୍କ କୈଲାସକୁ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କୁ ଡାକିବା ମିଶନ ଓ ପଦ୍ମନାଳ (ପଦ୍ମଦଣ୍ଡ) ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ—ଯୋଗୀମାନେ ଯୋଗବଳରେ ସୂକ୍ଷ୍ମରୂପେ ନାଳ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାହାର ଭିତରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ଯାହା ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦଗତି-ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରୁ ଶାପସୂଚନା, ପରେ ଶାନ୍ତିକରଣ ଓ କାରଣକଥା: ପଡ଼ିଥିବା ନାଳ ‘ମହାନାଳ’ ଲିଙ୍ଗ ହୁଏ, କଳିଯୁଗରେ ଧ୍ରୁବେଶ୍ୱର ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ମୁଖ୍ୟ ଦେବତା ଭାବେ ଅନାଦୀଶ/ପାଶୁପତେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ବିଶେଷତଃ ମାଘମାସରେ ନିରନ୍ତର ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ ଯଜ୍ଞ-ଦାନ ସମ ଫଳ, ସିଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; ଭସ୍ମଧାରଣ ଆଦି ପାଶୁପତ ଚିହ୍ନ-ଆଚାର ବିଷୟରେ ଧର୍ମୋପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 131
ध्रुवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhruveśvara Māhātmya (The Glory and Origin Account of Dhruveśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀଦେବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—“ନାଲେଶ୍ୱର” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗ କିପରି “ଧ୍ରୁବେଶ୍ୱର” ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ? ତେବେ ଈଶ୍ୱର ତାହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା କହନ୍ତି। ଉତ୍ତାନପାଦ ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସି ଘୋର ତପସ୍ୟା କରି, ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ଧରି ଅବିଚଳ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ଧ୍ରୁବଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି; ଏହା ପୁନଃପୁନଃ ଶରଣାଗତି ବାକ୍ୟରେ ଗଠିତ—“ତଂ ଶଙ୍କରଂ ଶରଣଦଂ ଶରଣଂ ବ୍ରଜାମି”; ଏଥିରେ ଶିବଙ୍କ ବିଶ୍ୱାଧିପତ୍ୟ ଓ ପୁରାଣପ୍ରସିଦ୍ଧ କୀର୍ତ୍ତି ସ୍ତୁତିତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ନିୟମସହିତ ମନେ ପାଠ କଲେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟଦର୍ଶନ ଦେଇ ବହୁ ବର ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଧ୍ରୁବ ପଦ-ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଆଦି ନ ଚାହିଁ, କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗରେ ଶିବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମାଗନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ଏହା ସ୍ଥିର କରି, ଧ୍ରୁବଙ୍କ “ଧ୍ରୁବ” (ଅଚଳ) ସ୍ଥାନକୁ ପରମ ଆବାସ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ରାବଣ ଅମାବାସ୍ୟା କିମ୍ବା ଆଶ୍ୱୟୁଜ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ଲିଙ୍ଗପୂଜା ବିଧାନ କରନ୍ତି—ଯାହାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ-ସମ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତ-ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଇହ-ପର ଫଳ ମିଳେ।
Adhyaya 132
सिद्धलक्ष्मीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Siddhalakṣmī (Prabhāsa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଭାସ ସମୀପରେ ସୋମେଶ/ଈଶ-ଦିଗ୍ଭାଗରେ ଏକ ପରମ ବୈଷ୍ଣବୀ ଶକ୍ତି ବିରାଜିତ। ସେହି ପୀଠର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ‘ସିଦ୍ଧଲକ୍ଷ୍ମୀ’; ପ୍ରଭାସକୁ ବିଶ୍ୱକ୍ରମର ‘ପ୍ରଥମ ପୀଠ’ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଭୈରବଙ୍କ ସହ ଭୂଚର ଓ ଆକାଶଚର ଯୋଗିନୀମାନେ ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ ଭାବେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ଜାଲନ୍ଧର, କାମରୂପ, ଶ୍ରୀମଦ୍-ରୁଦ୍ର-ନୃସିଂହ, ରତ୍ନବୀର୍ୟ, କାଶ୍ମୀର ଆଦି ମହାପୀଠମାନଙ୍କ ତାଲିକା ଦିଆଯାଇ, ସେମାନଙ୍କ ଜ୍ଞାନକୁ ମନ୍ତ୍ରବିତ୍ତ୍ୱ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ପରେ ସୌରାଷ୍ଟ୍ରରେ ‘ମହୋଦୟ’ ନାମକ ଆଧାର/ପୋଷକ ପୀଠର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ କାମରୂପସଦୃଶ ଜ୍ଞାନଧାରା ଚାଲୁ ରହେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ଦେବୀ ‘ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ’ ଭାବେ ସ୍ତୁତ—ପାପଶମନକାରିଣୀ ଓ ଶୁଭସିଦ୍ଧିଦାୟିନୀ। ଶ୍ରୀପଞ୍ଚମୀ ଦିନ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କଲେ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀ (ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ) ଭୟ ନାଶ ପାଏ। ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖ ହୋଇ ମନ୍ତ୍ରସାଧନା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଦୀକ୍ଷା ଓ ସ୍ନାନ ପରେ ଲକ୍ଷଜପ, ତାହାର ଦଶାଂଶ ଅନୁସାରେ ତ୍ରିମଧୁ ଓ ଶ୍ରୀଫଳରେ ହୋମ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇ ଇହଲୋକ-ପରଲୋକରେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଦେବେ; ତୃତୀୟା, ଅଷ୍ଟମୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 133
महाकालीमाहात्म्यवर्णनम् | Mahākālī Māhātmya (Glorification of Mahākālī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ମହାକାଳୀଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ପାତାଳ-ବିବର ଥିବା ଏକ ମହାପୀଠରେ ମହାକାଳୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା; ସେ ଦୁଃଖ ଶମନକାରିଣୀ ଓ ବୈର-ବିରୋଧ ନାଶିନୀ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ରାତିରେ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଆଦି ସହ ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ବଳି ଅର୍ପଣ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ନାରୀକେନ୍ଦ୍ରିକ ଏକ ବ୍ରତର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଏକ ବର୍ଷ ନିୟମିତ ଉପାସନା ଏବଂ ବିଧିଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଫଳଦାନ। ଗୌରୀବ୍ରତ ପାଳନ ସମୟରେ ରାତିରେ କିଛି ଡାଲି/ଧାନ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରି ଆହାରନିୟମ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ରହିବା, ଅପଦ-ଅମଙ୍ଗଳ ଦୂର ହେବା ଓ ଅନେକ ଜନ୍ମର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଶମିବା କଥା ରହିଛି। ଶେଷରେ ଏହି ପୀଠକୁ ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧିଦାୟକ ବୋଲି କହି, ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ନବମୀରେ ଜାଗରଣ କରି ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ରାତ୍ରିଜପ କଲେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି ସୁପାରିଶ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 134
पुष्करावर्तकानदीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Puṣkarāvartakā River)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡର ଉତ୍ତରେ ସମୀପସ୍ଥ ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକା ନାମକ ନଦୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହି, ତାହାକୁ ମହାପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥକେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପୁରାବୃତ୍ତାନ୍ତ ଆସେ—ସୋମଯାଗ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସୋମଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଭାସକୁ ଆସି, ସୋମନାଥ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ପୂର୍ବ ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ସମ୍ବନ୍ଧ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳର ଯଥାଯଥ ସମୟ ନେଇ ଚିନ୍ତା ହୁଏ: ବ୍ରହ୍ମା ପୁଷ୍କରକୁ ସନ୍ଧ୍ୟା ପାଳନ ପାଇଁ ଯାଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ, କିନ୍ତୁ ଦୈବଜ୍ଞ/କାଳବିଦ୍ମାନେ କହନ୍ତି—ଏହି କ୍ଷଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ, ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ନଦୀତଟରେ ପୁଷ୍କରର ଅନେକ ପ୍ରକାଶ ଘଟାନ୍ତି; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ମଧ୍ୟ, କନିଷ୍ଠ—ଏମିତି ତିନି ଆବର୍ତ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ତ୍ରିବିଧ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରଚନା ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ନଦୀର ନାମ ‘ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକା’ ରଖି ନିଜ ଅନୁଗ୍ରହରେ ତାହାର କୀର୍ତ୍ତି ଜଗତେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଭକ୍ତିସହ ପିତୃତର୍ପଣ କଲେ ‘ତ୍ରି-ପୁଷ୍କର’ ସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ବିଶେଷତଃ ଶ୍ରାବଣ ମାସ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ତୃତୀୟା ତିଥିରେ କୃତ ତର୍ପଣ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କାଳବିଧାନ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 135
दुःखान्तकारिणी–लागौरीमाहात्म्य (Duhkhāntakāriṇī / Lāgaurī Māhātmya) — Śītalā as the Ender of Afflictions
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ବିରାଜିତ ଏକ ରକ୍ଷାଦେବୀଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ସେ ‘ଶୀତଳା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, କଳିଯୁଗରେ ସେହି ଦେବୀ ‘କଳିଦୁଃଖାନ୍ତକାରିଣୀ’—କଳିର ଦୁଃଖ ଶେଷ କରୁଥିବା—ବୋଲି ପୁନଃ ପରିଚିତ। ଈଶ୍ୱର ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ବିବରଣ କରି, ଶିଶୁମାନଙ୍କ ରୋଗ, ବିଶେଷକରି ବିସ୍ଫୋଟ/ଫୋଡା-ଫୁସି ପରି ଉଦ୍ଭେଦକ ବ୍ୟାଧି ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଉପଦ୍ରବ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଭକ୍ତି-କ୍ରମ କହିଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ଦର୍ଶନ କରି, ମସୁର ଡାଲି ପିସି ମାପମତେ ଶାନ୍ତି ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଶିଶୁକଳ୍ୟାଣାର୍ଥେ ଶୀତଳାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ସହାୟକ କର୍ମ ଭାବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନର ବିଧାନ ଅଛି। କର୍ପୂର, ପୁଷ୍ପ, କସ୍ତୁରୀ, ଚନ୍ଦନ ଭଳି ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ ଘୃତ-ପାୟସ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ, ଶେଷରେ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ବସ୍ତ୍ର/ବସ୍ତୁ ପରିଧାନ (ପରିଧାପନ) କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଶୁକ୍ଳ ନବମୀ ଦିନ ପବିତ୍ର ବିଲ୍ୱମାଳା ଅର୍ପଣ କଲେ ‘ସର୍ବସିଦ୍ଧି’ ଲଭ୍ୟ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଧ୍ୟାୟର ସାର।
Adhyaya 136
लोमशेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Lomaśeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ଦୁଃଖାନ୍ତକାରିଣୀ ତୀର୍ଥର ପୂର୍ବଦିଗରେ, ‘ଧନୁଷାଂ ସପ୍ତକେ’ ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମ ତୀର୍ଥ ଲୋମଶେଶ୍ୱରକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଗୁହାମଧ୍ୟରେ ମହାଲିଙ୍ଗକୁ ଋଷି ଲୋମଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପ କରି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ପରେ ଦୀର୍ଘାୟୁର ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ—ଦେହରେ ଯେତେ ରୋମ, ସେତେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା; ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ କ୍ରମେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ସେହି ଅନୁପାତରେ ରୋମପାତ ହୁଏ। ଈଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ ଲୋମଶ ମୁନି ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବିତ ରହନ୍ତି। ଯେ ଭକ୍ତିରେ ଲୋମଶପୂଜିତ ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ଆରାଧନା କରେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ନିର୍ବ୍ୟାଧି, ନୀରୁଜ ଓ ସୁଖୀ ହୁଏ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି।
Adhyaya 137
कंकालभैरवक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kaṅkāla Bhairava as Kṣetrapāla
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର-ଅନୁମୋଦିତ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରମୁଖ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ କଙ୍କାଳ ଭୈରବଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଭୈରବ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ରରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଯେଣୁ ବିକୃତ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ହାନିକର ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଦମନ ଓ ପ୍ରତିହତ କରାଯାଉ। ଶ୍ରାବଣ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପଞ୍ଚମୀ ଏବଂ ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀରେ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କରିବାର କାଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ବଳି ଓ ପୁଷ୍ପାର୍ପଣ କ୍ରମେ କରି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବସି ପୂଜା କଲେ, ଭକ୍ତଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ବିଘ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ କଙ୍କାଳ ଭୈରବ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପରି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହେ।
Adhyaya 138
Tṛṇabindvīśvara Māhātmya (तृणबिन्द्वीश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Shrine of Tṛṇabindvīśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ‘ଇଶ୍ୱର ଉବାଚ’ ଶୈବ ପ୍ରକାଶନ ଶୈଳୀରେ ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ତୃଣବିନ୍ଦ୍ୱୀଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଇଛି। ଏହା ‘ପାଞ୍ଚ ଧନୁ’ ପରିମାଣର ସୀମାଭିତରେ ଥିବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ବୋଲି କହି, ସେଠାରେ ଶିବଲିଙ୍ଗର ମହିମା ବିଶେଷ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତୀର୍ଥର ପାବନତାର କାରଣ ଭାବେ ଋଷି ତୃଣବିନ୍ଦୁଙ୍କ ତପଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟା କଥା ଆସେ। ସେ ଦୀର୍ଘବର୍ଷ ଘୋର ତପ କରି, ମାସେମାସେ କୁଶାଗ୍ରରୁ ଗୋଟିଏ ଜଳବିନ୍ଦୁ ମାତ୍ର ପାନ କରିବା ନିୟମ ରଖି ସଂଯମ ଓ ଭକ୍ତିର ଆଦର୍ଶ ଦେଖାଇଲେ। ଇଶ୍ୱରାରାଧନାରେ ‘ଶୁଭ ପ୍ରାଭାସିକ କ୍ଷେତ୍ର’ରେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା ବୋଲି କହି, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସ୍ଥଳମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତପୋଭକ୍ତିର ନୀତିମାର୍ଗକୁ ସଂକ୍ଷେପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
Adhyaya 139
चित्रादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Citrāditya (and the Stotra of the 68 Names of Sūrya)
ଈଶ୍ୱର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦାରିଦ୍ର୍ୟନାଶକ ଚିତ୍ରାଦିତ୍ୟ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବକଥାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କାୟସ୍ଥ ମିତ୍ର ସର୍ବଭୂତହିତପର ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଚିତ୍ର ଓ କନ୍ୟା ଚିତ୍ରା ଥିଲେ। ମିତ୍ରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପତ୍ନୀ ସହଗମନ କଲେ; ଦୁଇ ଶିଶୁକୁ ଋଷିମାନେ ରକ୍ଷା କରି, ପରେ ସେମାନେ ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଚିତ୍ର ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ଏବଂ ପରମ୍ପରାଗତ ସ୍ତୋତ୍ର ଜପ କଲେ; ତାହାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅଠଷଠି ଗୁହ୍ୟ ନାମ ଅଛି, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଭାରତର ନାନା ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ସହ ଯୋଡ଼େ। ଏହି ନାମର ଶ୍ରବଣ-ଜପରେ ପାପକ୍ଷୟ, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି (ରାଜ୍ୟ, ଧନ, ସନ୍ତାନ, ସୁଖ), ରୋଗଶମନ ଓ ବନ୍ଧନମୋକ୍ଷ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରସନ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚିତ୍ରଙ୍କୁ କର୍ମ-ଜ୍ଞାନର ପରିପକ୍ୱତା ଦେଲେ; ପରେ ଧର୍ମରାଜ ତାଙ୍କୁ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ—ବିଶ୍ୱକର୍ମଲେଖକ—ପଦରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ଶେଷରେ ବିଶେଷତଃ ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ ପୂଜାବିଧି ଓ ଦାନ—ଘୋଡ଼ା, ମ୍ୟାନ ସହିତ ଖଡ଼୍ଗ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ—ଯାତ୍ରାପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Adhyaya 140
चित्रपथानदीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Citrāpathā River
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଚିତ୍ରପଥା ନଦୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତାହାର କ୍ରିୟା-ଫଳଦାୟିନୀ ଶକ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଦେବୀଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମକୂଣ୍ଡ ସମୀପରେ, ଚିତ୍ରାଦିତ୍ୟ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଏହି ନଦୀ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। କଥାରେ—ଯମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଯମଦୂତମାନେ ‘ଚିତ୍ର’ ନାମକ ପୁରୁଷକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ଏହା ଶୁଣି ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ‘ଚିତ୍ରା’ ନଦୀରୂପ ଧାରଣ କରି, ଭାଇକୁ ଖୋଜି ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ପରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନଦୀର ନାମ ‘ଚିତ୍ରପଥା’ ରଖନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ, ଯେ ଚିତ୍ରପଥାରେ ସ୍ନାନ କରି ଚିତ୍ରାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ଦିବାକର-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରମ ପଦ ପାଏ। କଳିଯୁଗରେ ନଦୀଟି ଗୁପ୍ତ ହୋଇ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ, ବିଶେଷକରି ବର୍ଷାକାଳରେ, ଦେଖାଯାଏ; ତଥାପି ଯେତେବେଳେ ଦେଖାଯାଏ, କେବଳ ଦର୍ଶନକୁ ହିଁ ପ୍ରମାଣ ମନାଯାଏ—ତିଥି-କାଳର ନିୟମ ନୁହେଁ। ଏହି ତୀର୍ଥ ପିତୃଲୋକ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତ: ନଦୀ ଦର୍ଶନରେ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥ ପିତୃମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ବଂଶଜମାନଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ଆଶା କରନ୍ତି; ତାହାରେ ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ପାପନାଶ ଓ ପିତୃପ୍ରୀତି ପାଇଁ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ଏବଂ ଚିତ୍ରପଥାକୁ ପ୍ରଭାସର ପୁଣ୍ୟଜନକ ତୀର୍ଥଧାରା ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 141
कपर्दिचिन्तामणिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapardī–Chintāmaṇi Māhātmya: Description of the Sacred Efficacy)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪୧ରେ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଦତ୍ତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ-ଓ ଆଚାରବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରଥମେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ କପର୍ଦୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ସେଠାରୁ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ସମୀପସ୍ଥ ‘ଚିନ୍ତିତାର୍ଥପ୍ରଦ’ ନାମକ ଦେବସ୍ଥାନକୁ ଗମନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚିନ୍ତାମଣି ପରି ମନୋକାମନା ପୂରଣକାରୀ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ତାପରେ କାଳ ଓ କ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ: ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥିରେ, ବିଶେଷତଃ ଅଙ୍ଗାରକବାର (ମଙ୍ଗଳବାର) ସହ ସଂଯୋଗ ହେଲେ, ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ନାନ/ଅଭିଷେକ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରିବା ଏବଂ ଶୁଭ ପ୍ରକାରର ବିଭିନ୍ନ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିଘ୍ନରାଜ (ଗଣେଶ)ଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ନିୟମପୂର୍ବକ କଲେ ସମସ୍ତ କାମନା ସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 142
चित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Citreśvara Māhātmya—Account of the Glory of Citreśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଆଗ୍ନେୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ, ସାତ ଧନୁଷ-ପରିମାଣ ଦୂରେ ‘ଚିତ୍ରେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଏକ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ଏହାକୁ ‘ସର୍ବ-ପାତକ-ନାଶନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାହାର ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜାରେ ଭକ୍ତଙ୍କର ନରକଭୟ ନାଶ ପାଏ। ଏଠାରେ ପାପକୁ ମଲିନତା ପରି ଧରି କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଚିତ୍ରେଶ୍ୱର ତାହାକୁ ‘ମାର୍ଜୟତି’—ଅର୍ଥାତ୍ ପୋଛି ଶୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି; ନିରନ୍ତର ଭକ୍ତି-ଆରାଧନାରେ ପବିତ୍ରତା ଲଭ୍ୟ। ତେଣୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସରେ ଚିତ୍ରେଶଙ୍କ ପୂଜା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳେ; ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପାପଭାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନରକ ଦେଖେ ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହା ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣ, ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ (ପ୍ରଥମ ଭାଗ), ଅଧ୍ୟାୟ 142।
Adhyaya 143
विचित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vicitreśvara
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ବିଚିତ୍ରେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ବିଧି କହନ୍ତି। ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ସେଇ ଅଞ୍ଚଳର ପୂର୍ବ ଭାଗରେ, ଅଳ୍ପ ଆଗ୍ନେୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ) ସୀମାଭିତରେ, ଦଶ ଧନୁଷ ଦୂରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲିଙ୍ଗ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ସ୍ଥାନନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ଉତ୍ପତ୍ତିକଥାରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଯମଙ୍କ ଲେଖକ ‘ବିଚିତ୍ର’ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ତପ କରି ଏହି ମହାଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହି ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ ସହ ପୂଜା କଲେ ସର୍ବ ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କଲେ ଭକ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ ନାହିଁ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 144
पुष्करकुण्डमाहात्म्य (Puṣkara-kuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Puṣkara Pond
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ “ତୃତୀୟ ମହା ପୁଷ୍କର”କୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ତାହାର ପୂର୍ବ ଭାଗରେ, ଈଶାନ ଦିଗ ନିକଟରେ, ‘ପୁଷ୍କର’ ନାମରେ ସ୍ମରଣୀୟ ଏକ ଛୋଟ କୁଣ୍ଡ ଥିବା କଥା କହନ୍ତି। ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୂଜା କରିଥିଲେ—ଏହି ଆଦର୍ଶ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକମାତା ସନ୍ଧ୍ୟା ‘ପ୍ରତିଷ୍ଠା’ (ସ୍ଥାପନ) ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଦିନ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ‘ଆଦି-ପୁଷ୍କର’ରେ ବିଧିବତ୍ ସ୍ନାନ ସମାପ୍ତ କରିଥିବା ଫଳ ମିଳେ—ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ। ସମସ୍ତ ପାପ ନିବାରଣ ପାଇଁ ହିରଣ୍ୟଦାନ (ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ) କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି କହାଯାଇଛି।
Adhyaya 145
गजकुंभोदरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gajakumbhodara: Vighneśa at the Kuṇḍa)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪୫ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଘ୍ନେଶ (ଗଣେଶ)ଙ୍କ ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ରୂପ ‘ଗଜକୁମ୍ଭୋଦର’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଈଶ୍ୱର ହାତୀ-ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଏହି ବିଗ୍ରହକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଏହାକୁ ବିଘ୍ନନାଶକ ଓ ଦୁଷ୍କର୍ମବିନାଶକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ତାପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦିଆଯାଇଛି: ପ୍ରୟତ୍ନଶୀଳ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ଭକ୍ତିସହିତ ଦେବଙ୍କ ପୂଜା କରିବ। ଯଥାକାଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି ଓ ଧର୍ମାଚରଣ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ; ଫଳରେ ବାଧା ଦୂର ହୋଇ ଶୁଭଫଳ ପକ୍କ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ‘ଗଜକୁମ୍ଭୋଦରମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 146
यमेश्वर-प्रतिष्ठा तथा पापविमोचन-उपदेशः (Yameśvara Installation and Guidance on Release from Demerit)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଛାୟା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ ଧର୍ମରାଜ ଯମ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନିଜର ଗୋଟିଏ ପାଦ ହରାଇ ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ ଭୋଗନ୍ତି। ସେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ତପସ୍ୟା କରି ଶୂଳଧାରୀ ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଶିବ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ; ଯମ ନିଜ ପତିତ ପାଦ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ପୁଣି ସେ ନିବେଦନ କଲେ—ଭକ୍ତିରେ ଯମେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପାପବିମୋଚନ ମିଳୁ। ଶିବ ବରଦାନ ଦେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; ଯମଙ୍କ ପାଦ ଫେରିଲା ଏବଂ ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଗଲେ। ତୀର୍ଥୋପଦେଶରେ କୁହାଯାଇଛି—ଭ୍ରାତୃଦ୍ୱିତୀୟା ସଂଯୋଗକାଳରେ ସରୋବରେ ସ୍ନାନ କରି ମନ୍ଦିର ସମୀପରେ ଯମେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ କର; ତିଳପାତ୍ର, ଦୀପ, ଗାଈ ଓ କାଞ୍ଚନ ଯମଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ ସର୍ବପାତକ ନାଶ ହୁଏ—ଭକ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଓ ବିଧିକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଭୟ ଶମିତ ହୁଏ।
Adhyaya 147
ब्रह्मकुण्डमाहात्म्य (Brahmakuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Brahmakuṇḍa at Prabhāsa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିବ–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦରୂପ। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହି ତାହାକୁ ଅନୁପମ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଦର୍ଶାନ୍ତି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ। ସୋମ/ଶଶାଙ୍କ ଯେତେବେଳେ ସୋମନାଥଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ଓ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଏକତ୍ର ହେଲା, ସେତେବେଳେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ସ୍ୱୟଂଭୂ-ଚିହ୍ନ ଦେବାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରାଗଲା। ବ୍ରହ୍ମା ତପସ୍ୟା ଓ ଧ୍ୟାନବଳରେ ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ପାତାଳର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଏକତ୍ର ଆକର୍ଷଣ କରି ଏହି କୁଣ୍ଡରେ ସଂହତ କଲେ; ତେଣୁ ଏହାର ନାମ “ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ”। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ କଲେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗଗମନ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପାପନାଶ ପାଇଁ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ପ୍ରଶଂସିତ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ପ୍ରତିପଦ ତିଥିରେ ସରସ୍ୱତୀ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରି ତିଥି-ବିଶେଷର ପବିତ୍ରତା ଦର୍ଶାଯାଇଛି। କୁଣ୍ଡଜଳକୁ ସିଦ୍ଧ-ରସାୟନ ଭାବେ—ବହୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ମହାଦେବଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ଉପରେ ନିର୍ଭର। ପାତ୍ର-ପ୍ରସ୍ତୁତି, ତାପନ, ପୁନଃପୁନଃ ସଂସ୍କାର/ସେଚନ ଭଳି କ୍ରମ, ଏବଂ ବହୁବର୍ଷ ସ୍ନାନ, ମନ୍ତ୍ରଜପ, ହିରଣ୍ୟେଶ, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଓ ଭୈରବେଶ୍ୱର ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଆରୋଗ୍ୟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ବାକ୍ପଟୁତା ଓ ବିଦ୍ୟାଲାଭ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ପୂଜା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଶ୍ରବଣରେ ପାପକ୍ଷୟ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକପ୍ରାପ୍ତିର ଫଳଶ୍ରୁତି ଘୋଷିତ।
Adhyaya 148
Kūpa–Kuṇḍala-janma-kathā and Śivarātri-phala (The Well of Kundala and the Fruit of Śivarātri)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବ–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦରେ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ ସମୀପ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡର ଉତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘କୁଣ୍ଡଳ’ ନାମକ କୂପର ମହିମା କଥିତ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଚୋରିର ପାପଦୋଷ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ସ୍ଥାନଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ବୋଲି ଘୋଷିତ। ବିଶେଷତଃ ଶିବରାତ୍ରିରେ ହିଂସାରେ ନିହତ ଓ ନୀତିଦୋଷରେ ଚିହ୍ନିତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଦାନ ଆଦି କର୍ମ କରିବାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଈଶ୍ୱର ସେହି ତୀର୍ଥର ପ୍ରସିଦ୍ଧିର କାରଣକଥା କହନ୍ତି। ରାଜା ସୁଦର୍ଶନ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ସେ ଜଣେ ଚୋର ଥିଲେ; ଶିବରାତ୍ରି ଜାଗରଣରାତିରେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିବାକୁ ଯାଇ ରାଜରକ୍ଷୀଙ୍କ ହାତରେ ନିହତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅବଶେଷ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥର ଉତ୍ତରେ ପୋତାଯାଇଥିଲା। ଅଜାଣତେ ଶିବରାତ୍ରି-ଜାଗରଣ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଓ କ୍ଷେତ୍ରମହିମାରେ ସେ ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ ଫଳ ପାଇ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ସୁଦର୍ଶନ ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପରେ ସୁନା ମିଳିବା ଦୃଶ୍ୟଚିହ୍ନ ଲୋକଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ପ୍ରମାଣ କରେ; ‘ଚିତ୍ରାପଥା’ ନଦୀର ଉଦ୍ଭବ ଓ ନାମକରଣ ହୁଏ। ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ସେହି କୂପରେ ସ୍ନାନ କରି ବିଧିମତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଓ ଚିତ୍ରାଦିତ୍ୟଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣର ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ରୁଦ୍ରଲୋକରେ ପବିତ୍ରତା ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 149
Bhairaveśvara at Brahmakuṇḍa (भैरवेश्वर-ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्यम्)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡର ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭୈରବେଶ୍ୱର ଏକ ପରମ ପ୍ରକାଶ—ସେ ତୀର୍ଥର ରକ୍ଷକ ଓ ପାପନାଶକ। ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ବକ୍ତ୍ର ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇ, ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଆଚାର-ଅଧିକାରକୁ ଉଦ୍ଧାଟିତ କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଯାତ୍ରା-ବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ—ମହାକୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ ସହିତ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପଞ୍ଚୋପଚାରରେ ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଉପାସକ ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ବଂଶକୁ ‘ତାରୟେତ’—ଉଦ୍ଧାର କରେ, ଏବଂ ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୌଣସି ହାନି କିମ୍ବା ନାଶ ହୁଏନାହିଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଦୀପ୍ତିମାନ ବିମାନ, ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ପ୍ରଭାରେ ନିରନ୍ତର ଗତି, ଦିବ୍ୟ ଭୋଗ ଆଦି ଫଳ ଭାବେ କୁହାଯାଇ, ଏହି ଚତୁର୍ବକ୍ତ୍ର ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସର୍ବପାପମୋଚନ ହୁଏ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 150
ब्रह्मकुण्डसमीपस्थ-ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Brahmeśvara near Brahma-kuṇḍa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡର ଦକ୍ଷିଣେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଶୈବ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଏହା ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଗଣମାନେ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ବୋଲି କହି, ପ୍ରଭାସ ତୀର୍ଥମଣ୍ଡଳରେ ଏହାର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି—ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବ; ବିଶେଷତଃ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ, ଏବଂ ଅତିବିଶେଷ ଅମାବାସ୍ୟାରେ। ପରେ ବିଧିମତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରିବ। ତଦନନ୍ତର ଦାନବିଧାନ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ଏହାର ଫଳରୂପେ ଜନ୍ମଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି, ବିପୁଳ କୀର୍ତ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହଜନିତ ହର୍ଷାବସ୍ଥା ଲଭ୍ୟ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 151
Sāvitrīśvara-bhairava-māhātmya (सावित्रीश्वरभैरवमाहात्म्य)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫୧ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ ସମୀପର ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଈଶ୍ୱର ସେଠାର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ ନିକଟସ୍ଥ ତୃତୀୟ ଭୈରବଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି; ସେଠାରେ ସାବିତ୍ରୀ ଏକ ଶୈବ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସହ ଜଡିତ। ସାବିତ୍ରୀ ସଂଯମ ଓ କଠୋର ନିୟମରେ ଭକ୍ତିତପ କରି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି। ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ବରରୂପେ ଏକ ବିଧି ଦିଅନ୍ତି—ଯେ ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ “ମୋର ଲିଙ୍ଗ”କୁ ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପାଦି କ୍ରମେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରେ, ସେ ଇଷ୍ଟ ମଙ୍ଗଳଫଳ ପାଏ। ମହାପାପଭାରୀ ମଧ୍ୟ ଦୋଷମୁକ୍ତ ହୋଇ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଶିବଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ପୁରୁଷାର୍ଥସିଦ୍ଧି ଲଭେ। ଶେଷରେ ଶିବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ କରନ୍ତି, ସାବିତ୍ରୀ ଶୈବଭାବ ସ୍ଥାପନ କରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏହା ଶୁଣୁଥିବା ବିବେକୀ ଶ୍ରୋତା ମଧ୍ୟ ଦୋଷମୁକ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି।
Adhyaya 152
नारदेश्वरभैरवप्रादुर्भावः (Naradeśvara Bhairava: Origin and Merit)
ଈଶ୍ୱର ଭୈରବ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବମାନଙ୍କର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ବ୍ରହ୍ମେଶଙ୍କ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଧନୁ-ପ୍ରମାଣରେ ମାପି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚତୁର୍ଥ ଭୈରବ-ସ୍ଥାନକୁ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ନାରଦ ମୁନି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ଲିଙ୍ଗ ‘ନାରଦେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସର୍ବପାପହର ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କଥାନ୍ତରେ ନାରଦ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସରସ୍ୱତୀ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିବ୍ୟ ବୀଣା ଦେଖି କୌତୁହଳରେ ବିଧିବିରୁଦ୍ଧ ଭାବେ ବାଜାନ୍ତି। ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସାତ ସ୍ୱରକୁ ‘ପତିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ’ ଭାବେ କଥିତ କରାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ଅଜ୍ଞାନଜନିତ ଦୋଷ ମାନି ସାତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହାନି କରିବା ସମାନ ମହାପାତକ ବୋଲି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରଭାସରେ ଭୈରବ ପ୍ରସାଦନ ନିମିତ୍ତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ନାରଦ ପ୍ରଭାସକୁ ଆସି ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡରେ ଶତ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ଭୈରବ ପୂଜା କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଗୀତବିଦ୍ୟାରେ ପାରଦର୍ଶିତା ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ‘ନାରଦେଶ୍ୱର ଭୈରବ’ ଲିଙ୍ଗ ମହାଦୋଷନାଶକ ଭାବେ ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଅଜ୍ଞାନରେ ବୀଣା/ସ୍ୱର ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବାମାନେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେଠାକୁ ଯିବା ଉଚିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମାଘମାସରେ ନିୟତ ଆହାର ସହ ଦିନକୁ ତିନିଥର ପୂଜା କଲେ ଭକ୍ତ ଆନନ୍ଦମୟ ଶୁଭ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଗତି ପାଏ।
Adhyaya 153
Hiraṇyeśvara-māhātmya (हिरण्येश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Hiraṇyeśvara near Brahmakuṇḍa
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ ନିକଟରେ ଥିବା ହିରଣ୍ୟେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ସ୍ଥାନ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡର ବାୟବ୍ୟ ଦିଗରେ ଥିବା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲିଙ୍ଗ କୃତସ୍ମରା, ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ, ଯମେଶ୍ୱର ଓ ଉତ୍ତର ସମୁଦ୍ର-ପ୍ରଦେଶର ପବିତ୍ର ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ; ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ ସମୀପର ‘ପାଞ୍ଚ ଭୈରବ’ ମଧ୍ୟ ଏହି ତୀର୍ଥସଂକୁଳର ଅଂଶ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ବ୍ରହ୍ମା ଲିଙ୍ଗର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଘୋର ତପ କରି ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ନିଜ-ନିଜ ଭାଗ ପାଇଁ ଆସିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣା ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହେବାରୁ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତିରେ ବାଧା ହେଲା। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ; ତାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଦେବହିତାର୍ଥେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଗଲା ଏବଂ ସେ ‘କାଞ୍ଚନ-ବାହିନୀ’ (ସୁବର୍ଣ୍ଣବାହିନୀ) ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ ଧାରାରୁ ଅସଂଖ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ ଜନ୍ମି ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ପୂରିଗଲା। ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ବଣ୍ଟନ କରି ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କଲେ; ଅବଶିଷ୍ଟ ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂମିତଳେ ନିହିତ କରି ତାହାର ଉପରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ—ଏହିପରି ‘ହିରଣ୍ୟେଶ୍ୱର’ ନାମ ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡର ଜଳ ବହୁବର୍ଣ୍ଣ ଦିଶେ ଏବଂ ତଳେ ଥିବା ପଦ୍ମ ହେତୁ କ୍ଷଣିକ ସୁବର୍ଣ୍ଣସଦୃଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହିରଣ୍ୟେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ-ପୂଜାରେ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟନାଶ; ମାଘ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀର ପୂଜା ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ପୂଜା ସମାନ, ଏବଂ ଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ କଲେ ଦେବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ପାପମୁକ୍ତି ଫଳ ମିଳେ।
Adhyaya 154
गायत्रीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Gayatrīśvara Liṅga)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ହିରଣ୍ୟେଶ୍ୱରର ବାୟବ୍ୟ ଦିଗରେ ‘ତିନି ଧନୁଷ’ ଦୂରେ ଏକ ପାପ-ବିମୋଚନ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ତାହାର ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାପ ନାଶ କରେ। ଏହା ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର/ପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ‘ଆଦି-ଲିଙ୍ଗ’ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଶୁଚି ହୋଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ସେଠାକୁ ଯାଇ ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପ କରେ, ତେବେ ସେ ଦୁଷ୍ପ୍ରତିଗ୍ରହ (ଅନୁଚିତ ଦାନ ଗ୍ରହଣ) ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ଯେ ଯଥାଶକ୍ତି ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରେ, ତାହାର ଦୌର୍ଭାଗ୍ୟ ଦୂର ହୁଏ। ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଦିନ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ନୈବେଦ୍ୟ ଆଦିରେ ପୂଜା କଲେ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡର କୃପାରେ ଲଭ୍ୟ ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ‘ସାରରୁ ସାରତର’ ବୋଲି ସଂକ୍ଷେପେ ଉପସଂହାର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 155
Ratneśvara-māhātmya (रतनॆश्वरमाहात्म्य) — Sudarśana Kṣetra and the Merit of Ratnakuṇḍa Worship
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କ ସହ ସମ୍ବାଦରେ ରତ୍ନେଶ୍ୱରକୁ ଅତୁଲ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ପରାକ୍ରମୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଷ୍ଣୁ ତପ କରି ସର୍ବକାମନା-ପ୍ରଦ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ରତ୍ନକୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଚାର ସହ ନିରନ୍ତର ଭକ୍ତିରେ ଦେବପୂଜା କଲେ ଇଷ୍ଟଫଳ ମିଳେ। ଏଠାରେ ଅପରିମିତ ତେଜସ୍ୱୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଘୋର ତପ କରି ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟବିନାଶକ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ପାଇଥିଲେ ବୋଲି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ମୋତେ ସଦା ପ୍ରିୟ, ପ୍ରଳୟକାଳରେ ମଧ୍ୟ ମୋର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଏଠି ରହିବ। ଏହାର ନାମ “ସୁଦର୍ଶନ” ଏବଂ ପରିଧି ଛତ୍ରିଶ ଧନ୍ୱନ୍ତର। ଏହି ସୀମାଭିତରେ ‘ନୀଚ’ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ପରମ ପଦ ପାଆନ୍ତି; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗରୁଡ଼ ଓ ପୀତବସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଫଳ ମିଳେ।
Adhyaya 156
गरुडेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Garudeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Garudeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରତ୍ନେଶ୍ୱର-ମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତୀର୍ଥ-ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ରତ୍ନେଶ୍ୱରର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଧନୁଷ-ପରିମାଣ ଦୂରେ ବୈନତେୟ (ଗରୁଡ) ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏକ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ଯାହା “ବୈନତେୟ-ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ” ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସ୍ଥାନଟିକୁ ବୈଷ୍ଣବ-ସ୍ୱଭାବ ଭାବେ ଜାଣି ଗରୁଡ ପାପନାଶ ପାଇଁ ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ବିଧାନମତେ ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କଲେ ସର୍ବ ପୁଣ୍ୟଲାଭ ଓ ସ୍ୱର୍ଗଭୋଗ ମିଳେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ପଜନ୍ୟ ବିଷଭୟରୁ ରକ୍ଷା ଏବଂ ସର୍ବପୁଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ଘୋଷିତ। ଏଭଳି ଶୈବ ଲିଙ୍ଗଭକ୍ତି ଗରୁଡ/ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରତୀକ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ତୀର୍ଥାଚରଣରେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ରକ୍ଷାର ମହିମା ପ୍ରକାଶ କରେ।
Adhyaya 157
सत्यभामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Satyabhāmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Satyabhāmeśvara)
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଶୁଭ ସତ୍ୟଭାମେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକୁ ଯାତ୍ରାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ରତ୍ନେଶ୍ୱରର ଦକ୍ଷିଣେ ଏକ ଧନୁଷ୍ୟମାତ୍ର ଦୂରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କହି, ଏହାକୁ ସର୍ବପାପ-ପ୍ରଶମନକାରୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରୂପ–ଔଦାର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ ପତ୍ନୀ ସତ୍ୟଭାମା ଏହା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏହି ବୈଷ୍ଣବ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନକୁ ପାତକ-ନାଶକ କୁହାଯାଇଛି। ମାଘମାସର ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ନାରୀ–ପୁରୁଷ ସମସ୍ତେ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜା କଲେ ପାପମୋଚନ ମିଳେ—ଏମିତି କାଳବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ, ଶୋକ, ଦୁଃଖ ଓ ବିଘ୍ନରେ ପୀଡ଼ିତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାର ପ୍ରଭାବରେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ‘ସତ୍ୟଭାମାନ୍ୱିତ’ ହୋଇ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ପାବନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସହ ଅନୁବନ୍ଧ ପାଆନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 158
अनंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Anangeśvara: Narrative of the Shrine’s Glory)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫୮ରେ ଈଶ୍ୱର ଯାତ୍ରା-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଶୈଳୀରେ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଅନଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ ପାଇଁ କହନ୍ତି। ରତ୍ନେଶ୍ୱରର ସମ୍ମୁଖରେ ‘ଧନୁଷ୍ୟ-ନିକ୍ଷେପ’ ଦୂରତାରେ ଅନଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ସେଠାର ଲିଙ୍ଗ କାମଦେବ—ଯାହାକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; କ୍ଷେତ୍ରଟି ବୈଷ୍ଣବ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ପାପମଳ ନାଶକୁ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଫଳଶ୍ରୁତି ସ୍ପଷ୍ଟ—ଅନଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ-ପୂଜାରେ ଭକ୍ତ କାମଦେବସଦୃଶ ଆକର୍ଷଣ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଲୋକପ୍ରିୟତା ପାଏ; ବଂଶରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଶୁଭତା ଶମିତ ହୁଏ। ଅନଙ୍ଗ-ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ବ୍ରତ ସହିତ ବିଶେଷ ପୂଜାକୁ ‘ଜନ୍ମ-ସାଫଲ୍ୟ’ର କାରଣ କୁହାଯାଇଛି। ତୀର୍ଥଧର୍ମ ପୂରଣ ପାଇଁ ସଦାଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶୟ୍ୟା-ଦାନ ବିଧିତ; ବିଶେଷତଃ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Adhyaya 159
रत्नकुण्ड-माहात्म्य (Ratnakuṇḍa Māhātmya) / The Glory of Ratna-Kuṇḍa near Ratneśvara
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ରତ୍ନେଶ୍ୱରର ଦକ୍ଷିଣେ, ସାତ ଧନୁଷ ଦୂରେ ଅବସ୍ଥିତ ରତ୍ନକୁଣ୍ଡ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଏହି କୁଣ୍ଡ ମହାପାତକ ଓ ଗୁରୁ ଦୋଷ ନାଶକ, ଏବଂ ଏହାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭୂଲୋକ ଓ ଦିବ୍ୟଲୋକର ଅନେକ ତୀର୍ଥକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ଏଠାରେ ନିକ୍ଷେପ କରିଥିଲେ; ଦେବଗଣ ରକ୍ଷା କରୁଥିବାରୁ କଳିଯୁଗରେ ଅନିୟମୀ ଓ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କଲେ ଯଜ୍ଞଫଳ ବହୁଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଅନେକଗୁଣ ମିଳେ। ଏକାଦଶୀରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ତୃପ୍ତି ହୁଏ; ଦୃଢ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ କଲେ ଇଷ୍ଟଫଳସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ଦାନରେ ପୀତବସ୍ତ୍ର ଓ ଦୁଧାଳୁ ଗାଈ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଫଳ ମିଳେ। ଯୁଗାନୁସାରେ ନାମ—କୃତରେ ହେମକୁଣ୍ଡ, ତ୍ରେତାରେ ରୌପ୍ୟ, ଦ୍ୱାପରରେ ଚକ୍ରକୁଣ୍ଡ, କଳିରେ ରତ୍ନକୁଣ୍ଡ; ପାତାଳଗଙ୍ଗାର ସ୍ରୋତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ସର୍ବତୀର୍ଥସ୍ନାନ ସମାନ ବୋଲି କଥା ଅଛି।
Adhyaya 160
रैवंतकराजभट्टारकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Raivanta Rājabhaṭṭāraka
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ରୈବନ୍ତ ରାଜଭଟ୍ଟାରକଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜାର କ୍ରମ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର, ଅଶ୍ୱାରୂଢ ଓ ମହାବଳୀ; କ୍ଷେତ୍ରମଧ୍ୟରେ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ସମୀପରେ, ନୈଋତ୍ୟ ଦିଗରେ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। କୁହାଯାଏ ଯେ କେବଳ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଭକ୍ତ ସମସ୍ତ ଆପଦାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ବିଶେଷ ବିଧାନ ହେଉଛି—ରବିବାରରେ ସପ୍ତମୀ ତିଥି ସଂଯୋଗ ହେଲେ ପୂଜା କରିବା। ଏହା କଲେ ପୂଜକଙ୍କ ବଂଶରେ ମଧ୍ୟ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ ନାହିଁ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ନିବାସ ଓ ରାଜକୀୟ/ଲୌକିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ବିଶେଷକରି ଅଶ୍ୱବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସରେ ଆରାଧନା କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 161
अनन्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ananteśvara Māhātmya (Glorification of Ananteśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦିଗନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଉଲ୍ଲେଖିତ ଏକ ତୀର୍ଥ/ମନ୍ଦିରର ଦକ୍ଷିଣେ, ଧନୁର୍ମାତ୍ରା ଅନୁସାରେ ଅଳ୍ପ ଦୂରତାରେ ଥିବା ଲିଙ୍ଗକୁ “ଅନନ୍ତେଶ୍ୱର” ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହା ଅନନ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏବଂ ନାଗରାଜ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଥିବାରୁ, କ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ରତାରେ ନାଗ-ରକ୍ଷାର ଭାବ ଜୁଡ଼ିଯାଏ। ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ପଞ୍ଚମୀରେ ଆହାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହୀ ସାଧକ ପଞ୍ଚୋପଚାର ବିଧିରେ ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସର୍ପଦଂଶରୁ ରକ୍ଷା ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷ ଆଗକୁ ନ ବଢ଼ିବା ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପରେ “ଅନନ୍ତ-ବ୍ରତ”ର ବିଧିରେ ମଧୁ ଓ ମଧୁପାୟସ ନିବେଦନ, ଏବଂ ମଧୁମିଶ୍ରିତ ପାୟସରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ—ଦାନ ଓ ଅତିଥିସତ୍କାରକୁ ପୂଜାର ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ।
Adhyaya 162
Aṣṭakuleśvara-māhātmya (अष्टकुलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Aṣṭakuleśvara Liṅga
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୨ରେ ଶିବ ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ର ବିନ୍ୟାସରେ ଅଷ୍ଟକୁଲେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ଏକ ଉଲ୍ଲିଖିତ ବିନ୍ଦୁର ଦକ୍ଷିଣେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣେଶର ପୂର୍ବେ। ପରେ ଏହି ତୀର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ: ଏହା ସର୍ବପାପ-ପ୍ରଶମନକାରୀ ଓ ଘୋର ଦୁଃଖ-ବ୍ୟାଧିନାଶକ; ‘ମହାବିଷ’ ପରି ଭୟଙ୍କର ଆପଦ-ରୂପ ଦୋଷକୁ ମଧ୍ୟ ଶମନ କରେ। ସିଦ୍ଧ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ଆଦି ଦିବ୍ୟ ଉପାସକମାନେ ଏଠାରେ ପୂଜା କରନ୍ତି ବୋଲି କହି ମନ୍ଦିରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ଏହା ବାଞ୍ଛିତାର୍ଥ ପ୍ରଦାନକାରୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ବିଧାନପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବାକୁ ବିଶେଷ ବ୍ରତବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ନାଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 163
नासत्येश्वराश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nāsatyeśvara and Aśvineśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ “ଈଶ୍ୱର ଉବାଚ” ରୂପେ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସାଧକଙ୍କୁ ସେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ସ୍ଥାନର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଥିବା ତୀର୍ଥସ୍ଥାନକୁ ଯିବାକୁ, ସେଠାରେ “ନାସତ୍ୟେଶ୍ୱର” ନାମକ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛି। ଏହା କଲ୍ମଷ—ଧର୍ମକର୍ମରେ ଲାଗିଥିବା ଅପବିତ୍ରତା—ନାଶକ ମହାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ପୂଜାରେ ଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ କୋଲୋଫନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—୮୧,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକର ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ସପ୍ତମ ବିଭାଗ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡରେ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଉପଖଣ୍ଡରେ ଏହା “ନାସତ୍ୟେଶ୍ୱର–ଅଶ୍ୱିନେଶ୍ୱର ମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ” ବୋଲି ନାମିତ। ଦିଗନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ତୀର୍ଥନାମ ଓ ଶୁଦ୍ଧିଫଳକୁ ଯୋଡ଼ି ଏହା ସ୍ଥଳମାହାତ୍ମ୍ୟର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତୀର୍ଥ-ସୂଚକ ଅଂଶ ହୋଇଉଠେ।
Adhyaya 164
अश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Aśvineśvara)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଯାଅ; ‘ପାଞ୍ଚ ଧନୁଷର ଭିତରେ’ ଅବସ୍ଥିତ ‘ଅଶ୍ୱିନେଶ୍ୱର’ ନାମକ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର। ସେଠାରେ ପୂଜା କଲେ ମହାପାପସମୂହ ଶମିତ ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ ହୁଏ। ସେହି ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସର୍ବରୋଗ ପ୍ରଶମନ ହୁଏ; ରୋଗପୀଡିତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ମହୌଷଧି ସମାନ କୁହାଯାଇଛି। ମାଘ ମାସର ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ସେଠାରେ ଦର୍ଶନ ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ସେ ଦିନର ମହତ୍ତ୍ୱ ବଢ଼ାଯାଇଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଦୁଇଟି ଲିଙ୍ଗ ସେଠାରେ ଅଛି; ତେଣୁ ସଂଯତାତ୍ମା ଭକ୍ତ ସେହି ଦ୍ୱିତୀୟା ଦିନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କରୁ—ଭକ୍ତି, ଶୁଭକାଳ ଓ ଆତ୍ମନିୟମକୁ ଏକତ୍ର କରି।
Adhyaya 165
Savitrī’s Departure to Prabhāsa and the Ritual-Political Crisis of Brahmā’s Yajña (सावित्री-गायत्री-विवादः प्रभासप्रवेशश्च)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିବ–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦରୂପେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ ଯେ ସାବିତ୍ରୀ କାହିଁକି ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ର ସହ ଜଡିତ ହେଲେ ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ତତ୍କାଳିକତା କିପରି ନୀତିକ ଓ ତତ୍ତ୍ୱମୟ ତଣାପୋଡ଼ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଶିବ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ପୁଷ୍କରରେ ମହାଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଦୀକ୍ଷା ଓ ହୋମ ପାଇଁ ପତ୍ନୀ ଆବଶ୍ୟକ। ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଳମ୍ବ ହେତୁ ସାବିତ୍ରୀ ଅନୁପସ୍ଥିତ; ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଗୋପାଳକନ୍ୟାକୁ ଆଣି ଗାୟତ୍ରୀ ଭାବେ ପତ୍ନୀସ୍ଥାନ ଦେଇ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥାଏ। ପରେ ସାବିତ୍ରୀ ଅନ୍ୟ ଦେବୀମାନଙ୍କ ସହ ସଭାକୁ ଆସି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି ଶାପମାଳା ଦିଅନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂଜା ବର୍ଷରେ କେବଳ କାର୍ତ୍ତିକୀରେ ସୀମିତ ହେଉ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଅପମାନ ଓ ବନ୍ଧନ ହେଉ, ବିଷ୍ଣୁ ମର୍ତ୍ୟାବତାରରେ ପତ୍ନୀବିୟୋଗ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତୁ, ରୁଦ୍ର ଦାରୁବନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସଂଘର୍ଷରେ ପଡ଼ନ୍ତୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନେକ ଋତ୍ୱିଜ/ଯାଜକ ଦୋଷଭାଗୀ ହେଉନ୍ତୁ। ଏହା କାମନାପ୍ରେରିତ କର୍ମ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାସୁବିଧା ପାଇଁ ହୋଇଥିବା ତ୍ୱରାର ସମାଲୋଚନା। ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ସାବିତ୍ରୀ ପ୍ରତିବର ଦେଇ ଶାପଶମନ କରି ଯଜ୍ଞସମାପ୍ତିକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତି। ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞଦୋଷ-ନିବାରଣ ବିଷୟରେ—ବିଶେଷତଃ ପ୍ରଭାସ ଓ ପୁଷ୍କର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ—ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ସାବିତ୍ରୀ ପ୍ରଭାସରେ ସୋମେଶ୍ୱର ନିକଟେ ବସନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପକ୍ଷକାଳ ପୂଜା, ପାଣ୍ଡୁକୂପରେ ସ୍ନାନ, ପାଣ୍ଡବ-ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପାଞ୍ଚ ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ, ଏବଂ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସାବିତ୍ରୀସ୍ଥାନରେ ବ୍ରହ୍ମସୂକ୍ତ ପାଠ—ଏହି ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଫଳ—ପାପମୋଚନ ଓ ପରମ ପଦପ୍ରାପ୍ତି।
Adhyaya 166
सावित्रीव्रतविधि–पूजनप्रकार–उद्यापनादिकथनम् (Sāvitrī-vrata: procedure, worship method, and concluding observances)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦେବୀ–ଈଶ୍ୱର ସମ୍ବାଦରୂପେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ସାବିତ୍ରୀ ପରମ୍ପରାକୁ କଥାରୂପେ କହି, ପରେ ସେହି କଥାକୁ ନିୟମିତ ବ୍ରତବିଧି ଭାବେ ବିସ୍ତାର କରେ। ଦେବୀ ପ୍ରଭାସରେ ସାବିତ୍ରୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ବ୍ରତର ଇତିହାସ ଓ ଫଳ ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ପ୍ରଭାସ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ରାଜା ଅଶ୍ୱପତି ସାବିତ୍ରୀ-ସ୍ଥଳରେ ସାବିତ୍ରୀବ୍ରତ କରି ଦେବୀଙ୍କ କୃପା ପାଇଲେ; ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲା ଓ ନାମ ‘ସାବିତ୍ରୀ’ ରଖାଗଲା। ପରେ ସାବିତ୍ରୀ–ସତ୍ୟବାନ କଥା ସଂକ୍ଷେପରେ—ନାରଦଙ୍କ ସତର୍କବାଣୀ ସତ୍ତ୍ୱେ ସାବିତ୍ରୀ ସତ୍ୟବାନକୁ ବରିଲେ, ବନକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଯମଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ବର ପାଇଲେ: ଦ୍ୟୁମତ୍ସେନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି, ପିତା ଓ ନିଜ ପାଇଁ ସନ୍ତାନ, ଏବଂ ପତିଙ୍କ ପ୍ରାଣ ପୁନଃଫେରା। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସ ତ୍ରୟୋଦଶୀରୁ ତିନି ରାତି ଉପବାସ/ନିୟମ, ସ୍ନାନବିଧି (ପାଣ୍ଡୁକୂପ ସ୍ନାନର ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟ, ପୌର୍ଣ୍ଣମୀରେ ସୋରିଷମିଶ୍ରିତ ଜଳସ୍ନାନ), ଏବଂ ସୁନା/ମାଟି/କାଠର ସାବିତ୍ରୀ ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରି ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର ସହ ଦାନ କରିବା କଥା ଅଛି। ମନ୍ତ୍ରସହ ପୂଜା (ବୀଣା–ପୁସ୍ତକଧାରିଣୀ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଅବୈଧବ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନା), ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ପାଠ–ଗୀତ–ବାଦ୍ୟ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ‘ବିବାହ-ପୂଜା’ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଅନେକ ଦମ୍ପତି/ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କ୍ରମେ ଭୋଜନ, ଖଟା–କ୍ଷାର ବର୍ଜନ, ମିଠା ପକ୍ୱାନର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ଦାନ–ସମ୍ମାନ–ବିଦାୟ, ଏବଂ ଗୃହ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସମାବେଶ ରହିଛି। ଶେଷରେ ଉଦ୍ୟାପନ ଭାବେ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧିକର, ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ନାରୀଙ୍କ ସୌଭାଗ୍ୟରକ୍ଷକ ବ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହା କରିଲେ କିମ୍ବା ବିଧି ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପକ ଲୋକିକ କଲ୍ୟାଣ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 167
भूतमातृकामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Bhūtamātṛkā: Origin, Residence, and Worship Protocols)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୭ରେ ଈଶ୍ୱର ଓ ଦେବୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ସଂବାଦ ହୁଏ। ‘ଭୂତମାତା’ ନାମର କୀର୍ତ୍ତିରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଉନ୍ମାଦ/ସମାଧି-ସଦୃଶ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଚରଣ ଦେଖି ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ଏହା କି ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ, ପ୍ରଭାସବାସୀମାନେ କିପରି ପୂଜା କରିବେ, ସେ କାହିଁକି ସେଠାକୁ ଆସିଲେ, ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସବ କେବେ। ଈଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା କହନ୍ତି—ଦେବୀଙ୍କ ଦେହସ୍ରାବରୁ କପାଳମାଳାଧାରିଣୀ, ଆୟୁଧଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସହ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସୀ-ସ୍ୱଭାବର ସହଚରୀ ଓ ବିଶାଳ ପରିବାର ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଈଶ୍ୱର ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟମର୍ଯ୍ୟାଦା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ରାତ୍ରିପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ସୌରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରଭାସକୁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ନିବାସସ୍ଥାନ ଭାବେ ସ୍ଥାନଲକ୍ଷଣ ସହ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ପରେ ଗୃହଧର୍ମର ଫଳ ଦିଆଯାଏ—ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ, ଜପ, ହୋମ, ଶୌଚ, ନିତ୍ୟକର୍ମ ଅବହେଳା, ଘରେ ନିରନ୍ତର କଳହ–ଅଶାନ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ଭୂତ–ପିଶାଚ ଉପଦ୍ରବକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ; ଯେଉଁ ଘରେ ଦେବନାମସ୍ମରଣ, ବିଧିମତ କର୍ମ ଓ ଶୁଦ୍ଧାଚାର ରହେ ସେଠାରେ ରକ୍ଷା ହୁଏ। ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ପ୍ରତିପଦାରୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂଜାବିଧି, ଅମାବାସ୍ୟା/ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ସଂଯୁକ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରତ, ପୁଷ୍ପ–ଧୂପ–ସିନ୍ଦୂର, କଣ୍ଠସୂତ୍ର ଆଦି ଅର୍ପଣ, ସିଦ୍ଧବଟ ତଳେ ଜଳାର୍ପଣ/ଅଭିଷେକ, ଅନ୍ନଦାନ ଏବଂ ପ୍ରେରଣୀ–ପ୍ରେକ୍ଷଣୀ ନାମକ ହାସ୍ୟ–ଉପଦେଶମୟ ଲୋକପ୍ରଦର୍ଶନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସନ୍ତାନରକ୍ଷା, ଗୃହକଲ୍ୟାଣ, ଉପଦ୍ରବନିବାରଣ ଓ ସର୍ବମଙ୍ଗଳ ପ୍ରାପ୍ତିର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 168
Śālakaṭaṅkaṭā Devī Māhātmya (शालकटंकटा देवी माहात्म्यम्) — Glory of the Goddess Śālakaṭaṅkaṭā
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୮ ଈଶ୍ୱରବଚନରୂପେ ପ୍ରାଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେବୀ ଶାଳକଟଙ୍କଟାଙ୍କ ତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ଥାନ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣେ ଓ ରୈବତା-ତୀର୍ଥର ପୂର୍ବେ ବୋଲି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୂଗୋଳିକ ସଙ୍କେତ ଦେଇ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଜାଲରେ ତାଙ୍କ ପୂଜାକୁ ଯୋଡ଼ିଦିଏ। ସେ ମହାପାପହାରିଣୀ, ସର୍ବଦୁଃଖନାଶିନୀ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦିତା; ସ୍ଫୁରଦ୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ସହ ଭୟଙ୍କର ରୂପେ କୀର୍ତ୍ତିତା। ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ଏବଂ ‘ମହିଷଘ୍ନୀ’ ଭାବେ ଦୁର୍ଦ୍ଧର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରୁଥିବା ଶକ୍ତି ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ମାଘମାସର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ତାଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ସମୃଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧି ଓ କୁଳସନ୍ତତିର ସ୍ଥିରତା ମିଳେ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି। ଆଉ ବଳି, ପୂଜା, ଉପହାର ସହ ‘ପଶୁ-ପ୍ରଦାନ’ କରି ଦେବୀଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ ଶତ୍ରୁଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏହି ଦାନପ୍ରଧାନ ବିଧି ଅଧ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ଉପଦେଶ।
Adhyaya 169
Vaivasvateśvara-māhātmya (Glorification of Vaivasvateśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଯାତ୍ରା-ବିଧିକ୍ରମ ଈଶ୍ୱର–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ, ଦେବୀଙ୍କ ଦିଗ୍ବିଭାଗ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଧନୁ-ପରିମିତ ଦୂରତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ବୈବସ୍ୱତେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ କରିଥିବା ଓ ଏହା ସର୍ବକାମଦ—ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେବାଳା—ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନ୍ଦିର ସମୀପରେ ‘ଦେବଖାତ’ ନାମରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଜଳସ୍ଥାନ ଅଛି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ପୂର୍ବଶୁଦ୍ଧି କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ପରେ ବିଧିଅନୁସାରେ ଭକ୍ତିସହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମରେ ପଞ୍ଚୋପଚାର ପୂଜା କରି, ଅଘୋର-ବିଧିରେ ସ୍ତୋତ୍ରପାଠ କରିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଏହି କ୍ରମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦେଇ, ଏହା ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ସମାପ୍ତ କରାଯାଏ।
Adhyaya 170
Mātṛgaṇa–Balādevī Māhātmya (Glorification of the Mother-Hosts and Balādevī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ବିବେକୀ ସାଧକ ମାତୃଗଣଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ତାହାର ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ ବଲାଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରୁ। ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ଥାନ-କାଳ-ବିଧିର ସଂଯୋଗ ଏଠାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ, ବିଶେଷକରି ଶ୍ରାବଣୀ ବ୍ରତଦିନରେ, ବଲାଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପାୟସ, ମଧୁ ଓ ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ କରି ଦେବୀଙ୍କ କୃପା ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ—ଏଭଳି ପୂଜା କରୁଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କ ବର୍ଷ ସମଗ୍ର ସୁଖ ଓ କୁଶଳରେ କଟେ।
Adhyaya 171
दशरथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Daśaratheśvara Māhātmya—Account of the Glory of Daśaratheśvara)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ସମୀପରେ ‘ଏକଲ୍ଲବୀରିକା’ ନାମକ ଦେବୀସ୍ଥଳ ଅଛି; ତାପରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଏକ କାରଣକଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ରାଜା ଦଶରଥ ପ୍ରଭାସକୁ ଆସି ଘୋର ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ପରାକ୍ରମୀ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଭଗବାନ ‘ରାମ’ ନାମରେ ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁତ୍ର ଦାନ କରନ୍ତି। ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦୈତ୍ୟ-ଅସୁର ଓ ଋଷିମୁନି (ବାଲ୍ମୀକି ସହିତ) ତାଙ୍କ ଯଶ ଗାନ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି—ସେହି ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରଭାବରେ ଦଶରଥ ମହାକୀର୍ତ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକୀ ବ୍ରତରେ, ଦୀପପୂଜା ଓ ନୈବେଦ୍ୟାଦି ସହ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ମଧ୍ୟ ଯଶସ୍ବୀ ହୁଏ।
Adhyaya 172
भरतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Bharateśvara Liṅga)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଅଳ୍ପ ଉତ୍ତରଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ଭରତେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ପାଖକୁ ଯାଅ। ପରେ କାରଣକଥା ଦିଆଯାଏ—ଅଗ୍ନୀଧ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଭରତ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘୋର ତପ କରି ସନ୍ତାନାର୍ଥେ ମହାଦେବଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଶଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଆଠ ପୁତ୍ର ଓ ଗୋଟିଏ ଯଶସ୍ୱିନୀ କନ୍ୟା ଦେଲେ। ଭରତ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ନଅ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ଦେଲେ; ସେହିଅନୁସାରେ ଦ୍ୱୀପନାମ ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା—ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱୀପ, କଶେରୁ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଗଭସ୍ତିମାନ, ନାଗଦ୍ୱୀପ, ସୌମ୍ୟ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ଚାରୁଣ; ନବମଟି କନ୍ୟାଙ୍କ ନାମରେ ‘କୁମାର୍ୟା’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଆଠ ଦ୍ୱୀପ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ଲାବିତ ହୋଇଗଲା, କେବଳ କୁମାର୍ୟା-ନାମ ଦ୍ୱୀପ ଅବଶିଷ୍ଟ; ଦକ୍ଷିଣ–ଉତ୍ତର ବିସ୍ତାର ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ଯୋଜନରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଅନେକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଭରତଙ୍କ ଯଶ ଗଙ୍ଗା–ଯମୁନା ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଈଶ୍ୱରକୃପାରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କଲେ। ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ଭରତ-ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ-ଦାନର ଫଳ ଦେଏ; କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ କୃତ୍ତିକା-ଯୋଗରେ ଦର୍ଶନ କଲେ ଘୋର ନରକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
Adhyaya 173
कुशकादिलिङ्गचतुष्टयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Four Liṅgas beginning with Kuśakeśvara
ଶୈବ ତତ୍ତ୍ୱ-ସମ୍ବାଦରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରର ଏକେଇ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚାରିଟି ଲିଙ୍ଗର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ପଶ୍ଚିମେ, ଦିଗ-ଚିହ୍ନ ସହ ବର୍ଣ୍ଣିତ ସ୍ଥାନରେ, ପୂର୍ବଦିଗରେ ଦୁଇଟି ଏବଂ ପଶ୍ଚିମଦିଗରେ ଦୁଇଟି ଲିଙ୍ଗ ନିଜ-ନିଜ ମୁଖାଭିମୁଖ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ନାମଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ—କୁଶକେଶ୍ୱର (ପ୍ରଥମ), ଗର୍ଗେଶ୍ୱର (ଦ୍ୱିତୀୟ), ପୁଷ୍କରେଶ୍ୱର (ତୃତୀୟ) ଏବଂ ମୈତ୍ରେୟେଶ୍ୱର (ଚତୁର୍ଥ)। ଭକ୍ତି ଓ ସଂଯମ ସହ ଯେ ଭକ୍ତ ଏହି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବଙ୍କ ପରମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଆଚରଣାତ୍ମକ ବିଧି ଭାବେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ—ବିଶେଷତଃ ବୈଶାଖରେ—ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବସ୍ତ୍ରାଦି ଦାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ ହେଲେ ଯାତ୍ରା ‘ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ’ ବୋଲି ଘୋଷିତ, ଯେଉଁଠି ଦର୍ଶନ ସହ ତିଥି-ନିୟମ ଓ ସାମାଜିକ ଧର୍ମ ଏକତ୍ର ହୁଏ।
Adhyaya 174
कुन्तीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kuntīśvara Liṅga: The Glory of the Shrine
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରର ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ‘ଖାତ’ (ଖୋଦା/ତଳକୁ ନମା ଥିବା ସ୍ଥାନ) ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ ‘କୁନ୍ତୀଶ୍ୱର’ ନାମକ ବିଶିଷ୍ଟ ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପନା-ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ହୁଏ—କୁନ୍ତୀ ନିଜେ ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ଏବଂ କୁନ୍ତୀ ସହ ପାଣ୍ଡବମାନେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଭାସକୁ ଆସିଥିଲେ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ସମସ୍ତ ପାପର ଭୟ ନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ବିଶେଷତଃ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ପୂଜାର ମହିମା ଅଧିକ। ସେ ସମୟରେ ପୂଜା କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ରୁଦ୍ରଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଆଉ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ବାକ୍, ମନ ଓ କର୍ମଜ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି କହି, ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜାକୁ ତୀର୍ଥଧର୍ମରେ ଶୁଦ୍ଧି-ମୋକ୍ଷର ସହାୟକ ଉପାୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି।
Adhyaya 175
अर्कस्थलमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Arkasthala / the Sun-site)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ‘ଅର୍କସ୍ଥଳ’ ନାମକ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବୋକ୍ତ ସ୍ଥାନରୁ ଆଗ୍ନେୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ଥିବା ଏହି ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଏବଂ ‘ସର୍ବ-ପାତକ-ନାଶକ’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ଶୋକ ନାଶ ହୁଏ, ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଆସେ ନାହିଁ; କୁଷ୍ଠାଦି ରୋଗ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଭାବେ ନଶେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଦର୍ଶନଫଳକୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶତ ଗୋଦାନର ଫଳ ସମାନ ବୋଲି ଗଣାଯାଇଛି। ନିୟମ ଭାବେ—ତ୍ରିସଙ୍ଗମ ତୀର୍ଥରେ ସାତଟି ରବିବାର ସ୍ନାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ଏବଂ ମହିଷୀ (ଭଏଁସ) ଦାନ—ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ଓ ସମ୍ମାନ ଲାଭ କଥା କହି, ତୀର୍ଥ, ବ୍ରତ ଓ ଦାନକୁ ଏକ ଯାତ୍ରାବିଧିରେ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 176
सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Siddheśvara Māhātmya—Description of the Glory of Siddheśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ଅର୍କସ୍ଥଳରୁ ଅଳ୍ପ ଦୂରେ ଆଗ୍ନେୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ‘ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ନାମକରଣର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ଅଷ୍ଟାଦଶ ସହସ୍ର ଊର୍ଧ୍ୱରେତସ (ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ) ଋଷି ଏହି ଲିଙ୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିବାରୁ ଏହା ‘ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଶେଷରେ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆଚାର-ବିଧି କୁହାଯାଏ—ସ୍ନାନ କରି ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା, ଉପବାସ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ, ନିୟମାନୁସାରେ ପୂଜା ସମାପ୍ତ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସର୍ବକାମସମୃଦ୍ଧି ଓ ପରମପଦପ୍ରାପ୍ତି ଘୋଷିତ।
Adhyaya 177
Lakulīśa-māhātmya (लकुलीशमाहात्म्य) — Glory of Lakulīśa in the Eastern Quarter of Prabhāsa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୈବ ତତ୍ତ୍ୱର ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି। ସେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ପୂର୍ବେ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଲକୁଳୀଶଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ କଥା କହି, ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ପାପ-ଶମନ ଓ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ତାପରେ କାଳନିୟମ ଦିଆଯାଏ—କାର୍ତ୍ତିକୀରେ, ବିଶେଷତଃ କୃତ୍ତିକା-ଯୋଗ ସମୟରେ ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜା କରେ, ସେ ଅସାଧାରଣ ମାନ୍ୟତା ପାଏ। ଏମିତି ଉପାସକ ଦେବ-ଅସୁର ସହ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀବର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ଶେଷରେ ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ ଓ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଭାଗରେ ଅଧ୍ୟାୟସମାପ୍ତିର କୋଲଫନ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।
Adhyaya 178
Bhārgaveśvara Māhātmya (Glorification of Bhārgaveśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ଗମନକ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ଭାର୍ଗବେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଶିବଧାମକୁ ଯିବାକୁ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ସର୍ବପାପ-ପ୍ରଣାଶକ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ଭାବେ ମହିମା କରାଯାଏ। ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପ ଓ ଉପହାର ଅର୍ପଣ କରି ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ମୁଖ୍ୟ ବିଧି। ଏପରି ପୂଜାରେ ଉପାସକ ‘କୃତକୃତ୍ୟ’ ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାମନା ସିଦ୍ଧି ସହ ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ—ସ୍ଥାନ, ପୂଜା ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି ସଂକ୍ଷେପରେ ଉପସ୍ଥାପିତ।
Adhyaya 179
माण्डव्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māṇḍavyeśvara Māhātmya (Glorification of Māṇḍavyeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସିଦ୍ଧେଶ ଲିଙ୍ଗର ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ (ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ କୋଣରେ) ତିନି ଧନୁଷ ଦୂରେ ମାଣ୍ଡବ୍ୟେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହା ପାପ ଓ ମହାପାତକ ନାଶକ—ଏହାକୁ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ମାଘ ମାସର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଭକ୍ତ ତାହାଠାରେ ପୂଜା କରି ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ—ଏମିତି ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଯେ ନିୟମିତ ଭକ୍ତିରେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ, ସେ ପୁଣି ମର୍ତ୍ୟ ଜୀବନକୁ ଫେରେ ନାହିଁ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହା ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଭାଗରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 180
Puṣpadanteśvara Māhātmya (पुष्पदन्तेश्वर-माहात्म्यम्) — The Glory of Puṣpadanteśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ‘ଇଶ୍ୱର ଉବାଚ’ ରୂପେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ପୁଷ୍ପଦନ୍ତେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଶୁଭ ଦେବସ୍ଥାନର ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ପୁଷ୍ପଦନ୍ତେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶଙ୍କର-ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଗଣେଶ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରି, ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଶୈବ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ଓ ମହିମା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଘୋର ତପସ୍ୟା ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ତାହାର ଫଳରେ ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି କଥା ଅଛି। ଏହି ପବିତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠାର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଜନ୍ମ-ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଫଳଶ୍ରୁତି। ସହିତ, ଇହଲୋକରେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଓ ପରଲୋକରେ ଶୁଭଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 181
Kṣetrapāleśvara-māhātmya (The Glory of Kṣetrapāleśvara)
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ‘କ୍ଷେତ୍ରପାଲେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥଧାମର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଏହା ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମୀପରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅଳ୍ପ ଦୂରେ ଅବସ୍ଥିତ—ଏମିତି ଜଣାଇ ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶୁକ୍ଳ ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ସେଠାରେ ଦର୍ଶନ କରି, ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପୁଷ୍ପାଦିରେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା—ଏହି ଦାନଧର୍ମ ଭକ୍ତିକୁ ଲୋକଧର୍ମ ସହ ଯୋଡ଼େ। ଶେଷରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ପ୍ରଭାସ ଖଣ୍ଡସ୍ଥ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର 181ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।
Adhyaya 182
वसुनन्दा-मातृगण-श्रीमुख-विवर-माहात्म्य (Vasunandā Mothers and the Śrīmukha Cleft: Sacred Significance)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮୨ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତୀର୍ଥ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅର୍କ-ସ୍ଥଳର ନିକଟେ ‘ବସୁନନ୍ଦା’ ନାମକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ପରିଚିତ ମାତୃଗଣ ଅଛନ୍ତି; ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ନବମୀ ତିଥିରେ ସଂଯମୀ ଭକ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିରେ, ଶାନ୍ତ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ସେହି ମାତାମାନଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହାର ଫଳ ‘ସମୃଦ୍ଧି’, ଯାହା ଅସଂଯମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ସମୀପସ୍ଥ ‘ଶ୍ରୀମୁଖ’ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପବିତ୍ର ବିବର (ଚିର/ଗୁହାମୁଖ) ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ସିଦ୍ଧିକାମୀମାନେ ସେହି ଦିନେ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ।
Adhyaya 183
त्रिसंगममाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Trisaṅgama (Threefold Confluence)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮୩ରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ‘ମିଶ୍ର-ତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ତ୍ରିସଙ୍ଗମ’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଯେଉଁଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ, ହିରଣ୍ୟା ଓ ସମୁଦ୍ରର ତ୍ରିବିଧ ସଙ୍ଗମ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ଥାନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ବିଶେଷକରି ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପର୍ବ ଦିନରେ ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଜପ ‘କୋଟିଗୁଣ’ ଫଳଦାୟକ ଓ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ମଙ୍କୀଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ-ତତ୍ତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ସେହି ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଥିବା କଥା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା ସହ ଏମିତି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ସମାଜରେ ଅବହେଳିତ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାର ପୁଣ୍ୟପ୍ରଭାବରେ ସ୍ୱର୍ଗଫଳ ପାଆନ୍ତି—ଏହା ତୀର୍ଥର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଶକ୍ତିକୁ ସୂଚାଏ। ଯାତ୍ରାଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆଚାର କୁହାଯାଇଛି—ବ୍ୟବହୃତ ବସ୍ତ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୋଦାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କରିବା; କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ପିତୃତର୍ପଣ କରିବା। ଶେଷରେ ତ୍ରିସଙ୍ଗମକୁ ମହାପାପନାଶକ, ବିଶେଷତଃ ବୈଶାଖରେ ଅତିଫଳଦାୟକ ବୋଲି କହି, ପାପକ୍ଷୟ ଓ ପିତୃପ୍ରୀତି ପାଇଁ ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ (ବଳଦକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ମୁକ୍ତ/ଦାନ) ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 184
मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Mankīśvara)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ତ୍ରିସଙ୍ଗମ ସମୀପରେ ‘ମଙ୍କୀଶ୍ୱର’ ନାମକ ଅତି ପାପନାଶକ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍କୀ ଋଷି, ପ୍ରଭାସକୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରିୟ ମହାକ୍ଷେତ୍ର ଜାଣି, ମୂଳ‑କନ୍ଦ‑ଫଳ ଆହାରରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଘୋର ତପ କଲେ। ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ପରେ ସେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ; ଋଷି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—ମୋ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଯୁଗଯୁଗ ରହନ୍ତୁ। ଶିବ ସମ୍ମତି ଦେଇ ସେଠାରେ ଅନ୍ତର୍ହିତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ; ତେଣୁ ଲିଙ୍ଗ ‘ମଙ୍କୀଶ୍ୱର’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ମାଘ ମାସର ତ୍ରୟୋଦଶୀ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ପଞ୍ଚ ଉପଚାରରେ ପୂଜା କଲେ ଇଷ୍ଟଫଳ ମିଳେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯାତ୍ରାଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଯାତ୍ରୀମାନେ ସେଠାରେ ଗୋ‑ଦାନ କରିବାକୁ ବିଧି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 185
Devamātā Sarasvatī in Gaurī-Form at the Nairṛta Quarter (Worship, Feeding, and Golden Sandal Dāna)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେବମାତା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଏକ ସ୍ଥାନବିଶେଷ ପ୍ରକାଶ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ‘ଦେବମାତା’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଲୋକେ ସରସ୍ୱତୀ ନାମରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ନୈଋତ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ଗୌରୀରୂପ ଧାରଣ କରି ପାଦୁକାସନରେ ଆସୀନା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାଙ୍କ ରୂପରେ ‘ବଡ଼ବା/ବଡ଼ବାନଳ’ ପ୍ରତୀକର ସଙ୍କେତ ମିଳେ; ଦେବମାନେ ବଡ଼ବାନଳ-ଭୟରୁ ମାତୃସଦୃଶ ରକ୍ଷା ପାଉଥିବାରୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେବମାତା କହନ୍ତି—ଏହି କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ମାଘ ମାସର ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ସଂଯମୀ ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ଶୀଳବତୀ, ସଂଯତ ନାରୀ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି କାଳବିଧାନ ଅଛି। ପରେ ଅତିଥିସତ୍କାରର ପୁଣ୍ୟ—ପାୟସ, ଚିନି ଆଦି ସହ ଏକ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ମହାନ ଗୌରୀ-ଭୋଜନବ୍ରତ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ। ଶେଷରେ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ସଦାଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାଦୁକା ଦାନ କରିବାର ବିଧି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 186
Nāgasthāna-māhātmya (Glory of the Nāga Station at Tri-saṅgama)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ମଙ୍କୀଶର ପଶ୍ଚିମେ ତ୍ରି-ସଙ୍ଗମ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗସ୍ଥାନ ଅଛି; ଏହା ମହାପାପନାଶକ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ତୀର୍ଥ, ସେଠାକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ରହିଛି—କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦେହତ୍ୟାଗ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ସେ ପ୍ରଭାସକୁ ଆସନ୍ତି, କ୍ଷେତ୍ରର ଅଦ୍ଭୁତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଯାଦବମାନଙ୍କ ବିନାଶ ଦେଖି ବୈରାଗ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସେ ଶେଷନାଗ ରୂପେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ପରମ ତ୍ରି-ସଙ୍ଗମ ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ସେଠାରେ ପାତାଳକୁ ‘ଦ୍ୱାର’ ପରି ଏକ ବିଶାଳ ମୁହାଁ ଦେଖି ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରି ଅନନ୍ତଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ନାଗରୂପେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବାରୁ ସେ ସ୍ଥାନ ‘ନାଗସ୍ଥାନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଯେଉଁଠାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ ହେଲା ସେଠା ‘ଶେଷସ୍ଥାନ’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ—ନାଗରାଦିତ୍ୟର ପୂର୍ବେ। ବିଧି—ତ୍ରି-ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ, ନାଗସ୍ଥାନ ପୂଜା, ପଞ୍ଚମୀ ଦିନେ ସଂଯମିତ ଆହାର ସହ ଉପବାସ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଏବଂ ଯଥାଶକ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦାନ। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଦୁଃଖନିବୃତ୍ତି ଓ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି; ଶେଷନାଗଙ୍କୁ ନିବେଦିତ ମଧୁମିଶ୍ରିତ କ୍ଷୀରାନ୍ନ ଆଦିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ କଲେ ‘କୋଟି’ ଜନକୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ଦାନମହିମା ପ୍ରତିପାଦିତ।
Adhyaya 187
प्रभासपञ्चकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Five Prabhāsas
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮୭ ଶିବ–ଦେବୀଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱସଂବାଦରୂପ। ଈଶ୍ୱର ‘ପ୍ରଭାସ-ପଞ୍ଚକ’ ନାମକ ତୀର୍ଥପରିକ୍ରମାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି—ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଭାସ, ବୃଦ୍ଧ-ପ୍ରଭାସ, ଜଳ-ପ୍ରଭାସ, କୃତସ୍ମର-ପ୍ରଭାସ (ଶ୍ମଶାନ/ଭୈରବ ପରିବେଶସଂଯୁକ୍ତ) ଆଦି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରଭାସ-ସ୍ଥାନ। ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ଜରା–ମରଣାତୀତ, ପୁନରାଗମନରହିତ ଅବସ୍ଥା ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତୀର୍ଥବିଧି ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ପ୍ରଭାସରେ ସମୁଦ୍ରସ୍ନାନ, ବିଶେଷକରି ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ/ପଞ୍ଚଦଶୀ ଦିନ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ଯଥାଶକ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ଏବଂ ଦାନ (ବିଶେଷତଃ ଗୋଦାନ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ) ଯାହା ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧିକର। ଦେବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଏକ ପ୍ରଭାସ ହିଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତେବେ ପାଞ୍ଚ କାହିଁକି? ତାହାର କାରଣକଥା: ଶିବ ଦିବ୍ୟରୂପେ ଦାରୁକବନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ; ଋଷିମାନେ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମରେ ବିଘ୍ନ ହେଲା ବୋଲି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶାପ ଦେଲେ, ଫଳରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପତିତ ହେଲା। ଲିଙ୍ଗପତନରେ ଭୂକମ୍ପ, ସମୁଦ୍ରୋଦ୍ବେଗ, ପର୍ବତବିଦାରଣ ଭଳି ଲୋକବ୍ୟାପୀ ଅସ୍ଥିରତା ହେଲା। ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମା, ପରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ; ଶିବ କହିଲେ—ଶାପକୁ ପ୍ରତିହତ କରିବା ନୁହେଁ, ପତିତ ଲିଙ୍ଗକୁ ହିଁ ପୂଜା କର। ଦେବତାମାନେ ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରଭାସରେ ସ୍ଥାପନ କରି ପୂଜା କଲେ ଓ ତାହାର ତାରକଶକ୍ତି ଘୋଷଣା କଲେ। ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆବରଣ/ଅବରୋଧରୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗଗମନ କମିଲା ବୋଲି କହି, ପ୍ରଭାସମହୋଦୟକୁ ସର୍ବପାପନାଶକ ଓ ସର୍ବକାମଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଏ।
Adhyaya 188
Rudreśvaramāhātmya (Glorification of Rudreśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଯାତ୍ରା-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଆଦି-ପ୍ରଭାସରୁ ତିନି ଧନୁଷ-ପରିମାଣ ଦୂରେ ପୃଥିବୀରେ ‘ରୁଦ୍ରେଶ୍ୱର’ ନାମକ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛି; ସେଠାକୁ ଯାଇ ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ଥଳ-ମାହାତ୍ମ୍ୟର କାରଣ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ରୁଦ୍ର ଧ୍ୟାନସ୍ଥ ହୋଇ ନିଜ ତେଜକୁ ସେଠାରେ ସ୍ଥାପିତ/ନିବେଶ କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ଏହା ମାନବ-ନିର୍ମିତ ନୁହେଁ, ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ରୁଦ୍ରେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ପୂଜା ସର୍ବ ପାପ ନାଶ କରେ ଏବଂ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ, ସର୍ବ କାମନା ପ୍ରଦାନ କରେ।
Adhyaya 189
कर्ममोटीमाहात्म्यवर्णनम् — Karmamoṭī Māhātmya (Glorification of Karmamoṭī)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮୯ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ସ୍ଥାନ-ନିର୍ଭର ତତ୍ତ୍ୱମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଈଶ୍ୱର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ “ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ” ଏମିତି ଏକ ଦେବାଳୟ-ସମୁହକୁ ଦର୍ଶାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଚଣ୍ଡିକା ଓ କର୍ମମୋଟୀ ଦେବୀ ସହବିରାଜିତା ଏବଂ କୋଟି-ସଂଯୁକ୍ତ ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କର ବିଶାଳ ସମାବେଶ ଦ୍ୱାରା ସେ ସ୍ଥାନ ଆବୃତ। ଏହାକୁ ପୀଠତ୍ରୟ ଭାବେ—ଆଦି, ତ୍ରିଲୋକପୂଜିତ—ବୋଲି କହି ସ୍ଥାନୀୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଲୋକମାନ୍ୟ ମହିମା ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି। ବିଧି ହେଉଛି—ନବମୀ ତିଥିରେ ଦେବୀପୀଠ ଓ ଯୋଗିନୀ-ସନ୍ନିଧିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରିବା। ଫଳଶ୍ରୁତି ସ୍ପଷ୍ଟ—ସାଧକ ସମସ୍ତ ଅଭୀଷ୍ଟ ପାଏ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦିବ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ହୁଏ; ଅର୍ଥାତ୍ ଯଥାଯଥ କାଳ-ଦେଶରେ କୃତ ଉପାସନା ସ୍ୱର୍ଗ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଶୁଭଫଳ ବୃଦ୍ଧି କରେ।
Adhyaya 190
मोक्षस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Mokṣasvāmin (Liberation-Granting Hari)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରର ନୈଋତ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ, ମୁଖ୍ୟ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରୁ ଅଳ୍ପ ଦୂରେ ଅବସ୍ଥିତ ହରିଙ୍କ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ରୂପ ‘ମୋକ୍ଷସ୍ୱାମୀ’ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଜିତାହାର (ସଂଯମିତ ଆହାର) ରଖି ଭକ୍ତ ନିୟମପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବାକୁ, ବିଶେଷତଃ ମାଘ ମାସରେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଉପାସନାର ଫଳ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପୁଣି ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଅନଶନ ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣାଦି ବ୍ରତ ଆଚରଣ କଲେ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥଠାରୁ କୋଟି-ଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନ କରେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଶେଷରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ଅଂଶ ବୋଲି କଲୋଫନ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 191
अजीगर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ajeegarteśvara Māhātmya (Glorification of Ajeegarteśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସ-ଖଣ୍ଡର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-କ୍ରମରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ରବାପୀ ନାମକ ପବିତ୍ର ଜଳସ୍ରୋତର ସମୀପରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥଳଚିହ୍ନର ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହରସ୍ୱରୂପ ଅଜୀଗର୍ତ୍ତେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଖକୁ ଅଗ୍ରସର ହେବାକୁ। ସେଠାକୁ ଯାଇ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଜଳାଶୟରେ ସ୍ନାନ କରି, ପରେ ଶିବଲିଙ୍ଗର ପୂଜା କରିବା—ଏହି ସରଳ ବିଧିକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସ୍ନାନାନନ୍ତର ଲିଙ୍ଗପୂଜାରେ ଘୋର ପାପ ନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ଶିବପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରତିପାଦିତ।
Adhyaya 192
Viśvakarmeśvara-māhātmya (विश्वकर्मेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Viśvakarmeśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ ଦେଇ, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏକ ବିଶେଷ ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଲିଙ୍ଗ ମୋକ୍ଷସ୍ୱାମିଙ୍କ ଉତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ‘ପାଞ୍ଚ ଧନୁଷ’ ପରିମାଣ ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି ଯାତ୍ରାକ୍ରମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ଦର୍ଶନକେନ୍ଦ୍ରିତ ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ; ଏବଂ ବାଚିକ ଓ ମାନସିକ ପାପ ସେହି ଦର୍ଶନରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଶେଷରେ କୋଲୋଫୋନରେ ଏହାକୁ ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣର 81,000 ଶ୍ଲୋକସଂଗ୍ରହରେ, ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ବିଶ୍ୱକର୍ମେଶ୍ୱର-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 193
Yameśvara-māhātmya-varṇanam (Glorification of Yameśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂ ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ ରୂପେ କଥା କହନ୍ତି। ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ କେମିତି ଆଗେଇବେ ତାହା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, “ଅନୁତ୍ତମ” (ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ) ଯମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଯିବାକୁ କହନ୍ତି। ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ନୈଋତ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ, ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ—ଏହା ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଓ ବିଧିସୂଚକ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ: କେବଳ ଯମେଶ୍ୱର-ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପ-ଶମନ ହୁଏ ଏବଂ ସେ ସର୍ବ କାମନାର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି (ସର୍ବକାମ-ଫଳ-ପ୍ରଦ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ର-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ “ଯମେଶ୍ୱର-ମାହାତ୍ମ୍ୟ-ବର୍ଣ୍ଣନ” ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 194
अमरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Amareśvara Māhātmya—Description of the Glory of Amareśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ “ଦେବମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ” ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ ଲିଙ୍ଗ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। କ୍ଷେତ୍ରର “ପ୍ରଭାବ” ଜାଣିବାକୁ ସର୍ବପାପନାଶ ସହ ଯୋଡ଼ି, ଅମରେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ଧର୍ମ-ଆଚାର ଭିତ୍ତିରେ ଦେଖାଯାଇଛି। ଲିଙ୍ଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା କରିବାର ବିଧି ଅଛି; ତାହାର ଦର୍ଶନରେ ଯାତ୍ରୀ କୃତକୃତ୍ୟ—ଧାର୍ମିକ ଭାବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୋଦାନ କରିବାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇ, ଯଥାପାତ୍ର ଦାନ ଯାତ୍ରାଫଳକୁ ଅଧିକ ଉର୍ଜିତ ଓ ଦୃଢ଼ କରେ ବୋଲି ଉପସଂହାର ହୋଇଛି।
Adhyaya 195
वृद्धप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vṛddha Prabhāsa (Origin and Merit)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୈବ ବ୍ୟାଖ୍ୟାମୂଳକ ସଂବାଦରୂପ। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ନିୟମ-ସଂଯମରେ ଥିବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଆଦି ପ୍ରଭାସର ଦକ୍ଷିଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୃଦ୍ଧ ପ୍ରଭାସକୁ ଯାଉ। ସେଠାରେ “ଚତୁର୍ମୁଖ” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପହର ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ଶ୍ରୀଦେବୀ ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଦର୍ଶନ-ସ୍ତୁତି-ପୂଜାର ଫଳ ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ପୁରାତନ ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ ତ୍ରେତାୟୁଗ ପ୍ରସଙ୍ଗର କଥା କହନ୍ତି। ଉତ୍ତରଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ଋଷିମାନେ ପ୍ରଭାସ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶୈବ ଲିଙ୍ଗ ଗୁପ୍ତ ଥିଲା। ଦର୍ଶନ ବିନା ଫେରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ସଂକଳ୍ପ କରି ସେମାନେ ଋତୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦୀର୍ଘ ତପ କଲେ—ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, କଠୋର ନିୟମ, ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ ସହନ ଇତ୍ୟାଦି ସହ—ଏବଂ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଅଟୁଟ ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖି ଶଙ୍କର କରୁଣାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକାଶ କଲେ; ଦର୍ଶନ ପାଇ ଋଷିମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଗଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ପୁଣି ଲୁଚାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧଭାବରେ ଦର୍ଶନ ଲାଭ ହେବାରୁ ସେ ସ୍ଥାନ “ବୃଦ୍ଧ ପ୍ରଭାସ” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଭକ୍ତିଭାବରେ ସେ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉକ୍ଷା (ବଳଦ) ଦାନ ସୁପାରିଶ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 196
जलप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | Jala-Prabhāsa: The Māhātmya of the Water-Prabhāsa Tīrtha
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧ-ପ୍ରଭାସର ଦକ୍ଷିଣେ ଅବସ୍ଥିତ ଜଳାଧିଷ୍ଠିତ ପ୍ରଭାସ-ତୀର୍ଥ ପ୍ରତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ତାହାର ‘ଉତ୍ତମ’ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। କଥାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ରାମ (ପରଶୁରାମ) ଅଛନ୍ତି; କ୍ଷତ୍ରିୟ-ବଧର ମହାକର୍ମ ପରେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଘୃଣା ଓ ଗ୍ଲାନି ଜାଗି, ବହୁବର୍ଷ ଧରି ମହାଦେବଙ୍କୁ କଠୋର ତପସ୍ୟା ଓ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ବର ଦିଅନ୍ତି। ରାମ ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ ଚାହାନ୍ତି; ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି ଯେ ଭୟରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଆବୃତ କରନ୍ତି। ଶିବ ସେହି ରୂପରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଉପାୟ କହନ୍ତି—ତୀର୍ଥସ୍ପର୍ଶ ଓ ପବିତ୍ର ଜଳରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବାକୁଥିବା ଲିଙ୍ଗକୁ ସମୀପ କଲେ ରାମଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ପାପ ନଶିବ। ତାପରେ ଜଳରୁ ଏକ ମହାଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ସ୍ଥାନଟି ‘ଜଳ-ପ୍ରଭାସ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ମାତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ପର୍ଶରେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଏକ ସଦାଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉମାସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ସମାନ। ଏହି କଥା ପାପ-ଉପଶମନୀ ଓ ସର୍ବକାମ-ଫଳପ୍ରଦ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Adhyaya 197
जमदग्नीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jamadagniśvara: Account of the Sacred Merit
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧ-ପ୍ରଭାସ ନିକଟସ୍ଥ ଜମଦଗ୍ନୀଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଜମଦଗ୍ନି ଋଷି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସର୍ବପାପ-ଉପଶମନକାରୀ କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପୁରାଣୋକ୍ତ ‘ଋଣତ୍ରୟ’ରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି କଥିତ। ପରେ ‘ନିଧାନ-ବାପୀ’ ନାମକ ଜଳତୀର୍ଥର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜା କଲେ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ବିଧାନ ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ନିଧି (ଧନଭଣ୍ଡାର) ପାଇଥିବାରୁ ଏହି ବାପୀର ନାମ-ଖ୍ୟାତି ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ‘ତ୍ରିଲୋକ-ପୂଜିତ’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସ୍ନାନ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟକୁ ସୌଭାଗ୍ୟରେ ପରିଣତ କରେ ଓ ମନୋବାଞ୍ଛିତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 198
Pañcama-prabhāsa-kṣetra-māhātmya: Mahāprabhāsa, Tejas-udbhava, and the Spārśa-liṅga Tradition
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କ ସହ ସମ୍ବାଦରେ ମହାପ୍ରଭାସ ନାମକ ଅତି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଏହା ଜଳପ୍ରଭାସର ଦକ୍ଷିଣେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଯମଙ୍କ ପଥକୁ ଅବରୋଧ କରୁଥିବା—ଅର୍ଥାତ୍ ରକ୍ଷାକାରୀ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟ ତେଜୋମୟ ‘ସ୍ପର୍ଶ-ଲିଙ୍ଗ’ର ସ୍ମୃତି ଅଛି; ଯାହାର ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ପରେ ଭୟାକୁଳ ଇନ୍ଦ୍ର ଆସି ବଜ୍ରସଦୃଶ ଆବରଣ/ଅବରୋଧରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ଢାକିବା କିମ୍ବା ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ତାହାରୁ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଉଷ୍ମା-ତେଜ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ଜ୍ୱାଲାଗ୍ର ଯୁକ୍ତ ବିଶାଳ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ଏବଂ ଧୂଆଁ-ଅଗ୍ନିରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଅଶାନ୍ତ କରେ। ଦେବଗଣ ଓ ବେଦଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ଶଶିଶେଖର ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି—ଏହି ସ୍ୱଦାହକ ତେଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତୁ, ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରଳୟକୁ ନ ଯାଉ—ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ତେବେ ତେଜ ପାଞ୍ଚ ଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି ପଞ୍ଚପ୍ରଭାସ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ନିର୍ଗମନ ପଥରେ ଶିଳାଦ୍ୱାର ସ୍ଥାପନ କରି ଫାଟକୁ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ ଧୂଆଁ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଲୋକମାନେ ସ୍ଥିରତା ପାଆନ୍ତି, ତେଜ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ଶିବଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଦେବମାନେ ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ସ୍ଥାନଟି ‘ମହାପ୍ରଭାସ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପରେ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜା କଲେ ଅକ୍ଷୟ ପରମ ପଦ ମିଳେ; କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ପାପନାଶ ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ଦାନରେ—ନିୟମଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଗୋଦାନ—ଜନ୍ମଫଳ ଦେଇ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ।
Adhyaya 199
दक्षयज्ञविध्वंसनम् (Destruction/Disruption of Dakṣa’s Sacrifice) and the Etiology of Kṛtasmaradeva
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୀର୍ଥ-ମାର୍ଗଦର୍ଶନର ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଶିବ–ଦେବୀଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱସଂବାଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣଦିଗରେ ସରସ୍ୱତୀର ସୁମଧୁର ତଟରେ ଥିବା ଏକ ସ୍ୱୟଂଭୂ କ୍ଷେତ୍ର ଦେଖାଇ ‘କୃତସ୍ମରଦେବ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବତା ପାପଶୋଧକ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ କାମଦହନ ପରେ ରତିଙ୍କ ଶୋକ ଓ ଶିବଙ୍କ ସାନ୍ତ୍ୱନା—ଦିବ୍ୟ କୃପାରେ ଭବିଷ୍ୟତରେ କାମଙ୍କ ପୁନଃସ୍ଥାପନ ହେବ—ଏହି କାରଣକଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି କାମ କାହିଁକି ଦଗ୍ଧ ହେଲେ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ କିପରି ହେଲା। ଶିବ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞର ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି—ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ବିବାହ-ବଣ୍ଟନ, ମହାଯଜ୍ଞରେ ଦେବ-ଋଷି ସମାଗମ, ଏବଂ କପାଳ-ଭସ୍ମ ଆଦି ତପସ୍ୱୀ ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଶିବଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି ବହିଷ୍କାର। ଏଥିରୁ ସତୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯୋଗତପସ୍ୟାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଶିବ ବୀରଭଦ୍ର ପ୍ରମୁଖ ଭୟଙ୍କର ଗଣମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞଭଙ୍ଗ ପାଇଁ ପଠାନ୍ତି। ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଗିଳାଯାଏ, ଏବଂ ରୁଦ୍ରବରରୁ ବୀରଭଦ୍ର ଅବଧ୍ୟ ରହନ୍ତି। ଶିବ ତ୍ରିଶୂଳ ନେଇ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ ଦେବମାନେ ପଛୁଆନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରୁଦ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ରକ୍ଷାହୋମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଯଜ୍ଞ ମୃଗରୂପେ ପଳାଇ ଆକାଶରେ ତାରକାସଦୃଶ ଚିରଚିହ୍ନ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 200
कामकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kāma Kuṇḍa
ଶିବ–ଦେବୀଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱସଂବାଦରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ତାରକାସୁର ଦେବମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଖେଦାଇ ଦେଇ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଏହି ସଙ୍କଟର ସମାଧାନ କେବଳ ଶଙ୍କରଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ; ହିମାଳୟଜନ୍ୟା ଦେବୀ ସହ ଶିବଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ ସଂଯୋଗରୁ ତାରକବଧକ ଜନ୍ମିବ। ସେହି ସଂଯୋଗକୁ ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ବସନ୍ତ ସହ କାମଦେବଙ୍କୁ ପଠାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଶିବଙ୍କ ତୃତୀୟ ନୟନର ଅଗ୍ନିରେ କାମ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି। ପରେ ଶିବ ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରାଭାସିକ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିବାସ କରି ସେଠାକୁ ଏହି ଘଟଣାର ପବିତ୍ର ସ୍ମାରକ କରନ୍ତି। ରତି ବିଳାପ କରିଲେ, ଆକାଶବାଣୀ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହେ—କାମ ‘ଅନଙ୍ଗ’ ରୂପେ, ଦେହ ବିନା, ପୁନଃ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। କାମ ବିନା ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ବିଘ୍ନିତ ହେବ ବୋଲି ଦେବମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଶିବ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି—କାମ ଦେହ ବିନା ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଚାଲାଇବେ; ପୃଥିବୀରେ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗର ଚିହ୍ନ ହୁଏ। ‘କୃତସ୍ମରା’ ନାମ ଓ ପରେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଜନ୍ମ–ତାରକବଧର ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଶେଷରେ କୃତସ୍ମରାର ଦକ୍ଷିଣରେ ‘କାମକୁଣ୍ଡ’ରେ ସ୍ନାନ ଏବଂ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଖୁ, ସୁନା, ଗାଈ, ବସ୍ତ୍ର ଦାନର ବିଧି କୁହାଯାଇ, ଏହା ଅମଙ୍ଗଳ ନିବାରଣ କରି ଶୁଭଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 201
कालभैरवस्मशानमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kālabhairava’s Great Cremation-Ground)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର (ଶିବ) ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି—କାଳଭୈରବ ସଂପୃକ୍ତ ମହାଶ୍ମଶାନ ଓ ତାହାର ସମୀପରେ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ। ସେଠାରେ ମଙ୍କୀଶ୍ୱରଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଶୈବ ମହିମାକୁ ଦୃଢ଼ କରେ ବୋଲି ଶିବ କହନ୍ତି। ମୂଳ ଦାବି ହେଉଛି ସ୍ଥାନବିଶେଷ ମୋକ୍ଷଦାନ: ଯେମାନେ ସେଠାରେ ମରନ୍ତି କିମ୍ବା ଯାହାଙ୍କ ଦାହସଂସ୍କାର ସେଠାରେ ହୁଏ, ସେମାନେ କାଳବିପର୍ୟୟ/ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ପରି ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଗ୍ରନ୍ଥର ନୀତିଶ୍ରେଣୀରେ ‘ମହାପାତକୀ’ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରପ୍ରଭାବରେ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ‘କୃତସ୍ମରତା’—ସ୍ମରଣରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା—କୁ ଫଳସିଦ୍ଧି ସହ ଯୋଡ଼ି ଶ୍ମଶାନକୁ ‘ଅପୁନର୍ଭବଦାୟକ’ (ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତିଦାତା) ଅଞ୍ଚଳ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବିଷୁବକାଳକୁ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟକାଳ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଶେଷରେ ଶିବ ଏହି ପ୍ରିୟ କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରତି ନିତ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ଏହାକୁ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅବିମୁକ୍ତଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ବୋଲି କହନ୍ତି।
Adhyaya 202
रामेश्वरमाहात्म्य — Rāmeśvara at Prabhāsa and the Pratiloma Sarasvatī Purification
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସରସ୍ୱତୀ ନିକଟସ୍ଥ ରାମେଶ୍ୱରର ସ୍ଥାନ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। କଥାରେ ବଳଭଦ୍ର (ରାମ/ହଲାୟୁଧ) ପାଣ୍ଡବ–କୌରବ ସଂଘର୍ଷରେ ପକ୍ଷ ନ ନେଇ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଫେରନ୍ତି; ମଦ୍ୟମତ୍ତତାରେ ଏକ ବନବିହାର ଉଦ୍ୟାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସୂତଙ୍କ ପାଠ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ କ୍ରୋଧରେ ସୂତଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି; ପରେ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାସଦୃଶ ପାପ ଭାବି ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରି ଧର୍ମିକ ଓ ଶାରୀରିକ ଦୁଷ୍ଫଳ ନେଇ ବିଳାପ କରନ୍ତି। ତାପରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ନ୍ୟାୟ କୁହାଯାଏ—ଇଚ୍ଛାପୂର୍ବକ ଓ ଅନିଚ୍ଛିତ ହିଂସାର ଭେଦ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ତାରତମ୍ୟ, ଏବଂ ବ୍ରତର ମହତ୍ତ୍ୱ। ଏକ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକୁ ଯିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଏ; ସେଠାରେ ପାଞ୍ଚ ଧାରାବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରତିଲୋମା ସରସ୍ୱତୀ ପାଞ୍ଚ ମହାପାତକନାଶିନୀ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ, ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ତାହା ସମାନ ନୁହେଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବଳଭଦ୍ର ଯାତ୍ରାବିଧି, ଦାନ, ସରସ୍ୱତୀ–ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରି ମହାଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନା ଓ ରାମେଶ୍ୱର ପୂଜା କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ରାମେଶ୍ୱରଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ପାପହର ବୋଲି, ଅଷ୍ଟମୀରେ ବ୍ରହ୍ମକୂର୍ଚ୍ଚ ବିଧିସହ ବ୍ରତ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି, ଏବଂ ସ୍ନାନ–ପୂଜା–ଗୋଦାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯାତ୍ରାଫଳ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 203
मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Glory of the Mankīśvara Liṅga)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ମଂକୀଶ୍ୱର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହା ରାମେଶର ଉତ୍ତରେ, ଦେବମାତୃ-ସ୍ଥଳର ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଅର୍କ-ସ୍ଥଳ ଓ କୃତ-ସ୍ମର ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦିଗ-ସୂଚନା ଦିଆଯାଇଛି। ପୁରାତନ କାଳରେ କୁବ୍ଜ (ବାଙ୍କା ଦେହ) ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଂକୀ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଓ ନିତ୍ୟ ପୂଜାରେ ଏହି ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ବହୁ ବର୍ଷ ଆରାଧନା ସତ୍ତ୍ୱେ ସନ୍ତୋଷ ନ ମିଳିବାରୁ ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଜପ-ଧ୍ୟାନ ସହ କଠୋର ସାଧନାକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼ାଇଲେ। ଶେଷରେ ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କହିଲେ—ମଂକୀଙ୍କ ପାଇଁ ଗଛର ଶାଖାକୁ ପହଞ୍ଚି ଅଧିକ ପୁଷ୍ପ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ସହଜ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତିରେ ଅର୍ପିତ ଏକମାତ୍ର ପୁଷ୍ପ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତଦନନ୍ତରେ ଲିଙ୍ଗପୂଜାର ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି-ସମନ୍ୱୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ—ଲିଙ୍ଗର ଦକ୍ଷିଣେ ବ୍ରହ୍ମା, ବାମେ ବିଷ୍ଣୁ, ମଧ୍ୟରେ ଶିବ; ତେଣୁ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନା ତ୍ରିଦେବଙ୍କ ସଂଯୁକ୍ତ ପୂଜା। ବିଲ୍ୱ, ଶମୀ, କରବୀର, ମାଳତୀ, ଉନ୍ମତ୍ତକ, ଚମ୍ପକ, ଅଶୋକ, କହ୍ଲାର ଆଦି ସୁଗନ୍ଧି ପୁଷ୍ପ ପ୍ରିୟ ଅର୍ପଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ମଂକୀ ବର ଚାହାନ୍ତି—ଯେ କେହି ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଏହି ଲିଙ୍ଗରେ କେବଳ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉପାସନାର ଫଳ ପାଉ; ଏବଂ ସମୀପରେ ଦିବ୍ୟ ଓ ପାର୍ଥିବ ବୃକ୍ଷ ରହୁ। ଶିବ ବରଦାନ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତ ନାଗଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ‘ନାଗସ୍ଥାନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ, ପରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି। ମଂକୀ ଦେହତ୍ୟାଗ କରି ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ—ଏହା ଫଳଶ୍ରୁତି।
Adhyaya 204
Sarasvatī-māhātmya and the Ritual Order of Dāna–Śrāddha at Prabhāsa (सरस्वतीमाहात्म्यं दानश्राद्धविधिक्रमश्च)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ପ୍ରଶ୍ନ–ଉତ୍ତର ଆକାରରେ ତତ୍ତ୍ୱମୟ ଆଲୋଚନା। ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ଏବଂ ତୀର୍ଥାଚରଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—‘ମୁଖ-ଦ୍ୱାର’ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶର ପୁଣ୍ୟ, ସ୍ନାନ ଓ ଦାନର ଫଳ, ଅନ୍ୟତ୍ର ନିମଜ୍ଜନର ପରିଣାମ, ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ସଠିକ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ନିୟମ, ମନ୍ତ୍ର, ଯୋଗ୍ୟ ପୁରୋହିତ, ଉପଯୁକ୍ତ ଭୋଜ୍ୟ ଓ ସୁପାରିଶିତ ଦାନ। ଈଶ୍ୱର ଦାନ–ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧିକ୍ରମକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ତାପରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପବିତ୍ରତାକୁ ଅନେକ ସ୍ତରରେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ। ସରସ୍ୱତୀ-ଜଳକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ବିଶେଷକରି ସମୁଦ୍ର-ସଙ୍ଗମରେ ଏହା ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ସେ ଲୋକସୁଖଦାତ୍ରୀ ଓ ଶୋକନାଶିନୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ବୈଶାଖ ମାସ ଓ ସୋମ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଦୁର୍ଲଭତା ଦେଖାଇ, ପ୍ରଭାସରେ ସରସ୍ୱତୀ-ପ୍ରାପ୍ତି ଅନ୍ୟ ତପ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସରସ୍ୱତୀ-ଜଳରେ ନିଷ୍ଠାରେ ରହୁଥିବା ଲୋକେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ବାସ ପାଆନ୍ତି ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ପ୍ରଭାସରେ ସରସ୍ୱତୀକୁ ଦେଖିପାରିନଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟିହୀନଙ୍କ ସହ ତୁଳନା କରାଯାଏ। ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ ଜ୍ଞାନ ଓ ନିର୍ମଳ ବିବେକର ଉପମା ଦେଇ, ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନଙ୍କ ସହ ଓ ସମୁଦ୍ର ସହ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗମକୁ ପରମ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ମହାଯଜ୍ଞସମ ଫଳଦାୟକ, ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ-ଜଳରେ ସ୍ନାତ ଲୋକେ ଭାଗ୍ୟବାନ ଓ ସମ୍ମାନଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 205
श्राद्धविधि-काल- पात्र- ब्राह्मणपरीक्षा (Śrāddha: timing, requisites, and examination of eligible Brāhmaṇas)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୦୫ରେ ଦେବୀ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବିଧି ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି—ବିଶେଷକରି ଦିନର ଯଥାଯଥ ସମୟ ଏବଂ ପ୍ରଭାସ/ସରସ୍ୱତୀ ତୀର୍ଥ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ତାହାର ଆଚରଣ। ଈଶ୍ୱର ଦିନର ମୁହୂର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୀପର ‘କୁଟପ-କାଳ’କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ କହନ୍ତି ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ନିଷେଧ କରନ୍ତି। ଶ୍ରାଦ୍ଧର ରକ୍ଷା ଓ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ କୁଶ/ଦର୍ଭ ଏବଂ କଳା ତିଳର ମହତ୍ତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ‘ସ୍ୱଧା-ଭବନ’ ସମୟର ଧାରଣା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଦୌହିତ୍ର, କୁଟପ ଓ ତିଳ—ଏହି ତିନିଟିକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପ୍ରଶଂସିତ ‘ପାବନ’ କୁହାଯାଇଛି; ସହିତ ଶୁଚିତା, କ୍ରୋଧହୀନତା ଓ ତ୍ୱରା ନ କରିବା ଭଳି ଗୁଣ ଉପରେ ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି। ଧନକୁ ଶୁଦ୍ଧତା ଅନୁସାରେ ଶୁକ୍ଳ/ଶମ୍ବଲ/କୃଷ୍ଣ ଭେଦରେ ବିଭାଜନ କରି କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଅନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ ନାହିଁ, ବରଂ ଫଳ ଅଶୁଭ ସତ୍ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଏ। ପରେ ପାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରୀକ୍ଷାରେ ଯୋଗ୍ୟ, ବିଦ୍ୱାନ, ସଂଯମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଆଚରଣ-ବୃତ୍ତି-ନୈତିକ ଦୋଷରେ ‘ଅପାଙ୍କ୍ତେୟ’ମାନଙ୍କୁ ବର୍ଜନ କରିବାର ଦୀର୍ଘ ତାଲିକା ଦିଆଯାଇଛି; ଶେଷରେ ଭୁଲ ପାତ୍ର ଚୟନ ଶ୍ରାଦ୍ଧଫଳକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ବୋଲି ପୁନରୁକ୍ତି ହୋଇଛି।
Adhyaya 206
Śrāddha-vidhi-varṇana (श्राद्धविधिवर्णन) — Procedural Discourse on Śrāddha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଶ୍ରାଦ୍ଧର, ବିଶେଷକରି ପାର୍ବଣ-ବିଧାନର, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ କ୍ରମବଦ୍ଧ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଆମନ୍ତ୍ରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯୋଗ୍ୟତା ଓ ଆସନବ୍ୟବସ୍ଥା, ଶୁଚିତା ନିୟମ, ମୁହୂର୍ତ୍ତଭେଦେ କାଳନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଏବଂ ପାତ୍ର, ସମିଧ, କୁଶ, ପୁଷ୍ପ, ଭୋଜ୍ୟ ଆଦିର ଚୟନ ବିସ୍ତାରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଅନୁଚିତ ସହଭୋଜନ, ବିଧିଭଙ୍ଗ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପିତୃଗ୍ରହଣ ନଷ୍ଟ ହୁଏ—ଏମିତି ନୀତିଗତ ସତର୍କବାଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଜପ, ଭୋଜନ, ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦିରେ ମୌନଶାସନ, ଦେବକର୍ମ ଓ ପିତୃକର୍ମର ଦିଗନିୟମ, ଏବଂ କିଛି ଦୋଷର ପ୍ରାୟୋଗିକ ପରିହାର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଶୁଭ-ଅଶୁଭ କାଠ, ଫୁଲ ଓ ଖାଦ୍ୟବସ୍ତୁର ତାଲିକା, କିଛି ଅଞ୍ଚଳରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧବର୍ଜନ, ଏବଂ ମଲମାସ/ଅଧିମାସ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନିଷେଧ ଓ ମାସଗଣନାର ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣ ମିଳେ। ଶେଷରେ ‘ସପ୍ତାର୍ଚିସ୍’ ସ୍ତୁତି ସହିତ ମନ୍ତ୍ରସମୂହ ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି—ପ୍ରଭାସରେ ସରସ୍ୱତୀ–ସାଗର ସଙ୍ଗମରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପାଠ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଶୁଦ୍ଧି, ସାମାଜିକ-ଧାର୍ମିକ ମାନ୍ୟତା, ସମୃଦ୍ଧି, ସ୍ମୃତି ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 207
पात्रापात्रविचारवर्णनम् | Discernment of Worthy and Unworthy Recipients (Pātra–Apātra Vicāra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ର ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଈଶ୍ୱର ଶ୍ରାଦ୍ଧସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦାନର କ୍ରମ ଓ ତାହାର ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପିତୃମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ କୃତ ଦାନ ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପବିତ୍ର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାପୁଣ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ଧର୍ମ-ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଭାଜନ ଆସେ—ନିତ୍ୟକର୍ମ ଅବହେଳାର ଦୋଷ, ଭୂମିହରଣ/ଜମି ଚୋରିର ନିନ୍ଦା, ଓ ନିଷିଦ୍ଧ ଉପାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନର ଦୁଷ୍ଫଳ। ବିଶେଷକରି ‘ବେଦ-ବିକ୍ରୟ’ (ବେଦଶିକ୍ଷାକୁ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବା)ର ପ୍ରକାର ଓ କର୍ମଫଳ ବିସ୍ତାରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଶୌଚ ନିୟମ, ଅଯୋଗ୍ୟ ଜୀବିକା, ନିନ୍ଦିତ ସ୍ରୋତରୁ ଅନ୍ନ-ଧନ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ଭକ୍ଷଣର ବିପଦ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଦାନଧର୍ମରେ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର (ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ, ଗୁଣବାନ, ଶୀଳବାନ) ଚୟନ ଅନିବାର୍ୟ; ଅପାତ୍ରକୁ ଦିଆ ଦାନ ପୁଣ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରେ—ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଶେଷରେ ସତ୍ୟ, ଅହିଂସା, ସେବା, ନିୟମିତ ଭୋଗ ଇତ୍ୟାଦି ଗୁଣର କ୍ରମ ଓ ଅନ୍ନ, ଦୀପ, ସୁଗନ୍ଧ, ବସ୍ତ୍ର, ଶୟ୍ୟା ଆଦି ଦାନର ଫଳ କୁହି ଆଚାରକୁ ନୀତିଶିକ୍ଷା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
Adhyaya 208
दानपात्रब्राह्मणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Proper Giving, Worthy Recipients, and Brāhmaṇa Eligibility)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ଦାନର ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ବିଭାଜନ ପଚାରନ୍ତି—କଣ ଦେବା ଉଚିତ, କାହାକୁ, କେବେ, କେଉଁଠି, କେମିତି ପାତ୍ରକୁ। ଈଶ୍ୱର ନିଷ୍ଫଳ ଜନ୍ମ ଓ ନିଷ୍ଫଳ ଦାନର ଲକ୍ଷଣ କହି ସତ୍ଜନ୍ମ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଦାନର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଷୋଡଶ ମହାଦାନର ବିଧି ଦେଖାନ୍ତି—ଗୋଦାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ, ଭୂଦାନ, ବସ୍ତ୍ର-ଧାନ୍ୟଦାନ, ସୋପସ୍କର ଗୃହଦାନ ଇତ୍ୟାଦି। ପରେ ଦାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧତା ଉପରେ ଜୋର ଦିଆଯାଏ—ଅହଂକାର, ଭୟ, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଦେଖାଦେଖିରେ କରା ଦାନ ବିଳମ୍ବିତ କିମ୍ବା କ୍ଷୀଣ ଫଳ ଦିଏ; ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଉପାର୍ଜିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ କରା ଦାନ ଶୀଘ୍ର ମଙ୍ଗଳ ଫଳ ଦିଏ। ପାତ୍ରଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ବିଦ୍ୟା, ଯୋଗଶୀଳତା, ଶାନ୍ତି, ପୁରାଣଜ୍ଞାନ, ଦୟା, ସତ୍ୟ, ଶୌଚ ଓ ସଂଯମ କୁହାଯାଇଛି। ଗୋଦାନରେ ଗାଈର ଶୁଭ ଗୁଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଦୋଷଯୁକ୍ତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାୟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଗାଈ ଦାନ ନିଷିଦ୍ଧ, ଅଯୋଗ୍ୟ ଦାନର ଦୁଷ୍ଫଳ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଉପବାସ, ପାରଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟ-ନିୟମରେ ସାବଧାନତା, ଏବଂ ସାଧନ କମ୍ ଥିଲେ କିମ୍ବା ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ନ ମିଳିଲେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଅନୁକୂଳ ପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପାଠକ-ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସତ୍କାର, ଦ୍ୱେଷୀ କିମ୍ବା ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ନ ଦେବାର ନିୟମ, ଏବଂ ଯଥାବିଧି ଶ୍ରବଣ-ଦାନକୁ କ୍ରିୟାସିଦ୍ଧିର ଅଂଗ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 209
मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māhātmya of Mārkaṇḍeyeśvara (Foundation and Merit Narrative)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ପଥ ଦର୍ଶାନ୍ତି—ସାବିତ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ପୂର୍ବ ଭାଗ ସମୀପରେ, ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମ ପବିତ୍ର ମାର୍କଣ୍ଡେୟେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ କହନ୍ତି। ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କୃପାରେ ଋଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣୋକ୍ତ ଅର୍ଥରେ ଅଜର-ଅମର ହେଲେ; କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ଜାଣି ସେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପଦ୍ମାସନରେ ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନସମାଧିରେ ଲୀନ ରହିଲେ। ଯୁଗଯୁଗ ଧରି ପବନ ଉଡ଼ାଇଥିବା ଧୂଳିରେ ମନ୍ଦିର ଢାଙ୍କିଗଲା; ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ଋଷି ଖନନ କରି ମହାଦ୍ୱାର ପୁନଃ ଖୋଲି ପୂଜାର ପଥ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ଯେ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜେ, ସେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପରମ ଧାମ ପାଏ। ପରେ ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ହେଲେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ‘ଅମର’ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ? ଈଶ୍ୱର ପୂର୍ବକଳ୍ପର କଥା କହନ୍ତି—ଭୃଗୁପୁତ୍ର ମୃକଣ୍ଡୁଙ୍କ ଏକ ସଦ୍ଗୁଣୀ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଆୟୁ ମାତ୍ର ଛଅ ମାସ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଥିଲା। ପିତା ଉପନୟନ କରାଇ ନିତ୍ୟ ନମସ୍କାର-ବନ୍ଦନ ଓ ଆଦରଶିଷ୍ଟାଚାର ଶିଖାଇଲେ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ବାଳ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ‘ଦୀର୍ଘାୟୁ’ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ଅଲ୍ପାୟୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ବିଶେଷ ନିୟତି ଘୋଷଣା କଲେ—ଏହି ବାଳକ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ହେବ, ବ୍ରହ୍ମାସମାନ ଆୟୁ ପାଇବ, କଳ୍ପାଦି ଓ କଳ୍ପାନ୍ତରେ ସହଚର ରହିବ। ପିତାଙ୍କ ଶୋକ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ ଓ କୃତଜ୍ଞ ଭକ୍ତି ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ଶିଷ୍ଟାଚାର, ଦିବ୍ୟ ଅନୁମୋଦନ ଓ ଢାଙ୍କିଗଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରର ପୂଜାସୁଲଭତା—ଏହି ଭାବ ଅନ୍ତେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
Adhyaya 210
Pulastyēśvaramāhātmya (The Glory of Pulastyēśvara) | पुलस्त्येश्वरमाहात्म्यम्
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତୀର୍ଥ-ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ର ମାନଚିତ୍ରରେ ଦିଗ-ସୂଚନା ଓ ଦୂର/ପରିମାଣ ଚିହ୍ନ ଅନୁସାରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ଉତ୍ତମ’ ତୀର୍ଥ ପୁଲସ୍ତ୍ୟେଶ୍ୱରକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଦର୍ଶନ କରି, ପରେ ବିଧାନତଃ (ଯଥାବିଧି) ପୂଜା କରିବାର କ୍ରମ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଉପାସକ ସାତ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—“ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସ୍ଥାନ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ପୂଜାବିଧି ଓ ପାପକ୍ଷୟ-ଫଳକୁ ଏକ ତୀର୍ଥ-ଏକକରେ ଏକତ୍ର କରେ।
Adhyaya 211
पुलहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pulahēśvara Māhātmya (Glorification of Pulahēśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ପୁଲହେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ନୈଋତ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗକୁ ଧନୁଷ୍-ପ୍ରମାଣ ଦୂରତାରେ ପୁଲହେଶ୍ୱର ନାମକ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅବସ୍ଥିତ; ସେଠାକୁ ଯାଇ ଭକ୍ତିସହିତ ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜା କରିବାକୁ ସ୍ଥାନନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସହ କୁହାଯାଇଛି। ପୁଲହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭକ୍ତିମୟ ଆରାଧନାରେ ଯାତ୍ରାଫଳ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ବିଶେଷତଃ ହିରଣ୍ୟଦାନ (ସୁବର୍ଣ୍ଣ/ଧନ ଦାନ) କରିଲେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ପୁଣ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ—ଏହାକୁ ଫଳସମାପ୍ତିର ଉପାୟ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ୨୧୧ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି କୋଲୋଫନରେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।
Adhyaya 212
Kratvīśvaramāhātmya (क्रत्वीश्वरमाहात्म्यम्) — The Glory of Kratvīśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ (212) ରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି—ପୁଲହୀଶ୍ୱରରୁ ନୈଋତ୍ୟ ଦିଗରେ ଆଠ ଧନୁଷ ଦୂରେ ‘କ୍ରତ୍ୱୀଶ୍ୱର’ ନାମକ ପବିତ୍ର ଶିବତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ‘ମହାକ୍ରତୁ-ଫଳ’ ମିଳେ, ଅର୍ଥାତ୍ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥଦର୍ଶନରେ ସହଜରେ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ କ୍ରତ୍ୱୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖେ, ସେ ପୌଣ୍ଡରୀକ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ; ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରୁ ରକ୍ଷା ପାଏ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଦୁଃଖ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସ୍ଥାନ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ନାମ-ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଦର୍ଶନଫଳକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଦେଖାଏ।
Adhyaya 213
Kaśyapeśvara Māhātmya (काश्यपेश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Kaśyapeśvara Shrine
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂବାଦରୂପେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କାଶ୍ୟପେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ତୀର୍ଥର ଦିଗ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ପୂର୍ବଦିଗ୍ଭାଗରେ “ଷୋଳ ଧନୁଷ” ଅନ୍ତରରେ କାଶ୍ୟପେଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି। ସେଠାରେ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସନ୍ତାନଲାଭ ପାଏ; ଏବଂ “ସମସ୍ତ ପାପ” ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏହାକୁ ନିଃସନ୍ଦେହ ଫଳଶ୍ରୁତି ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ ଓ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ସ୍ଥାନ କୋଲୋଫନ୍ରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 214
कौशिकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Narrative of the Glory of Kauśikeśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂ ଉପଦେଶରୂପେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର କୌଶିକେଶ୍ୱର ଶିବସ୍ଥଳର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। କାଶ୍ୟପେଶ୍ୱରରୁ ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ଆଠ ଧନୁ ଦୂରେ ଏହାର ସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ଏହାକୁ ମହାପାତକ-ନାଶକ ଓ ପରମ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ନାମକଥାରେ କୌଶିକ ଦ୍ୱାରା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ରବଧର ଦୋଷ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ; ସେ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପୂଜା କରି ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଯେ ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜା କରେ, ସେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଏ।
Adhyaya 215
कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kumāreśvara
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ମārkaṇḍeśvaraର ଦକ୍ଷିଣେ ଅଳ୍ପ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ କୁମାରେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ୱାମୀ ନାମକ ଭକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶିବଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ, ଏହାକୁ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। କାର୍ତ୍ତିକେୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଘୋର ତପସ୍ୟାକୁ ପରସ୍ତ୍ରୀ/ପରପୁରୁଷ-ସମ୍ବନ୍ଧ ଭଳି ଅତିକ୍ରମଜନ୍ୟ ପାପ ନାଶର ଉପାୟ କୁହାଯାଇଛି। ଏକ ଆଦର୍ଶ ଭକ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଅପବିତ୍ରତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ‘କୌମାର’—ଯୌବନସଦୃଶ ନିର୍ମଳ ଶୁଦ୍ଧତା—ଲାଭ କରେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ସୁମାଳୀ, ପିତୃ/ପୂର୍ବଜ-ହତ୍ୟା ଭଳି ଘୋର ପାପ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ପୂଜା କରି ସେହି ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ଏକ କୂପର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ସ୍ୱାମୀ-ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କଲେ ଦୋଷମୁକ୍ତି ଓ ସ୍ୱାମୀପୁର ନାମକ ମହାଦିବ୍ୟ ନଗର ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଶେଷରେ ଦାନବିଧି—ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନାମରେ ଦ୍ୱିଜକୁ ଶାତକୁମ୍ଭ-ସୁବର୍ଣ୍ଣର ‘ତାମ୍ରଚୂଡା’ ଦାନ କଲେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଫଳ ମିଳେ।
Adhyaya 216
Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gautameśvara Liṅga
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏକ ଶୈବ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେଶ୍ୱରର ଉତ୍ତରେ ପନ୍ଦର ଧନୁ ଦୂରେ ‘ଗୌତମେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲିଙ୍ଗ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଗୁରୁହତ୍ୟା ପାପ ଓ ଶୋକରେ ପୀଡିତ ଗୌତମ ଋଷି ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ତପ ଓ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ସେହି ପାପଭାରରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ବୋଲି କଥା ଅଛି। ତେଣୁ ଏହାକୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ମାନାଯାଏ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧି—ନଦୀରେ ଯଥାବିଧି ସ୍ନାନ, ଲିଙ୍ଗର ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପୂଜା, ଏବଂ କପିଳା ଗାଈର ଦାନ। ଏହାର ଫଳରେ ପଞ୍ଚମହାପାତକ ନାଶ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
Adhyaya 217
Devarājeśvara-māhātmya (Glorification of Devarājeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେବରାଜେଶ୍ୱରର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଗୌତମେଶ୍ୱରର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ଷୋଳ ଧନୁ ଦୂରତାରେ ଦେବରାଜେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ସ୍ଥାନନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ ସ୍ଥାପକ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏହି କାରଣ-ଫଳ କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ନିୟମରୂପ ଉପଦେଶ ଯେ, ସମାହିତ ଓ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଯେ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜେ, ସେ ମାନବଦେହଜନିତ ପାତକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ମୋକ୍ଷସଦୃଶ ପାପମୁକ୍ତି ପାଏ। ଶେଷ କୋଲୋଫୋନରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣ (୮୧,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ) ଅନ୍ତର୍ଗତ ପ୍ରଭାସ ଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ‘ଦେବରାଜେଶ୍ୱର-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମକ ୨୧୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 218
Mānaveśvara Māhātmya (The Glory of Mānaveśvara) | मानवेश्वरमाहात्म्य
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ ରୂପେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ବିଶେଷ ଲିଙ୍ଗର ପରିଚୟ ମିଳେ। ମନୁ ଯେଉଁ ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ସେହି ଲିଙ୍ଗ “ମାନବ-ଲିଙ୍ଗ” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ନିଜ ପୁତ୍ରବଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପାପଦୋଷଭାରରେ ପୀଡିତ ମନୁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ପାପହର ବୋଲି ଜାଣି, ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଭିଷେକ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସେଠାରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ତାହାର ଫଳରେ ସେ ଦୋଷଭାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ସାଧାରଣ ଫଳ ଭାବେ—ଯେକୌଣସି ମାନବଭକ୍ତ ଭକ୍ତିରେ ଏହି ମାନବ-ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କଲେ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ “ମାନବେଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟ” ନାମକ 218ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି କଲୋଫନରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 219
मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mārkaṇḍeyeśvara and associated liṅgas near Mārkaṇḍeya’s āśrama)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆଶ୍ରମ ସମୀପର ଆଗ୍ନେୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ଥିବା ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ଓ ଲିଙ୍ଗମାଳାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗୁହାଲିଙ୍ଗ—ନୀଳକଣ୍ଠ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଖ୍ୟାତ—ପୂର୍ବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଏବଂ ‘ସମସ୍ତ ପାପ-ଅବଶେଷ ନାଶକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନ, ପଶୁସମ୍ପଦ ଓ ସନ୍ତୋଷ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଦୃଶ୍ୟ ଆଶ୍ରମ, ଗୁହା ଓ ଅନେକ ଲିଙ୍ଗ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସ୍ଥାନର ଉଲ୍ଲେଖ ଆସେ। ମୁଖ୍ୟ ବିଧାନ ହେଉଛି—ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ସମୀପରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ବିସ୍ତୃତ ବଂଶପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ଉନ୍ନତ ହୁଏ; ଏହାକୁ ସମାଜବ୍ୟାପୀ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଧାର୍ମିକ ଉପାୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ତତ୍ତ୍ୱରେ କୁହାଯାଇଛି—ସମସ୍ତ ଲୋକ ଶିବମୟ, ସବୁକିଛି ଶିବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ତେଣୁ ସମୃଦ୍ଧି ଚାହୁଁଥିବା ବିଦ୍ୱାନ ଶିବପୂଜା କରୁ। ଦେବ, ରାଜା ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ଲିଙ୍ଗପୂଜା-ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ସାଧାରଣ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପରିହାର ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି; ଶିବତେଜରେ ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବୃତ୍ରବଧ ପରେ ଶୁଦ୍ଧି, ସଙ୍ଗମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା, ଅହଲ୍ୟାର ଉଦ୍ଧାର ଇତ୍ୟାଦି କଥା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣ ଦେଇ ଶେଷରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ସାର ମାର୍କଣ୍ଡେୟାଶ୍ରମ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ପୁନଃ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 220
वृषध्वजेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vṛṣadhvajeśvara Māhātmya (Glorification of Vṛṣadhvajeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ତ୍ରିଲୋକପୂଜିତ’ ବୃଷଧ୍ୱଜେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ-ସଙ୍କେତ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଶିବ ଅକ୍ଷର ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ତାଙ୍କଠାରୁ ପରେ କୌଣସି ପରତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ; ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଗମ୍ୟ; ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ମହାପୁରୁଷ, ଯାହାଙ୍କ ହାତ-ପାଦ-ନେତ୍ର-ଶିର-ମୁଖ ସର୍ବତ୍ର ଅଛି ବୋଲି ସର୍ବାତ୍ମଭାବରେ ସ୍ତୁତି ହୁଏ। ପୃଥୁ, ମରୁତ୍ତ, ଭରତ, ଶଶବିନ୍ଦୁ, ଗୟ, ଶିବି, ରାମ, ଅମ୍ବରୀଷ, ମାନ୍ଧାତା, ଦିଲୀପ, ଭଗୀରଥ, ସୁହୋତ୍ର, ରନ୍ତିଦେବ, ଯୟାତି, ସଗର ଆଦି ରାଜାମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ କୁହାଯାଏ—ସେମାନେ ପ୍ରଭାସକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଯଜ୍ଞସହିତ ବୃଷଧ୍ୱଜେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରି ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଥିଲେ। ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ, ଜରା-ବ୍ୟାଧି, କ୍ଲେଶମୟ ସଂସାରକୁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ମରଣ କରାଇ ଅସାର ଜଗତରେ ଶିବାର୍ଚ୍ଚନକୁ ‘ସାର’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ। ଭକ୍ତିକୁ ସମୃଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ—ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାମଣି ଓ କଳ୍ପଦ୍ରୁମ ସଦୃଶ ଲାଭ, କୁବେର ମଧ୍ୟ ସେବକ ସମାନ ହୁଏ ବୋଲି ଉପମା। ଅଳ୍ପ ଉପଚାରର ମହିମା: ପାଞ୍ଚଟି ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କଲେ ମଧ୍ୟ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧର ଫଳ। ବୃଷଧ୍ୱଜ ସନ୍ନିକଟରେ ବୃଷଦାନ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ତୀର୍ଥଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ବିଧି ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Adhyaya 221
ऋणमोचनमाहात्म्यवर्णनम् (R̥ṇamocana Māhātmya—Theological Account of Debt-Release at Prabhāsa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର “ଋଣମୋଚନ” ନାମକ ଲିଙ୍ଗ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତାହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମାତୃ–ପିତୃ ପରମ୍ପରାଜନିତ ପିତୃଋଣ ନଶ୍ୟତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କଥାନକରେ ପିତୃଗଣ ପ୍ରଭାସରେ ଦୀର୍ଘ ତପ କରି ଭକ୍ତିସହ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ପ୍ରସନ୍ନ ମହାଦେବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ମାଗିବାକୁ କହନ୍ତି। ପିତୃଗଣ ବର ଚାହାନ୍ତି—ଦେବ, ଋଷି ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଯେ କେହି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏଠାକୁ ଆସିବେ ସେ ପିତୃଋଣ ଓ ପାପମଳରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉ; ସର୍ପ, ଅଗ୍ନି, ବିଷ ଆଦିରେ ଅସମୟ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଥିବା, କିମ୍ବା ସପିଣ୍ଡୀକରଣ, ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ/ଷୋଡଶ ଅର୍ପଣ, ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ, ଶୌଚାଦି କ୍ରିୟା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ତର୍ପଣ ପାଇ ଉତ୍ତମ ଗତି ପାଉନ୍ତୁ। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ପିତୃଭକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃତର୍ପଣ କଲେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଉଦ୍ଧାର ମିଳେ; ଭାରୀ ପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମହେଶ୍ୱର ବରପ୍ରଦାତା। ସ୍ନାନ ଓ ପିତୃ-ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗପୂଜାରେ ପିତୃଋଣମୋଚନ ହୁଏ; ଋଣରୁ ମୋଚନ କରେ ବୋଲି ଏହାର ନାମ “ଋଣମୋଚନ”। ମୁଣ୍ଡରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଖି ସ୍ନାନ କଲେ ଶତ ଗୋଦାନ ସମ ପୁଣ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସେଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ଦେବପ୍ରିୟ ପିତୃଲିଙ୍ଗର ପୂଜା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳେ।
Adhyaya 222
रुक्मवतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmavatīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Rukmavatīśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ “ଇଶ୍ୱର ଉବାଚ” ରୂପେ ରୁକ୍ମବତୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରୁକ୍ମବତୀଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହାକୁ ସର୍ବଶାନ୍ତିଦାୟକ, ପାପନାଶକ ଏବଂ ଇଷ୍ଟଫଳପ୍ରଦ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ତୀର୍ଥାଚରଣର କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି—ସମ୍ବନ୍ଧିତ ମହାତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ତାପରେ ସାବଧାନତାର ସହିତ ଲିଙ୍ଗର ସମପ୍ଲାବନ/ଅଭିଷେକ ବିଧିପୂର୍ବକ କରିବା। ତଦନନ୍ତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଧନଦାନ କଲେ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏଭଳି ତୀର୍ଥ, ଲିଙ୍ଗ, ସ୍ନାନ-ଅଭିଷେକ ଓ ଦାନ ଏକତ୍ର ହୋଇ ପାପଶୁଦ୍ଧି ଓ ଅଭୀଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।
Adhyaya 223
Puruṣottama-tīrtha and Pretatīrtha (Gātrotsarga) Māhātmya — पुरुषोत्तमतीर्थ-प्रेततीर्थ(गात्रोत्सर्ग)माहात्म्य
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ତ୍ରିଲୋକପୂଜ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ଓ ତାହା ସନ୍ନିହିତ ତୀର୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଏହା କୃତଯୁଗରେ ‘ପ୍ରେତତୀର୍ଥ’ ଏବଂ ପରେ ‘ଗାତ୍ରୋତ୍ସର୍ଗ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଋଣମୋଚନ ଓ ପାପମୋଚନ ନିକଟରେ ଏହି ସ୍ଥାନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭୂଗୋଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ସେଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ସ୍ନାନ କଲେ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ଦୋଷନିବୃତ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସେଠାରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ବାସ ଅଛି; ନାରାୟଣ-ବଳଭଦ୍ର-ରୁକ୍ମିଣୀ ପୂଜା ତ୍ରିବିଧ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଏ, ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ପିଣ୍ଡଦାନରେ ପିତୃମାନେ ପ୍ରେତଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ପରେ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ। ପାଞ୍ଚ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରେତ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କର ନାମ ପୂର୍ବକୃତ ଦୁଷ୍କର୍ମର ନୈତିକ ଚିହ୍ନ—ଅନୁରୋଧ ଅସ୍ୱୀକାର, ବିଶ୍ୱାସଘାତ, କ୍ଷତିକାରକ ଚୁଗୁଲି/ସୂଚନା, ଦାନରେ ଅବହେଳା ଇତ୍ୟାଦି। ସେମାନେ ପ୍ରେତଙ୍କ ଅଶୁଚି ଆହାରସ୍ରୋତ ଓ ପ୍ରେତଜନ୍ମକାରୀ କର୍ମ—ମିଥ୍ୟା, ଚୋରି, ଗୋ/ବ୍ରାହ୍ମଣହିଂସା, ନିନ୍ଦା, ଜଳଦୂଷଣ, କ୍ରିୟାକର୍ମ ଅବହେଳା—ଗଣନା କରନ୍ତି; ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଦେବପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭକ୍ତି, ଶାସ୍ତ୍ରଶ୍ରବଣ, ପଣ୍ଡିତସେବା ପ୍ରେତତ୍ୱ ନିବାରକ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଗୌତମ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି; ପଞ୍ଚମ ‘ପର୍ୟୁଷିତ’ ପାଇଁ ଉତ୍ତରାୟଣ ସମୟରେ ଅତିରିକ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆବଶ୍ୟକ। ମୁକ୍ତ ପ୍ରେତ ବର ଦେଇ କହେ—ଏହି ସ୍ଥାନ ‘ପ୍ରେତତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ ହେବ, ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବାଙ୍କ ବଂଶଜ ପ୍ରେତଭାବକୁ ପଡିବେ ନାହିଁ; ଶ୍ରବଣ-ଦର୍ଶନରେ ମହାଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
Adhyaya 224
इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Indreśvara Māhātmya: The Glory of Indra’s Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣେ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ସେହି ଲିଙ୍ଗ “ପାପମୋଚନ” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବୃତ୍ରବଧ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାସଦୃଶ ଅଶୌଚର ଭାର ପଡ଼ିଲା; ଦେହର ବର୍ଣ୍ଣବିକାର ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଦେଖାଦେଲା, ଯାହାରେ ତେଜ, ବଳ ଓ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ ହେଲା। ନାରଦାଦି ଋଷି ଓ ଦେବଗଣ ତାଙ୍କୁ ପାପହର କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରଭାସକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭାସରେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଧୂପ, ସୁଗନ୍ଧ, ଚନ୍ଦନଲେପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ। ପୂଜାଫଳରେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ବର୍ଣ୍ଣବିକାର ନିବୃତ୍ତ ହେଲା, ତାଙ୍କ ରୂପ ପୁନଃ ଉତ୍ତମ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ଯେ ଭକ୍ତିରେ ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଶେଷରେ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୋଦାନ ଓ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୀଡ଼ା ନିବାରଣର ସହାୟକ କର୍ମ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 225
Narakeśvara-darśana and the Catalogue of Narakas (Ethical-Theological Discourse)
ଈଶ୍ୱର ଉତ୍ତରଦିଗରେ ନରକେଶ୍ୱର-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର ପରିଚୟ କରାନ୍ତି, ଯାହା ପାପନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ମଥୁରାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—ଅଗସ୍ତ୍ୟ-ଗୋତ୍ରୀୟ ଦେବଶର୍ମା ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦାରିଦ୍ର୍ୟପୀଡିତ; ଯମଦୂତ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ‘ଦେବଶର୍ମା’କୁ ଆଣିବାକୁ ପଠାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲେଖା-ଭୁଲରୁ ଏହି ଦେବଶର୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିପଡ଼େ। ଯମ ଭୁଲ ସୁଧାରି ଧର୍ମରାଜ ଭାବେ କହନ୍ତି—ନିୟତ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ; ଆଘାତ ଇତ୍ୟାଦି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ‘ଅକାଳ’ ମରେନାହିଁ। ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୃଶ୍ୟ ନରକଲୋକମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଓ କର୍ମକାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ଯମ ଏକୋଇଶି ନରକର ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ବିଶ୍ୱାସଘାତ, ମିଥ୍ୟାସାକ୍ଷ୍ୟ, କଠୋର ଓ ଛଳପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଣୀ, ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନ, ଚୋରି, ବ୍ରତଧାରୀଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା, ଗୋହିଂସା, ଦେବ-ବ୍ରାହ୍ମଣଦ୍ୱେଷ, ମନ୍ଦିର/ବ୍ରାହ୍ମଣଧନ ଅପହରଣ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ନରକପ୍ରାପ୍ତିର କାରଣ ଭାବେ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ଶେଷରେ ନିବାରକ ମୋକ୍ଷୋପଦେଶ—ଯେ ପ୍ରଭାସକୁ ଯାଇ ଭକ୍ତିରେ ନରକେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ନରକ ଦେଖେନାହିଁ; ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଯମ ଶିବଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ରକ୍ଷଣୀୟ। ଅନ୍ତେ ବିଧି-ଫଳଶ୍ରୁତି—ଆଜୀବନ ପୂଜାରେ ପରମଗତି; ଆଶ୍ୱୟୁଜ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧସମ ପୁଣ୍ୟ; ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କଳା ହରିଣଚର୍ମ ଦାନ କଲେ ତିଳସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସମ୍ମାନ ମିଳେ।
Adhyaya 226
मेघेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Meghēśvara Māhātmya (Glorification of Meghēśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ପୂର୍ବଭାଗରେ ନୈଋତ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗକୁ ଅବସ୍ଥିତ ‘ମେଘେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଶିବତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ପାପମୋଚନ ଓ ସର୍ବପାତକନାଶକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ପରେ ଅନାବୃଷ୍ଟି-ଭୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସାମୁଦାୟିକ ସଙ୍କଟର ପ୍ରତିକାର ଦିଆଯାଏ—ସେଠାରେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାନ୍ତିକର୍ମ କରିବେ ଏବଂ ବାରୁଣୀ ବିଧିରେ ଜଳଦ୍ୱାରା ଭୂମିର ସଂସ୍କାର/ଅଭିଷେକ କରାଯିବ; ଏହା ବର୍ଷା ଆହ୍ୱାନ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ପୁନଃସ୍ଥାପନର ଉପାୟ। ଯେଉଁଠାରେ ମେଘ-ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗର ନିତ୍ୟ ପୂଜା ହୁଏ, ସେଠାରେ ଅନାବୃଷ୍ଟିର ଭୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନା—ଏଭଳି ଭକ୍ତିନିୟମରେ ପ୍ରକୃତି ଓ ସମାଜସ୍ଥିରତା ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।
Adhyaya 227
बलभद्रेश्वरमाहात्म्य (Glory of Balabhadreśvara Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ବଲଭଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ମହାପାପ-ହର, ‘ମହାଲିଙ୍ଗ’ ଏବଂ ମହାସିଦ୍ଧି-ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ପାପଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ବଲଭଦ୍ର ନିଜେ ବିଧିଅନୁସାରେ ଏହା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ଭକ୍ତିମୟ ପୂଜାକ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦିକୁ କ୍ରମେ ଅର୍ପଣ କରି ଯଥାବିଧି ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ। ତୃତୀୟ ରେବତୀ-ଯୋଗ ସମୟରେ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଭକ୍ତ ‘ଯୋଗେଶ-ପଦ’ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି। ଶେଷରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରଥମ ଭାଗର 227ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
Adhyaya 228
भैरवेश-मातृस्थान-विधानम् | Rite of Bhairaveśa at the Supreme Mothers’ Shrine
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨୮ରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ‘ଭୈରବେଶ’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ‘ମାତୃସ୍ଥାନ’କୁ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି; ଏହାକୁ ‘ସର୍ବଭୟ-ବିନାଶକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଯୋଗିନୀ ଓ ମାତୃଦେବୀମାନଙ୍କ କୃପାରେ ଭୟ ନିବାରଣର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭାବେ ମହିମାନ୍ୱିତ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ଯତାତ୍ମବାନ ସାଧକ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ବଳି-ନୈବେଦ୍ୟ ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବାକୁ କାଳନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଯୋଗିନୀ ଓ ମାତୃଗଣ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ପୁତ୍ର ସମ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ମିଳେ; ଏହାରେ ଆତ୍ମସଂଯମ, କ୍ଷେତ୍ର-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଚାର ଓ ଭୟହରଣ ଫଳ ଏକତ୍ର ହୋଇଛି।
Adhyaya 229
गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-māhātmya: Discourse on the Glory of the Gaṅgā at Prabhāsa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ଇଶାନ୍ୟ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ତ୍ରିପଥଗାମିନୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ମହିମାକୁ ଦର୍ଶନ-ସ୍ମରଣ କର। ଏହି ଗଙ୍ଗା ସ୍ୱୟଂଭୂ ପବିତ୍ର ଧାରା; ପୂର୍ବେ ବିଷ୍ଣୁ ପୃଥିବୀର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ କରି, ଯାଦବମାନଙ୍କ ହିତ ଓ ସର୍ବପାପ-ଶମନ ପାଇଁ ପ୍ରବାହିତ କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ—ପୂର୍ବସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ—ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ କରା-ନକରା କର୍ମ ବିଷୟରେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ନଥିବା ଅବସ୍ଥା ମିଳେ। କାର୍ତ୍ତିକୀରେ ଜାହ୍ନବୀ ଜଳରେ ସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଦାନ ସମାନ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। କଳିଯୁଗରେ ଏପରି ଦର୍ଶନ ଦୁର୍ଲଭ ହେବାକୁ କହି, ପ୍ରଭାସରେ ଗଙ୍ଗା/ଜାହ୍ନବୀ ତୀର୍ଥର ସ୍ନାନ-ଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 230
गणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | Gaṇapati-Māhātmya (Account of Gaṇeśa’s Glory in Prabhāsa)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ୱୟଂ ନିଯୁକ୍ତ କରି ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଥିବା, ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଗଣପତିଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ସେ ଗଣପତି ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିରାଜିତ ଓ କ୍ଷେତ୍ରରକ୍ଷାରେ ସଦା କ୍ରିୟାଶୀଳ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମାଘ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ତାଙ୍କର ବିଶେଷ ପୂଜାବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଦିବ୍ୟ ମୋଦକକୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ, ସହିତ ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଆଦି ଉପଚାର ଯଥାକ୍ରମେ ଅର୍ପଣ କରି ଭକ୍ତିରେ ଆରାଧନା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ପୂଜାର ଫଳ ରକ୍ଷାମୂଳକ—ଉପାସକଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ; ବିଶେଷତଃ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ରହୁଥିବା/ଅବସ୍ଥିତ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନିଶ୍ଚୟତା। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ବିଭାଗ ‘ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ’ର 230ତମ ଅଧ୍ୟାୟ, ‘ଗଣପତିମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ବୋଲି କୋଲୋଫନରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 231
जांबवतीतीर्थमाहात्म्यम् / The Māhātmya of the Jāmbavatī Tīrtha
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଜାମ୍ବବତୀ ନଦୀ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳ ଦିଗରେ ଧ୍ୟାନ ଆକର୍ଷଣ କରାନ୍ତି। ପୁରାଣପରମ୍ପରାରେ ଜାମ୍ବବତୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ସଂବାଦରେ ଜାମ୍ବବତୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଘଟଣା ପଚାରନ୍ତି; ଶୋକାକୁଳ ଅର୍ଜୁନ ଯାଦବବଂଶରେ ଘଟିଥିବା ମହାବିପର୍ଯ୍ୟୟ କହନ୍ତି—ବଳଦେବ, ସାତ୍ୟକି ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ଯାଦବଙ୍କ ନାଶ ଏବଂ ସମଗ୍ର ଯାଦବସମୁଦାୟର ଭଙ୍ଗକୁ ଧର୍ମ-ଇତିହାସର ଏକ ବଡ଼ ଛେଦ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଜାମ୍ବବତୀ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ଆତ୍ମଦାହ କରି ଚିତାଭସ୍ମ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ପରେ ଦିବ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସେ ନଦୀରୂପ ଧାରଣ କରି ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଏହା ତୀର୍ଥରୂପେ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଭକ୍ତିରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ନାରୀମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ବଂଶର ନାରୀମାନେ ବୈଧବ୍ୟଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି ନାହିଁ; ଏବଂ ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ ଯେ କେହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ପରମ ଗତି ପାଏ।
Adhyaya 232
Pāṇḍava-kūpa-pratiṣṭhā and Vaiṣṇava-sānnidhya at Prabhāsa (पाण्डवकूप-प्रसङ्गः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ପାଣ୍ଡବ-କୂପ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ବନବାସ ସମୟରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପ୍ରଭାସକୁ ଆସି ଶାନ୍ତଚିତ୍ତରେ କିଛିଦିନ ରହନ୍ତି। ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟରେ ଜଳ ଦୂରେ ଥିବାରୁ ବାଧା ହୁଏ; ତେଣୁ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଆଶ୍ରମ ସମୀପରେ ଏକ କୂପ ଖୋଦି ଜଳସ୍ରୋତ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ପରେ ଦ୍ୱାରକାରୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯାଦବମାନଙ୍କ ସହ (ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସାମ୍ବ ଆଦି) ସେଠାକୁ ଆସନ୍ତି। ଔପଚାରିକ ସମ୍ବାଦରେ କୃଷ୍ଣ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ବର ମାଗିବାକୁ କହନ୍ତି; ଯୁଧିଷ୍ଠିର କୂପସ୍ଥଳରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି—ଭକ୍ତିସହିତ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ କୃଷ୍ଣକୃପାରେ ବୈଷ୍ଣବ ଗତି ମିଳେ। ଈଶ୍ୱର ବରକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି, ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମ ପୁଣ୍ୟ; ତର୍ପଣ ଓ ସ୍ନାନରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଫଳବୃଦ୍ଧି। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସାବିତ୍ରୀ ପୂଜା ସହ କର୍ମ କଲେ ‘ପରମ ପଦ’ ଲାଭ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥଫଳ ଚାହୁଁଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଦାନ ପ୍ରଶଂସିତ।
Adhyaya 233
पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Pandaveśvara Māhātmya—Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପାଞ୍ଚଟି ଲିଙ୍ଗର ସମୁହ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଧାର୍ମିକ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ମହାତ୍ମା ପାଣ୍ଡବମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ତୀର୍ଥର ଇତିହାସିକ ସ୍ମୃତି ଓ ଉପାସନାର ପ୍ରାମାଣିକତା ଦୃଢ଼ କରାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ଯେ ଭକ୍ତିସହିତ ଏହି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏଭଳି ପ୍ରମାଣିତ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳରେ ଭକ୍ତି-ଯୁକ୍ତ ଲିଙ୍ଗପୂଜାର ମୋକ୍ଷଦାୟି ମହିମା ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇଛି।
Adhyaya 234
दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्य (Māhātmya of the Daśāśvamedhika Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ‘ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ’ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥର ଉଦ୍ଭବ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥାହୁଏ। ତ୍ରିଲୋକବିଖ୍ୟାତ ଏବଂ ମହାପାପନାଶକ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶାଇ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସେଠାରେ ରାଜା ଭରତ ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ସ୍ଥଳକୁ ଅନୁପମ ଭାବି ଯଜ୍ଞାହୁତିରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ଦେବମାନେ ବର ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ, ଭରତ ଅନୁରୋଧ କଲେ—ଯେ କେହି ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବ, ସେ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧର ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଉ। ଦେବମାନେ ତୀର୍ଥର ନାମ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ; ତେଣୁ ଏହା ‘ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ’ ଭାବେ ପାପକ୍ଷୟକାରୀ ତୀର୍ଥ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏହି ତୀର୍ଥ ଐନ୍ଦ୍ର ଓ ବାରୁଣ ଚିହ୍ନମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଶିବକ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ବିଶାଳ ତୀର୍ଥସମୂହର ଏକ ସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ—ସେଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ଶିବଲୋକର ସୁଖ ମିଳେ; ମନୁଷ୍ୟେତର ଯୋନିର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ଗତି ପାଆନ୍ତି। ତିଳୋଦକ ଦ୍ୱାରା ପିତୃତର୍ପଣ କଲେ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂର୍ବଯଜ୍ଞ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏଠାରେ ଉପାସନାରେ ଦେବରାଜ ପଦଲାଭ, ଏବଂ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟଙ୍କ ଶତଯଜ୍ଞ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇ, ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଅପୁନର୍ଭବ ଓ ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗରେ ବଳଦର ରୋମସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ସ୍ୱର୍ଗୋନ୍ନତି ମିଳେ ବୋଲି ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 235
Śatamedhādi Liṅgatraya Māhātmya (Glory of the Three Liṅgas: Śatamedha, Sahasramedha, Koṭimedha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ “ଅନୁତ୍ତମ ତ୍ରିଲିଙ୍ଗ” ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଶତମେଧ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ଯାହା ଶତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ; କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ପୂର୍ବେ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ସ୍ମୃତି ସହ ଏହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସମସ୍ତ ପାପଭାର ନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମଧ୍ୟଭାଗରେ କୋଟିମେଧ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅସଂଖ୍ୟ (କୋଟି) ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ କରି ମହାଦେବଙ୍କୁ “ଶଙ୍କର, ଲୋକହିତକର” ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ସହସ୍ରକ୍ରତୁ (ସହସ୍ରମେଧ) ଲିଙ୍ଗ; ଶକ୍ର/ଇନ୍ଦ୍ର ହଜାର କ୍ରିୟା କରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆଦିଦେବ ଭାବେ ମହାଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା ଏବଂ ପଞ୍ଚାମୃତ ଓ ଜଳରେ ଅଭିଷେକର ବିଧାନ ରହିଛି; ଭକ୍ତମାନେ ଲିଙ୍ଗନାମ ଅନୁସାରେ ଫଳ ପାଆନ୍ତି ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥଫଳ ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋ-ଦାନ ପ୍ରଶଂସିତ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ସେଠାରେ “ଦଶ କୋଟି ତୀର୍ଥ” ବସନ୍ତି ଏବଂ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ତ୍ରିଲିଙ୍ଗ-ସମୁଚ୍ଚୟ ସର୍ବଥା ପାପନାଶକ।
Adhyaya 236
दुर्वासादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durvāsā-Āditya (Sūrya) at Prabhāsa
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩୬ରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ‘ଦୁର୍ବାସା-ଆଦିତ୍ୟ’ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ତୀର୍ଥର ସ୍ଥାପନା ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସେହି ଶ୍ରୀନ୍କୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହର୍ଷି ଦୁର୍ବାସା ନିୟମ-ସଂଯମ ସହିତ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରି ସୂର୍ଯ୍ୟୋପାସନା କରିଥିଲେ। ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି; ଦୁର୍ବାସା ପୃଥିବୀ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିତ୍ୟ ନିବାସ, ତୀର୍ଥର କୀର୍ତ୍ତି ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପ୍ରତିମାର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହୁ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ମତି ଦେଇ ଯମୁନାକୁ ନଦୀରୂପେ ଓ ଧର୍ମରାଜ ଯମଙ୍କୁ ଡାକି କ୍ଷେତ୍ରର ରକ୍ଷା-ନିୟମ ପାଳନରେ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି—ବିଶେଷକରି ଭକ୍ତ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ। ପରେ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ଉଲ୍ଲେଖ—ଯମୁନାର ଭୂଗର୍ଭ ପଥରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ଏକ କୁଣ୍ଡର କଥା, ଏବଂ ‘ଦୁନ୍ଦୁଭି’/କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ସମ୍ବନ୍ଧ—ଆସେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ପିତୃତର୍ପଣର ଫଳ କୁହାଯାଏ। ଆଗକୁ କାଳାନୁଷ୍ଠାନ—ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀରେ ଦୁର୍ବାସା-ଅର୍କ ପୂଜା, ମାଧବ ମାସରେ ସ୍ନାନ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା, ମନ୍ଦିର ସମୀପେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହସ୍ରନାମ ପାଠ—ବିଧିତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି, ମହାଦୋଷ ଶମନ, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି, ରକ୍ଷା, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧି କୁହାଯାଇ, ଶେଷରେ ଅର୍ଧ ଗବ୍ୟୂତି ପରିମାଣର ସୀମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଭକ୍ତିହୀନଙ୍କ ଅନଧିକାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
Adhyaya 237
यादवस्थलोत्पत्तौ वज्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Origin of Yādava-sthala and the Māhātmya of Vajreśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବ–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦରୂପେ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ‘ଯାଦବସ୍ଥଳ’ର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବଜ୍ରେଶ୍ୱର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ସେହି ସ୍ଥାନ ଦେଖାନ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ବିଶାଳ ଯାଦବସେନା ନଶ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ବାସୁଦେବଙ୍କ ଚକ୍ଷୁସାମ୍ନାରେ ବୃଷ୍ଣି, ଅନ୍ଧକ ଓ ଭୋଜମାନେ କାହିଁକି ନଶ୍ଟ ହେଲେ? ଶିବ ଶାପକ୍ରମ କହନ୍ତି—ସାମ୍ବ ନାରୀବେଶ ଧରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କଣ୍ୱ, ନାରଦ ଆଦି ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଉପହାସ କଲା; କ୍ରୋଧିତ ଋଷିମାନେ ଶାପ ଦେଲେ ଯେ ସାମ୍ବଠାରୁ କୁଳନାଶକ ଲୋହ ‘ମୁଷଳ’ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ। ବାକ୍ୟରେ ରାମ ଓ ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଲଗା ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ, କାଳର ଅନିବାର୍ୟ ନିୟତି ସୂଚିତ। ମୁଷଳ ଜନ୍ମି ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସମୁଦ୍ରେ ଫେଙ୍କାଗଲା; ତଥାପି ଦ୍ୱାରକାରେ କାଳପ୍ରଭାବରୁ ସମାଜବିପର୍ୟୟ, ଅଶୁଭ ଧ୍ୱନି, ପଶୁବିକୃତି, ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନ, ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନ ଇତ୍ୟାଦି ଅପଶକୁନ ଧର୍ମଚେତାବନୀ ଭଳି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। କୃଷ୍ଣ ପ୍ରଭାସତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ମଦ୍ୟପାନରେ ଯାଦବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱେଷ ବଢ଼ି, ସାତ୍ୟକି–କୃତବର୍ମା ଆଦି ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ହିଂସା ଫୁଟିଉଠି ପରସ୍ପର ସଂହାର ହୁଏ। ତଟର ନଳକାଠି ବଜ୍ରସଦୃଶ ମୁଷଳ ହୋଇ ଋଷିଶାପ (ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ) ଓ କାଳର କାର୍ଯ୍ୟଶକ୍ତି ଭାବେ କାମ କରେ। ଦାହସ୍ଥଳ ଓ ଅସ୍ଥିସଞ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ଭୂମି ‘ଯାଦବସ୍ଥଳ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଶେଷରେ ବଞ୍ଚିଥିବା ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ବଜ୍ର ପ୍ରଭାସକୁ ଆସି, ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ତପସ୍ୟା କରି ସିଦ୍ଧି ପାଏ ଓ ବଜ୍ରେଶ୍ୱରଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ଜାମ୍ବବତୀଜଳରେ ସ୍ନାନ, ବଜ୍ରେଶ୍ୱରପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ଷଟ୍କୋଣ ଉପହାର ଇତ୍ୟାଦିର ବିଧି ଓ ଫଳ—ଗୋସହସ୍ରଦାନତୁଲ୍ୟ ମହାତୀର୍ଥପୁଣ୍ୟ—ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 238
Hiraṇyā-nadī-māhātmya (हिरण्यानदीमाहात्म्य) — The Glory of the Hiraṇyā River
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ହିରଣ୍ୟା ନଦୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ନଦୀକୁ ପାପନାଶିନୀ, ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ, ସର୍ବକାମପ୍ରଦା ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟନାଶିନୀ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ତୀର୍ଥାଚରଣର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଧି—ନଦୀକୁ ଯିବା, ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ କରିବା, ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡୋଦକାଦି କର୍ମ କରିବା, ଏବଂ ନିୟମିତ ଦାନ ଓ ଅତିଥିସତ୍କାର କରିବା—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ସଠିକ୍ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଯାତ୍ରୀ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଓ ପିତୃମାନେ ପାପରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି। ବିଶେଷ ଭାବେ, ଗୋଟିଏ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଭାବଶୁଦ୍ଧି ଓ ପାତ୍ରତା ହେତୁ ବହୁ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା ସମାନ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ଶିବାର୍ପଣ ଭାବେ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ‘ହେମରଥ’ (ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ) ଦାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇ, ତାହାର ଫଳ ବିଶାଳ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ପୁଣ୍ୟ ସମାନ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Adhyaya 239
नागरादित्यमाहात्म्यम् | The Māhātmya of Nāgarāditya (Nagarabhāskara)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ହିରଣ୍ୟା-ତୀର୍ଥ ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରତିମା ‘ନାଗରାଦିତ୍ୟ/ନାଗରଭାସ୍କର’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା—ଯାଦବ ରାଜା ସତ୍ରାଜିତ୍ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ମହାବ୍ରତ ଓ ତପ କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୟମନ୍ତକ ମଣି ଦେଲେ, ଯାହା ପ୍ରତିଦିନ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେଇଥାଏ। ବର ଚାହିଲେ ସତ୍ରାଜିତ୍ ଆଶ୍ରମପ୍ରଦେଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମାଗିଲେ; ସେଠାରେ ଦୀପ୍ତ ପ୍ରତିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲା ଏବଂ ତାହାର ରକ୍ଷା ଭାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା; ତେଣୁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ‘ନାଗରାଦିତ୍ୟ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ପରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ନାଗରାର୍କଙ୍କ କେବଳ ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାଗର ମହାଦାନ ସମାନ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଶୋକ ଓ ରୋଗ ନାଶକ, ସମସ୍ତ ବ୍ୟାଧି ପାଇଁ ସତ୍ୟ ‘ବୈଦ୍ୟ’ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ହିରଣ୍ୟାଜଳରେ ସ୍ନାନ, ପ୍ରତିମାପୂଜା, ଏବଂ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ସପ୍ତମୀ—ବିଶେଷତଃ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ସହିତ—ବ୍ରତ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ସେ ସମୟରେ କୃତ ସମସ୍ତ କର୍ମ ବହୁଗୁଣ ଫଳ ଦେଉଥାଏ। ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ୨୧ ନାମର ସ୍ତୋତ୍ର (ବିକର୍ତ୍ତନ, ବିବସ୍ୱାନ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ଭାସ୍କର, ରବି ଇତ୍ୟାଦି) ‘ସ୍ତବରାଜ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ଦେହସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବଢ଼ାଏ। ପ୍ରଭାତ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଜପ କଲେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ ଏବଂ ଶେଷେ ଭାସ୍କରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
Adhyaya 240
बलभद्र-सुभद्रा-कृष्ण-माहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Balabhadra, Subhadrā, and Kṛṣṇa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ‘ଇଶ୍ୱର ଉବାଚ’ ଭାବରେ ବଳଭଦ୍ର, ସୁଭଦ୍ରା ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ—ଏଇ ତ୍ରୟୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନ-ସ୍ମରଣ-ପୂଜା ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ବିଶେଷତଃ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ‘ସର୍ବପାତକନାଶନ’—ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କଳ୍ପସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ମହିମା ସ୍ଥାପିତ: ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ ହରି ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଗାତ୍ରୋତ୍ସର୍ଗ (ଦେହତ୍ୟାଗ) କରିଥିଲେ, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ କଳ୍ପରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ସ୍ମୃତି ରହିଛି। ନାଗରାଦିତ୍ୟଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଯେ ବଳଭଦ୍ର-ସୁଭଦ୍ରା-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି—ଏହା ଫଳଶ୍ରୁତି।
Adhyaya 241
शेषमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śeṣa at Mitra-vana)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୪୧ରେ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ତୀର୍ଥ-ଶ୍ରୀନ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯାହା ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏବଂ ଶେଷ (ସର୍ପରୂପ) ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ସ୍ଥାନ ମିତ୍ର-ବନରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଦୁଇ ଗବ୍ୟୂତି ପରିମାଣ ବିସ୍ତୃତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ତ୍ରି-ସଙ୍ଗମ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହାକୁ ପୌରାଣିକ ‘ପାତାଳ-ପଥ’ ଦ୍ୱାରା ପହଞ୍ଚିହେବା କଥା ରହିଛି। ଦେବାଳୟର ରୂପ ଲିଙ୍ଗାକାର ଓ ମହାପ୍ରଭ (ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ) ବୋଲି, ରେବତୀ ସହ “ଶେଷ” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପରେ ସ୍ଥାନୀୟ କଥା—ଜରା ନାମକ ଏକ ସିଦ୍ଧ, ଯିଏ କୌଲିକ (ତାନ୍ତି) ଥିଲେ ଏବଂ କଥାଭାଷାରେ ‘ବିଷ୍ଣୁଘାତକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏଠାରେ ଲୟ ପାଉଛନ୍ତି; ତା’ପରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ଶେଷ-ନାମରେ ସର୍ବତ୍ର ଖ୍ୟାତି ପାଏ। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ପୂଜାବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ତାହାର ଫଳରେ ଗୃହକଲ୍ୟାଣ, ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର, ପଶୁଧନ ଓ ଏକ ବର୍ଷର ମଙ୍ଗଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ମସୂରିକା/ବିସ୍ଫୋଟକ ପରି ଫୋଡା-ଫୁସି ରୋଗରୁ ରକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସମସ୍ତ ସମାଜଗୋଷ୍ଠୀରେ ଏହା ଲୋକପ୍ରିୟ; ପଶୁ, ପୁଷ୍ପ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବଳି ଅର୍ପଣରେ ଶେଷ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି।
Adhyaya 242
कुमारीमाहात्म्यवर्णनम् (Kumārī Māhātmya—The Glory of the Maiden Goddess)
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଦେବୀ କୁମାରିକାଙ୍କ ସମୀପ, ପୂର୍ବଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ରକ୍ଷାକର ଉପାଖ୍ୟାନ କହନ୍ତି। ରଥନ୍ତର କଳ୍ପରେ ରୁରୁ ନାମକ ମହାସୁର ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ହୋଇ ଦେବ-ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଲା, ତପସ୍ବୀ ଓ ଧର୍ମାଚାରୀମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ବେଦପରମ୍ପରାକୁ ଭଙ୍ଗ କଲା; ପୃଥିବୀରେ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ବଷଟ୍କାର ଓ ଯଜ୍ଞୋତ୍ସବ ନିର୍ଜୀବ ହେଲା। ତେବେ ଦେବତା ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ତାହାର ବଧ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରି, ନିଜ ଶରୀରରୁ ନିସ୍ସୃତ ସ୍ୱେଦରୁ ପଦ୍ମଲୋଚନା ଦିବ୍ୟ କୁମାରୀଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ କଲେ; ସେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ପଚାରିଲେ ଓ ସଙ୍କଟନିବାରଣ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ। ଦେବୀଙ୍କ ହାସ୍ୟରୁ ପାଶ ଓ ଅଙ୍କୁଶଧାରିଣୀ ସହଚରୀ କୁମାରୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନେ ରୁରୁର ସେନାକୁ ପରାଜିତ କଲେ। ରୁରୁ ତାମସୀ ମାୟା ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀ ମୋହିତ ହେଲେ ନାହିଁ; ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ତାକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ। ରୁରୁ ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ପଳାଇଲେ ଦେବୀ ପଛୁଆଇ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଖଡ୍ଗରେ ତାହାର ଶିରଚ୍ଛେଦ କରି, ଚର୍ମ-ମୁଣ୍ଡଧରା ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଫେରି ସେ ତେଜସ୍ୱି ବହୁରୂପ ପରିବାର ସହ ବିରାଜିତ ହେଲେ। ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚାମୁଣ୍ଡା, କାଳରାତ୍ରି, ମହାମାୟା, ମହାକାଳୀ/କାଳିକା ଇତ୍ୟାଦି ଉଗ୍ର-ରକ୍ଷକ ନାମରେ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଦେବୀ ବର ଦେଲେ; ଦେବମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ—ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରୁହନ୍ତୁ, ତାଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠକଙ୍କୁ ଫଳଦାୟକ ହେଉ, ଏବଂ ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ଶୁଣିଲେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପରାଗତି ମିଳୁ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ବିଶେଷକରି ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ନବମୀରେ ପୂଜା ଶୁଭ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଦେବୀ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ଓ ଦେବମାନେ ଶତ୍ରୁନାଶ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରନ୍ତି।
Adhyaya 243
मंत्रावलिक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Mantrāvalī Kṣetrapāla
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କୁ କିପରି ସମୀପ କରିବା ଉଚିତ। ସେ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ମନ୍ତ୍ରାବଳୀ ମନ୍ତ୍ରମାଳାରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ହିରଣ୍ୟ-ତଟ ନିକଟେ ରକ୍ଷାର୍ଥେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏବଂ ‘ହୀରକ-କ୍ଷେତ୍ର’ ନାମକ ରତ୍ନସଦୃଶ ଉପକ୍ଷେତ୍ରକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ କାଳବିଧି କୁହାଯାଏ—କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ଭକ୍ତ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ବଳି ଅର୍ପଣ କରି କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିତ ହେଲେ ସେ ଦେବତା ସର୍ବକାମପ୍ରଦ ହୁଅନ୍ତି; ତୀର୍ଥାଚାରର ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଭକ୍ତି ରକ୍ଷା ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି—ଦୁହେଁ ଦାନ କରେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି।
Adhyaya 244
Vicitreśvaramāhātmya (विचित्रेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vicitreśvara
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ହିରଣ୍ୟାତୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ବିଚିତ୍ରେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିବଧାମକୁ ଯାଅ। ଏହି ତୀର୍ଥ ମହାପାତକନାଶକ ଏବଂ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ‘ବିଚିତ୍ର’ ନାମକ ଯମଙ୍କ ଲେଖକଙ୍କ ଘୋର ତପସ୍ୟା ସହ ଜଡିତ। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଫଳରେ ସେଠାରେ ମହାରୌଦ୍ର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ—ଯେ ଏହି ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ଯମଲୋକ ଦେଖେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଦର୍ଶନ ପାପହରଣ ଓ ମୋକ୍ଷୋପାୟ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।
Adhyaya 245
ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Brahmeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସେହି ପବିତ୍ର ପ୍ରଦେଶରେ ଥିବା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ସ୍ଥାନଟି ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀତଟରେ, ପାର୍ଣାଦିତ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚିହ୍ନ/ସ୍ଥାନର ପଶ୍ଚିମେ, ନିକଟ/ଉପର ଦିଗସୂଚନା ସହ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେଠାରେ ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗ ‘ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ, ଯାହା ସର୍ବପାତକନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଉପବାସ ରଖିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ ସହ ‘ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଦେବାଧିଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାକୁ କଥା ହୋଇଛି। ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତର୍ପଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଶାଶ୍ୱତ ପଦ/ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 246
Piṅgā-nadī-māhātmya (Glorification of the Piṅgā River)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଋଷି-ତୀର୍ଥର ପଶ୍ଚିମେ ଅବସ୍ଥିତ, ପାପନାଶିନୀ ଏବଂ ସମୁଦ୍ରଗାମିନୀ ପିଙ୍ଗଳୀ/ପିଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଯାଆ। ନଦୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କ୍ରମେ କୁହାଯାଏ—କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ମହା ପିତୃକର୍ମ ସମ ପୁଣ୍ୟ; ସ୍ନାନରେ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ; ତର୍ପଣରେ ଚତୁର୍ଗୁଣ; ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଅପରିମିତ ଫଳ ମିଳେ। ପୁରାତନ କଥାରେ ସୋମେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନାର୍ଥ ଆସିଥିବା କିଛି ଋଷି—ଦକ୍ଷିଣଦେଶୀୟ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ/ବିକୃତାକୃତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ—ନଦୀତଟର ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମରେ ସ୍ନାନ କରି ସୌନ୍ଦର୍ୟ ପାଇ ‘କାମ-ସଦୃଶ’ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ସେମାନେ କହନ୍ତି, ‘ପିଙ୍ଗତ୍ୱ’ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା; ତେଣୁ ଏହି ନଦୀ ଆଗକୁ ‘ପିଙ୍ଗା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ। ପରମ ଭକ୍ତିରେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ବଂଶରେ କୁରୂପ ସନ୍ତାନ ହୁଏନି ବୋଲି ନୀତିବାକ୍ୟ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଋଷିମାନେ ନଦୀତଟରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ରହି, ଯଜ୍ଞୋପବୀତମାତ୍ରଧାରୀ ତପସ୍ବୀ ହୋଇ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନା ଓ ନାମକରଣ କରନ୍ତି।
Adhyaya 247
पिंगलादित्य–पिंगादेवी–शुक्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Piṅgalāditya, Piṅgā Devī, and Śukreśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଦର୍ଶନଯୋଗ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବସ୍ଥାନ, ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବ୍ରତଫଳ କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ପାପନାଶକ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ୱରୂପ ପିଙ୍ଗଲାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଶୁଦ୍ଧିକର ଓ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ପିଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କୁ ପାର୍ବତୀର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ସେହି ପବିତ୍ର ପରିକ୍ରମାରେ ଦେବୀପୂଜାର ମହତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ତାପରେ ତୃତୀୟା ତିଥିର ବିଶେଷ ଉପବାସ ବିଧାନ ଦିଆଯାଇଛି; ଏହା ପାଳନ କଲେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଏବଂ ଧନ-ସନ୍ତାନାଦି ଶୁଭଫଳ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଶୁକ୍ରେଶ୍ୱର ନାମକ ଲିଙ୍ଗ/ଧାମର ଦର୍ଶନରେ ସର୍ବ ପାତକରୁ ମୁକ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏଭଳି ଦର୍ଶନ, ଉପବାସ ଓ ଭକ୍ତିକୁ କ୍ଷେତ୍ରର ନୈତିକ-ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶୁଦ୍ଧିର ଉପାୟ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 248
Brahmeśvara-māhātmya (ब्रह्मेश्वरमाहात्म्य) — Origin and Merit of the Brahmeśvara Liṅga
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ; ଯାହା ସରସ୍ୱତୀ ତଟରେ ଏବଂ ପର୍ଣ୍ଣାଦିତ୍ୟର ପଶ୍ଚିମେ ଅବସ୍ଥିତ। ପରେ ସେ କାରଣକଥା କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ଚତୁର୍ବିଧ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ବର୍ଗର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ନାରୀ ପୁରାଣୋକ୍ତ ସୌନ୍ଦର୍ୟଲକ୍ଷଣ ସହ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା କାମାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସଂଯୋଗ ଯାଚନା କଲେ; ଫଳରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ଶିର ପତିତ ହୋଇ ଗର୍ଦ୍ଧଭସଦୃଶ ହେଲା—ଏହାକୁ ସତ୍ୱର ଧର୍ମଦୋଷ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ‘କନ୍ୟା’ ପ୍ରତି ଉଦ୍ଭୂତ ନିଷିଦ୍ଧ କାମର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୁଝି ବ୍ରହ୍ମା ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରଭାସକୁ ଆସିଲେ, କାରଣ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ବିନା ଦେହ-ଧର୍ମଶୁଦ୍ଧି ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସରସ୍ୱତୀରେ ସ୍ନାନ କରି ସେ ଦେବଦେବ ଶୂଲିନ ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ ଏବଂ କଲୁଷମୁକ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଯେ ସରସ୍ୱତୀରେ ସ୍ନାନ କରି ସେହି ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ସର୍ବପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ; ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଦର୍ଶନ କଲେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 249
संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Sangameśvara Māhātmya (Glory of the Lord of the Confluence)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ସେ ‘ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଦେବତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତୁ। ଏହି ଦେବତା ‘ଗୋଲକ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ପାପନାଶକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। କଥାରେ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ପିଙ୍ଗା ନଦୀର ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ସେଠାରେ ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧ ଋଷି ଉଦ୍ଦାଳକଙ୍କ ପରିଚୟ ମିଳେ। ଉଦ୍ଦାଳକଙ୍କ ଘୋର ତପସ୍ୟା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୁଏ—ଭକ୍ତିର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱୀକୃତି ସ୍ୱରୂପ। ତାପରେ ଏକ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ଘୋଷଣା କରେ ଯେ ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ଦେବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହିବ, ଏବଂ ସଙ୍ଗମରେ ଲିଙ୍ଗ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବାରୁ ତୀର୍ଥର ନାମ ‘ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର’ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ—ଯେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରି ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ପରମ ଗତି ପାଏ। ଉଦ୍ଦାଳକ ନିରନ୍ତର ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରି ଜୀବନାନ୍ତେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ତୀର୍ଥଭକ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷର ଆଦର୍ଶ ଦେଖାଏ।
Adhyaya 250
Gaṅgeśvara Māhātmya (गंगेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gaṅgeśvara Liṅga
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱରର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ତାହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିବାକୁ ଯାଇ, ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୟରେ ପ୍ରଭବିଷ୍ଣୁ ଅଭିଷେକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଥିବା ପୁରାବୃତ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ସେଠାକୁ ଯାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି—ଯେଉଁଠି ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଗମନ-ନିର୍ଗମନ ରହେ, ଅନେକ ଲିଙ୍ଗର ସମାବେଶ ଅଛି, ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଭୂମି ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଶିବଭକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଗଙ୍ଗା ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି—ସେଇ ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର। ଏହି ତୀର୍ଥର କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ସହସ୍ର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହେ। ସ୍ଥାନନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାକଥା ଓ ପୁଣ୍ୟଫଳ—ଏହି ତିନି ଭକ୍ତି ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ।
Adhyaya 251
Śaṅkarāditya-māhātmya (The Glory of Śaṅkarāditya)
ଈଶ୍ୱର–ଦେବୀଙ୍କ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସମ୍ବାଦରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଉଛି—ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରର ପୂର୍ବଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ‘ଶଙ୍କରାଦିତ୍ୟ’ ମନ୍ଦିରକୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କର। ବିଶେଷତଃ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଷଷ୍ଠୀ ତିଥି ଏହି ଉପାସନା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବିଧି ଅନୁସାରେ ତାମ୍ରପାତ୍ରରେ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ଓ ଲାଲ ପୁଷ୍ପ ମିଶାଇ ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଫଳରେ ଉପାସକ ଦିବାକର-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପରମ ଲୋକ ପାଏ, ପରା ସିଦ୍ଧି ଲଭେ ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ପତିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଶେଷରେ ସେହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସର୍ବ ପ୍ରୟାସରେ ଶଙ୍କରାଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, କାରଣ ସେ ସର୍ବକାମ-ଫଳ-ପ୍ରଦାତା।
Adhyaya 252
शङ्करनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Śaṅkaranātha Māhātmya—Account of the Glory of Śaṅkaranātha)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମ ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପାପନାଶକ ଶଙ୍କରନାଥ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ଦିଗକୁ କରାଯାଉ। ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଯେ ଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ମହାତପ କରି ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ତାପରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଆଚାର-କର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ—ଉପବାସ ସହ ମହାଦେବ ପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ ସହ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ, ଏବଂ ଯଥାଶକ୍ତି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବସ୍ତ୍ରଦାନ। ଶେଷରେ ଫଳ ସ୍ପଷ୍ଟ—ଏଭଳି କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ପରମଧାମ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Adhyaya 253
गुफेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gufeśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Gufeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦେଇ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ପଥ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ‘ଗୁଫେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମକୁ ଦେଖାନ୍ତି। ଏହା ହିରଣ୍ୟାର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଅନୁପମ ଏବଂ ‘ସର୍ବପାତକନାଶକ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠାରେ ଦର୍ଶନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରଧାନ—ଗୁଫେଶ୍ୱର ଦେବଙ୍କର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ‘କୋଟି ହତ୍ୟା’ ପରି ମହାଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଦୂର ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳରେ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଶୁଦ୍ଧିସ୍ଥଳ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ।
Adhyaya 254
घण्टेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ghanteśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Ghanteśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପଦେଶରୂପେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ‘ଘଣ୍ଟେଶ୍ୱର’ ନାମକ ପବିତ୍ର ସନ୍ନିଧିର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥିତ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କୁ ‘ସର୍ବ-ପାତକ-ନାଶକ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଦେବ ଓ ଦାନବ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ପୂଜ୍ୟ, ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ, ଏବଂ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ବାଞ୍ଛିତ ଫଳ ଦେବାଳୁ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଏକ ବିଶେଷ କାଳବିଧାନ ଦିଆଯାଇଛି—ସୋମବାରରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଯେ ମାନବଭକ୍ତ ବିଧିପୂର୍ବକ ଘଣ୍ଟେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରେ, ସେ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ପାଏ ଏବଂ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ 254ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି କୋଲୋଫନରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 255
ऋषितीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Ṛṣi-tīrtha / Rishi Tirtha)
ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସ ସମୀପରେ ଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷିତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ତାହାର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ମହର୍ଷି ଆଶ୍ରମ କରିଥିଲେ। ଅଙ୍ଗିରା, ଗୌତମ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଅରୁନ୍ଧତୀସହ ବଶିଷ୍ଠ, ଭୃଗୁ, କଶ୍ୟପ, ନାରଦ, ପର୍ବତ ଆଦି ଋଷିମାନେ ସଂଯମ ଓ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଘୋର ତପ କରି ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଚାହାନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଭୟଙ୍କର ଅନାବୃଷ୍ଟି ଓ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହୁଏ। ଉପରିଚର ନାମକ ରାଜା ଧାନ୍ୟ ଓ ଧନ-ରତ୍ନ ଦାନ କରିବାକୁ ଆସି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନ ଗ୍ରହଣ ନିର୍ଦୋଷ ଜୀବିକା ବୋଲି କହେ। ଋଷିମାନେ ରାଜଦାନର ନୈତିକ ଝୁମ୍ପ, ଲୋଭରୁ ପତନ, ସଞ୍ଚୟ ଓ ତୃଷ୍ଣାର ବନ୍ଧନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଦାନ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି; ସନ୍ତୋଷ ଓ ନିର୍ଲୋଭତାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ରାଜାଙ୍କ ଲୋକେ ଉଦୁମ୍ବର ଗଛ ପାଖରେ ‘ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ’ ଧନ ଛିଟାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସେଥିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଆଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ପରେ କମଳଭରା ଏକ ବଡ଼ ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କରି ଜୀବିକା ପାଇଁ କମଳନାଳ (ବୀସ) ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ଶୁନୋମୁଖ ନାମକ ଏକ ପରିବ୍ରାଜକ ସେ ବୀସ ନେଇ ଧର୍ମଜିଜ୍ଞାସା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ତେବେ ଋଷିମାନେ ଶପଥ/ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଚୋରର ନୈତିକ ଅଧଃପତନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି। ପରେ ସେଇ ଶୁନୋମୁଖ ନିଜକୁ ପୁରନ୍ଦର ଇନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ପ୍ରକାଶ କରି, ତାଙ୍କ ନିଃସ୍ପୃହତାକୁ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକର ଆଧାର ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରେ। ଶେଷରେ ଋଷିମାନେ ତୀର୍ଥର ବିଶେଷ ବିଧି ଚାହାନ୍ତି: ଯେ କେହି ଏଠାକୁ ଆସି ଶୁଚି ରହି ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରି, ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃତର୍ପଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସେ ସର୍ବତୀର୍ଥସମ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ, ଅଧୋଗତି ଟଳେ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
Adhyaya 256
नन्दादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nandāditya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଜା ନନ୍ଦ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ୱରୂପ ‘ନନ୍ଦାଦିତ୍ୟ’ଙ୍କ ମନ୍ଦିର-ସ୍ଥାପନ ଓ ପୂଜା ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ। ନନ୍ଦକୁ ଆଦର୍ଶ ରାଜା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ତାଙ୍କ ଶାସନରେ ପ୍ରଜାକଲ୍ୟାଣ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ କର୍ମବିପାକରେ ସେ ଭୟଙ୍କର କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି। କାରଣ ଖୋଜିବାକୁ ଗଲେ ପୂର୍ବକଥା ଆସେ—ବିଷ୍ଣୁଦତ୍ତ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଯାଇ ମାନସରୋବରରେ ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ‘ବ୍ରହ୍ମଜ ପଦ୍ମ’ ଦେଖନ୍ତି, ଯାହାର ଭିତରେ ଅଙ୍ଗୁଠିମାତ୍ର ତେଜୋମୟ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି। ଯଶ ପାଇଁ ପଦ୍ମଟି ଧରାଇବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଉଥିବାବେଳେ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ଭୟାନକ ନାଦ ହୁଏ ଓ ନନ୍ଦ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ସେ ପଦ୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର; ଲୋକଦର୍ଶନ ପାଇଁ ନେବା ଇଚ୍ଛା ଦୋଷ ହେଲା; ଭିତରର ଦେବତା ପ୍ରଦ୍ୟୋତନ/ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ। ତେଣୁ ପ୍ରଭାସରେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ଶାନ୍ତି-ଆରାଧନା କରିବାକୁ ବିଧାନ ହୁଏ। ନନ୍ଦ ‘ନନ୍ଦାଦିତ୍ୟ’ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ଉପଚାରରେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ରୋଗ ନିବାରଣ କରି ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ବର ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ରବିବାର ସହିତ ସପ୍ତମୀ ପଡ଼ିଲେ ଦର୍ଶନକାରୀ ପରମ ଗତି ପାଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନ, ବିଶେଷକରି କପିଳା ଗୋଦାନ କିମ୍ବା ଘୃତଧେନୁ ଦାନ, ଅପରିମିତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷସାହାୟକ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
Adhyaya 257
त्रितकूपमाहात्म्य (Glory of the Trita Well)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ସୌରାଷ୍ଟ୍ରଦେଶୀୟ ବିଦ୍ୱାନ ଆତ୍ରେୟ (ରାଜା/ବ୍ରାହ୍ମଣ) ଓ ତାଙ୍କ ତିନି ପୁତ୍ର—ଏକତ, ଦ୍ୱିତ ଏବଂ କନିଷ୍ଠ ତ୍ରିତ—ଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି। ତ୍ରିତ ଥିଲେ ବେଦଜ୍ଞ, ସଦାଚାରୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଦୁଇ ଭାଇ ନୀତିଭ୍ରଷ୍ଟ ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ। ଆତ୍ରେୟଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ ତ୍ରିତ ନେତୃତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରି ଯଜ୍ଞ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି, ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆବାହନ କରନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣା ପାଇଁ ସେ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରଭାସ ଦିଗକୁ ଗୋସଂଗ୍ରହରେ ଯାଆନ୍ତି; ପାଣ୍ଡିତ୍ୟରୁ ପଥେ ସତ୍କାର ଓ ଦାନ ପାଇ ଭାଇମାନଙ୍କ ମନେ ଇର୍ଷ୍ୟା ଜାଗେ। ପଥରେ ଭୟଙ୍କର ବାଘ ଦେଖାଦେଇ ଗାଈମାନେ ଛିଟିଯାନ୍ତି। ନିକଟରେ ଏକ ଭୟାବହ ଶୁଷ୍କ କୂଆ ଦେଖି ଭାଇମାନେ ସୁଯୋଗ ନେଇ ତ୍ରିତଙ୍କୁ ଜଳହୀନ କୂପରେ ଠେଲିଦେଇ ଗୋଧନ ନେଇ ପଳାନ୍ତି। କୂଆଭିତରେ ତ୍ରିତ ନିରାଶ ନହୋଇ ‘ମାନସ-ଯଜ୍ଞ’ କରନ୍ତି—ସୂକ୍ତଜପ ଓ ବାଲିରେ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ହୋମ। ତାଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦେବମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ପଠାଇ କୂଆକୁ ଜଳରେ ପୂରଣ କରାନ୍ତି; ତ୍ରିତ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି। ସେ ସ୍ଥାନ ‘ତ୍ରିତକୂପ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଶେଷରେ ବିଧି କୁହାଯାଏ—ଶୁଚି ହୋଇ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ପିତୃତର୍ପଣ, ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସହ ତିଳଦାନ ମହାପୁଣ୍ୟ। ଏହି ତୀର୍ଥ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଓ ବର୍ହିଷଦ ଆଦି ପିତୃଗଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ଏହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି କହି, ଲୋକହିତାର୍ଥେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 258
शशापानतीर्थप्रादुर्भावः (Origin of the Śaśāpāna Tīrtha) / The Emergence of Shashapana Tirtha
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଶଶାପାନ-ସ୍ମୃତିସ୍ଥାନର ଦକ୍ଷିଣେ ଅବସ୍ଥିତ ପାପନାଶକ ‘ଶଶାପାନ’ ତୀର୍ଥର ଉଦ୍ଭବ କଥା କହନ୍ତି। ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନ ପରେ ଦେବମାନେ ଅମୃତ ପାଇଲେ ଏବଂ ତାହାର ଅନେକ ବିନ୍ଦୁ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲା। ସେଠାରେ ତୃଷାର୍ତ୍ତ ଏକ ଶଶକ (ଖରଗୋଶ) ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅମୃତମିଶ୍ରିତ ଜଳାଶୟ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ହେଲା; ଅମୃତସ୍ପର୍ଶରେ ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଅବସ୍ଥା ପାଇ ଚିହ୍ନରୂପେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ରହିଲା। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପଡ଼ିଥିବା ଅମୃତ ପିଇ ଅମର ହୋଇଯିବେ କି ନାହିଁ—ଏହି ଭୟରେ ଦେବମାନେ ଚିନ୍ତାକୁଳ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବ୍ୟାଧର ଆଘାତରେ ପୀଡ଼ିତ ଓ ଅଚଳ ଚନ୍ଦ୍ର (ନିଶାନାଥ) ଅମୃତ ମାଗିଲେ। ଦେବମାନେ କହିଲେ—ଏହି ଜଳାଶୟରେ ବହୁ ଅମୃତ ପଡ଼ିଛି; ଏଠାରୁ ଜଳ ପିଅ। ଚନ୍ଦ୍ର ଶଶକ ସହ/ଶଶକ-ସଂଯୁକ୍ତ ଜଳ ପିଇ ପୁଷ୍ଟ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ; ଶଶକ ଅମୃତସଂସ୍ପର୍ଶର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଚିହ୍ନ ହୋଇ ରହିଲା। ପରେ ଦେବମାନେ ଶୁଷ୍କ କୁଣ୍ଡକୁ ଖୋଦିଲେ ଓ ପୁନଃ ଜଳ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଚନ୍ଦ୍ର ଶଶକ-ସଂଯୁକ୍ତ ଜଳ ପିଇଥିବାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ ‘ଶଶାପାନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ମହେଶ୍ୱର-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରମ ଗତି ପାଆନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ; ପରେ ସରସ୍ୱତୀ ବଡ଼ବାଗ୍ନି ସହ ଆସି ତୀର୍ଥକୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି—ଏହିପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 259
पर्णादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Parnāditya (Sun Shrine) on the Prācī Sarasvatī
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ପ୍ରାଚୀ ସରସ୍ୱତୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ତୀର୍ଥ ‘ପର୍ଣାଦିତ୍ୟ’କୁ ଯାତ୍ରୀ ଯାଇ ଦର୍ଶନ କରୁ। ପରେ ପୁରାତନ କଥା ଆସେ—ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ପର୍ଣାଦ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସି ଘୋର ତପ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଦିନ-ରାତି ଅଖଣ୍ଡ ଭକ୍ତିରେ ଧୂପ, ମାଳା, ଚନ୍ଦନାଦି ଅର୍ପଣ କରି, ବେଦସମ୍ମତ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ। ଭକ୍ତ ପ୍ରଥମେ ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନର ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହିଲେ, ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ସେଠାରେ ସଦା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହୁନ୍ତୁ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ସମ୍ମତି ଦେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ-ପ୍ରାପ୍ତିର ବର ଦେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ଶେଷରେ ତୀର୍ଥବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଷଷ୍ଠୀ ତିଥିରେ ସ୍ନାନ କରି ପର୍ଣାଦିତ୍ୟ ଦର୍ଶନ କଲେ ଦୁଃଖ ନିବାରଣ ହୁଏ; ଏହି ଦର୍ଶନର ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରୟାଗରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶତ ଗୋଦାନର ଫଳ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଘୋର ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯେମାନେ ପର୍ଣାଦିତ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅବିବେକୀ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ଜାଣି-ବୁଝି ଭକ୍ତିସହ ତୀର୍ଥସେବାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦୃଢ଼ କରାଯାଏ।
Adhyaya 260
Siddheśvara-māhātmya (Glorification of Siddheśvara)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ; ସେ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପରମ ଦେବସ୍ୱରୂପ। ଦିବ୍ୟ ସିଦ୍ଧମାନେ ସେଠାକୁ ଆସି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଭିଷେକ କରି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଘୋର ତପସ୍ୟା ଦେଖି ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଶିବ ତାଙ୍କୁ ଅଣିମା ଆଦି ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ସିଦ୍ଧି ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଦାନ କରି, ସେହି ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ କାଳବିଧାନ କୁହାଯାଏ—ଚୈତ୍ରମାସର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ସେଠାରେ ଶିବପୂଜା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶିବକୃପାରେ ପରମ ପଦ ପାଏ। ଶେଷରେ ଶିବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି, ସିଦ୍ଧମାନେ ପୂଜା ଜାରି ରଖନ୍ତି; ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରଭକ୍ତିରେ ମହାସିଦ୍ଧି ଓ ଇଷ୍ଟଫଳ ମିଳେ, ତେଣୁ ନିତ୍ୟ ଆରାଧନା କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 261
न्यंकुमतीमाहात्म्यवर्णनम् | Nyankumatī River Māhātmya (Glorification of the Nyankumatī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ ଦେଇ ନ୍ୟଙ୍କୁମତୀ ନଦୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। କ୍ଷେତ୍ର-ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁ ଏହି ନଦୀକୁ ପବିତ୍ର ‘ମର୍ଯ୍ୟାଦା’ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିବା ଏବଂ ତାହାର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ସର୍ବପାପନାଶକ ତୀର୍ଥ ଥିବା କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ସେଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି ପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନେ ନରକାଦି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି। ଆଉ ବୈଶାଖ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ସ୍ନାନ କରି ତିଳ, ଦର୍ଭା ଓ ଜଳରେ ତର୍ପଣସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ, ତାହା ଗଙ୍ଗାତୀରରେ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମାନ ଫଳ ଦେଉଥାଏ।
Adhyaya 262
वराहस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Varāha Svāmī Māhātmya—Account of the Glory of Varāha Svāmī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଗୋଷ୍ପଦର ଦକ୍ଷିଣେ ଅବସ୍ଥିତ ବରାହସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପବିତ୍ର ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ; ସେହି ସ୍ଥାନ ‘ପାପ-ପ୍ରଣାଶନ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠାରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀ ଦିନେ ବିଶେଷ ପୂଜା କରିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ପୂଜାରେ ଭକ୍ତ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶେଷରେ ‘ବିଷ୍ଣୁପଦ’ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସ୍ଥାନ-କାଳ-କର୍ମ-ଫଳକୁ ଏକତ୍ର କରି ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଧାର୍ମିକ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଏଠାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 263
छायालिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chāyā-liṅga (Shadow Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ‘ଛାୟାଲିଙ୍ଗ’ ନାମକ ବିଶେଷ ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତି। ନ୍ୟଙ୍କୁମତୀ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଏହା ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଦିଗ୍-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସହ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇ, ପବିତ୍ରତାକୁ ଭୂଗୋଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ଛାୟାଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ ମହାଫଳଦାୟକ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଭକ୍ତିରେ ଯେ ଦର୍ଶନ କରେ ସେ ପାପଶୁଦ୍ଧି ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ପାପୀ ଲୋକ ଏହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ଏଭଳି ଭାବେ ଦର୍ଶନକୁ କର୍ମ ସହିତ ନୈତିକ-ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯୋଗ୍ୟତାର ସୂଚକ କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ର-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନୁକ୍ରମରେ ଏହା ‘ଛାୟାଲିଙ୍ଗ ମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି କୋଲୋଫନ୍ ଜଣାଏ।
Adhyaya 264
नंदिनीगुफामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya (Sacred Account) of Nandinī Cave
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୈବ–ଦେବୀ ସଂବାଦ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉପସ୍ଥାପିତ। ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ନନ୍ଦିନୀ ଗୁହାକୁ ସ୍ୱଭାବତଃ ପାତକ-ନାଶିନୀ ଓ ପରମ ପବିତ୍ର ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କର ନିବାସ/ସମାଗମ ସ୍ଥଳ ହେବାରୁ ଏହାର ପବିତ୍ରତା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ମୁଖ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦର୍ଶନ-ଆଧାରିତ—ଯେ କେହି ସେଠାକୁ ଯାଇ ଗୁହାର ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତର ଫଳ ପାଏ। ଏହିପରି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସ୍ଥଳ ପରିଚୟ, ସିଦ୍ଧ-ଋଷି ସମ୍ପର୍କରେ ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଓ ତୀର୍ଥଦର୍ଶନକୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବ୍ରତ ସମାନ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦେଇଥାଏ।
Adhyaya 265
कनकनन्दामाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Goddess Kanakanandā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଶୈବ-ଶାକ୍ତ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଈଶାନ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେବୀ କନକନନ୍ଦାଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଦେବୀଙ୍କୁ ‘ସର୍ବକାମଫଳପ୍ରଦା’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି—ଭକ୍ତଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଦେବତା। ଯାତ୍ରା-ବିଧି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ବିଧାନତଃ ଯାତ୍ରା କରି ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ଥାନ-କାଳ-ନିୟମବଦ୍ଧ ଭକ୍ତିର ଏହି ସମନ୍ୱୟ ପାଳନ କରୁଥିବା ଯାତ୍ରୀ ଇଷ୍ଟଫଳ ଓ ସର୍ବକାମ-ପ୍ରାପ୍ତି ଲାଭ କରେ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ସ୍ପଷ୍ଟ।
Adhyaya 266
Kumbhīśvara Māhātmya (कुम्भीश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kumbhīśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ଶରଭସ୍ଥାନର ପୂର୍ବଦିଗରେ ଅଳ୍ପ ଦୂରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ଅନୁତ୍ତର’ କୁମ୍ଭୀଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ତୀର୍ଥ-ଜାଲରେ ଏହି ଶିବାଳୟର ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳର କ୍ରମ ଦେଖାଯାଇଛି। ମୁଖ୍ୟ ଫଳଶ୍ରୁତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ଗଭୀର—କୁମ୍ଭୀଶ୍ୱରଙ୍କ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବ ପାତକରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି ତୀର୍ଥଦର୍ଶନକୁ ନୀତିକ-ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶୁଦ୍ଧିର ଉପାୟ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି। ଶେଷ କୋଲୋଫୋନରେ ଏହାକୁ ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣ (୮୧,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକ)ର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ର-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘କୁମ୍ଭୀଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମକ ୨୬୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 267
गङ्गापथ-गङ्गेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् | Glory of Gaṅgāpatha and Gaṅgeśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୈବ ସମ୍ବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗାପଥ ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ମହିମା କହିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ମହାବେଗବତୀ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ଏବଂ ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର ନାମରେ ଶିବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକଟି ଲିଙ୍ଗରୂପେ ବିରାଜିତ। ଗଙ୍ଗାକୁ ସମୁଦ୍ରଗାମିନୀ, ପାପନାଶିନୀ, ପୃଥିବୀରେ ‘ଉତ୍ତାନା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକର ଭୂଷଣ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବିଧି ହେଉଛି—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରିବା। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ ଭକ୍ତ ଘୋର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ବହୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ। ଏହା ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗାପଥ–ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର ମାହାତ୍ମ୍ୟର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ।
Adhyaya 268
चमसोद्भेदमाहात्म्य (Camasodbheda Māhātmya: The Glory of the Camasodbheda Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ଚମସୋଦ୍ଭେଦ’ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ନାମର କାରଣ କୁହାଯାଇଛି—ବ୍ରହ୍ମା ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ସତ୍ରଯଜ୍ଞ କଲେ; ଦେବତା ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ଯଜ୍ଞର ‘ଚମସ’ (ପାତ୍ର) ଦ୍ୱାରା ସୋମପାନ କରିଥିବାରୁ ପୃଥିବୀରେ ସେ ସ୍ଥାନ ‘ଚମସୋଦ୍ଭେଦ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ତାପରେ ବିଧି—ସେ ତୀର୍ଥସଂଲଗ୍ନ ସରସ୍ୱତୀରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା କଲେ ‘ଗୟା-କୋଟି ସମ’ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି, ବିଶେଷତଃ ବୈଶାଖ ମାସକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ କାଳ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଏହା ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି କୋଲୋଫନରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 269
विदुराश्रम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Vidura’s Hermitage)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଏକ ମହାତୀର୍ଥ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେବାକୁ କହନ୍ତି—ବିଦୁରଙ୍କ ମହାଆଶ୍ରମ। ସେଠାରେ ଧର୍ମମୂର୍ତ୍ତିମାନ ବିଦୁର ‘ରୌଦ୍ର’ ପ୍ରକାରର ଘୋର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। କ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ରତା ଏକ ଶୈବ ମୂଳକୃତ୍ୟ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି—ସେଠାରେ ମହାଦେବ-ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇ ‘ତ୍ରିଭୁବନେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସର୍ବଲୋକାଧିପତି ଶିବଙ୍କ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରକାଶ ପରି। କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଏହି ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନରେ ଭକ୍ତମାନେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ପାପଶାନ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ସ୍ଥାନ ‘ବିଦୁରାଟ୍ଟାଲକ’ ଭାବେ ପରିଚିତ; ଗଣ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ, ‘ଦ୍ୱାଦଶସ୍ଥାନକ’ ଥିବା ପୁଣ୍ୟସଙ୍କୁଳ, ଯାହା ମହାପୁଣ୍ୟ ବିନା ଦୁର୍ଲଭ। ସେଠାରେ ବର୍ଷା ନ ହେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ କ୍ଷେତ୍ର-ସ୍ୱଭାବର ଚିହ୍ନ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି; ଶେଷରେ ଦିବ୍ୟ ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନ ପାପୋପଶମନର ସାଧନ ବୋଲି ଉପସଂହାର।
Adhyaya 270
Prācī Sarasvatī–Maṅkīśvara Māhātmya (प्राचीसरस्वतीमंकीश्वरमाहात्म्य)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର (ଶିବ) ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରାଚୀ ସରସ୍ୱତୀ ଯେଉଁଠି ପ୍ରବାହିତ, ସେଠାରେ ‘ମଙ୍କୀଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସେଠାରେ ତପସ୍ୱୀ ଋଷି ମଙ୍କଣକ ଦୀର୍ଘକାଳ ନିୟମିତ ଆହାର, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏକଦିନ ହାତରୁ ଉଦ୍ଭିଦରସ ସଦୃଶ ସ୍ରାବ ବାହାରିଲାବେଳେ ସେ ତାହାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ସିଦ୍ଧି ଭାବି ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟରେ ଜଗତରେ ଭୟଙ୍କର ବିକ୍ଷୋଭ—ପର୍ବତ ସରିଯିବା, ସମୁଦ୍ର ମଥନ ଭଳି ଖଳବଳ, ନଦୀମାନେ ପଥ ବଦଳାଇବା, ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ରର ଗତି ଅସ୍ଥିର ହେବା—ଘଟେ। ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ ସହ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ଶିବ ବ୍ରାହ୍ମଣବେଶରେ ଆସି କାରଣ ପଚାରି, ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଭସ୍ମ ପ୍ରକାଶ କରି ଋଷିଙ୍କ ଭ୍ରମ ଦୂର କରନ୍ତି ଓ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ମଙ୍କଣକ ଶିବମହିମା ଜାଣି ତପ କ୍ଷୟ ନ ହେବା ପାଇଁ ବର ମାଗିଲେ, ଶିବ ତାଙ୍କ ତପ ବଢ଼ାଇ ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ତୀର୍ଥବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି ଆସେ। ପ୍ରାଚୀ ସରସ୍ୱତୀ, ବିଶେଷକରି ପ୍ରଭାସରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ; ଉତ୍ତର ତଟରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନିବାରଣ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ନିୟମସ୍ନାନରେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ଓ ବ୍ରହ୍ମପଦ ପ୍ରାପ୍ତି; ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଳ୍ପ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଦାନ ମଧ୍ୟ ମେରୁସମ ଫଳ; ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଅନେକ ପିଢ଼ିର କଲ୍ୟାଣ; ଏକ ପିଣ୍ଡ ଓ ତର୍ପଣରେ ପିତୃଉଦ୍ଧାର; ଅନ୍ନଦାନ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ସହାୟ; ଦଧି ଓ ଉଲ୍ଲୀୟ ଆବରଣ ଦାନରେ ବିଶେଷ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତି; ଅଶୌଚନିବାରଣ ସ୍ନାନକୁ ଗୋଦାନଫଳସମ କୁହାଯାଇଛି। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ସ୍ନାନର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ, ଅଳ୍ପପୁଣ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ନଦୀର ଦୁର୍ଲଭତା, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର-ପ୍ରଭାସ-ପୁଷ୍କର ଉଲ୍ଲେଖ, ଏବଂ ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁବଚନ—ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥଠାରୁ ପ୍ରାଚୀ ସରସ୍ୱତୀକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନିବାକୁ—ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 271
Jvāleśvara Māhātmya (ज्वालेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Jvāleśvara Liṅga
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସର ମୁଖ୍ୟ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ “ଜ୍ୱାଲେଶ୍ୱର” ଲିଙ୍ଗର କାରଣକଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ତ୍ରିପୁରାରି ଶିବଙ୍କ ସହ ସଂପୃକ୍ତ ପାଶୁପତ ଶର/ଅସ୍ତ୍ରତେଜ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ପତିତ ହୋଇଥିଲା, ସେଠାରେ ଜ୍ୱାଳା ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତି ପ୍ରକଟ ହେଲା; ତେଣୁ ସେହି ଲିଙ୍ଗ “ଜ୍ୱାଲେଶ୍ୱର” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଭଳି ଦିବ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ-ଘଟଣାକୁ ସ୍ଥାୟୀ ତୀର୍ଥଚିହ୍ନରେ ପରିଣତ କରି କଥାକୁ ଭୂଗୋଳ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉପଦେଶ—ଏହି ଲିଙ୍ଗର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଭକ୍ତର ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ-ଶେଷରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ 271ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 272
त्रिपुरलिंगत्रयमाहात्म्यम् | The Māhātmya of the Three Tripura Liṅgas
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ ରୂପେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ପବିତ୍ର ପ୍ରଦେଶରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ (ପ୍ରାଚୀ), ଦେବୀଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ନିକଟରେ ଏକ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ତ୍ରିପୁର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତିନୋଟି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସେଗୁଡ଼ିକ ମହାତ୍ମା ତ୍ରିପୁର ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ନାମରେ—ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ, ତାରକ, କପୋଳ—ପରିଚିତ। ଅଧ୍ୟାୟର ମୂଳ ଭାବ ହେଉଛି ଦିଗ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ଲିଙ୍ଗତ୍ରୟର ପରିଚୟ ଓ ଦର୍ଶନଫଳର ସମ୍ବନ୍ଧ। କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଏହି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର କେବଳ ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରେ ଭକ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ତ୍ରିପୁରଲିଙ୍ଗତ୍ରୟମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 273
शंडतीर्थ-उत्पत्ति तथा कपालमोचन-लिङ्गमाहात्म्य (Origin of Śaṇḍa-tīrtha and the Kapālamocana Liṅga)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଶଣ୍ଡତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଏହା ଅନୁପମ ତୀର୍ଥ, ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଶାନ୍ତ କରେ ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦିଏ। ପୂର୍ବକଥାରେ ବ୍ରହ୍ମା ପଞ୍ଚଶିରା ଥିଲେ; ଏକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଈଶ୍ୱର ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ସେହି ରକ୍ତପ୍ରବାହ ଆଦିରୁ ସ୍ଥାନଟି ପବିତ୍ର ହେଲା ଏବଂ ବଡ଼ ତାଳଗଛ ଉଦ୍ଭବିଲା; ତେଣୁ ତାହା ତାଳବନ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ ହେଲା। ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ହାତରେ କପାଳ ଲାଗିରହିଲା; ତାହାରେ ସେ ଓ ତାଙ୍କ ବୃଷଭ କଳାବର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଦୋଷଭୟରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କଲେ ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି ଭାର ହଟିଲା ନାହିଁ। ଶେଷରେ ପ୍ରଭାସରେ ପୂର୍ବମୁଖୀ ସରସ୍ୱତୀ (ପ୍ରାଚୀ ଦେବୀ)ଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲା। ବୃଷଭ ସ୍ନାନ କରିମାତ୍ରେ ଶ୍ୱେତ ହେଲା ଏବଂ ସେହି କ୍ଷଣରେ ଈଶ୍ୱର ହତ୍ୟାଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ; କପାଳ ହାତରୁ ପଡ଼ିଗଲା ଓ ସେଠାରେ କପାଳମୋଚନ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ତାପରେ ପ୍ରାଚୀ ଦେବୀଙ୍କ ସମୀପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି କୁହାଯାଏ—ପିତୃମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଯଥାବିଧି, ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରଙ୍କୁ ଅନ୍ନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଦହି, କମ୍ବଳ ଆଦି ଦାନ ସହ। ବୃଷଭର ଶ୍ୱେତତା ପ୍ରାପ୍ତି ଆଧାରରେ ‘ଶଣ୍ଡତୀର୍ଥ’ ନାମକାରଣ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି।
Adhyaya 274
Sūryaprācī-māhātmya (Glory of Sūryaprācī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତୀର୍ଥୋପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ସେ (ଏବଂ ଯାତ୍ରୀମାନେ) ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରାଚୀ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଏହା ସର୍ବପାପ-ଶମନକାରୀ ଏବଂ ପୁରାଣୋକ୍ତ ନିୟମିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଧର୍ମରେ ଧର୍ମ୍ୟ ଇଚ୍ଛାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟ କ୍ରିୟା ହେଉଛି ତୀର୍ଥସ୍ନାନ। ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରାଚୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପଞ୍ଚପାତକ (ପାଞ୍ଚ ମହାପାପ) ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହେ, ଯାହା ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ପ୍ରଧାନ ଭାଷାକୁ ଉଦ୍ଧାଟିତ କରେ। ଉପସଂହାରରେ ଏହାକୁ ସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର 81,000 ଶ୍ଲୋକ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ଖଣ୍ଡ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରାଚୀ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 275
त्रिनेत्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Trinetreśvara (Three-Eyed Śiva)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୭୫ରେ ଋଷି-ତୀର୍ଥ ସମୀପରେ ଥିବା ତ୍ରିନେତ୍ରେଶ୍ୱର ଶିବତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଆଚାରବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ନ୍ୟଙ୍କୁମତୀ ନଦୀତଟର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ, ପୂର୍ବେ ଋଷିମାନେ ପୂଜିଥିବା ସ୍ଥାନରେ ତ୍ରିନେତ୍ର ଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ସମୀପ କରି ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କର। ସେଠାର ଜଳ ସ୍ଫଟିକ ପରି ନିର୍ମଳ ଓ ତୀର୍ଥର ପରିଚୟ ସହିତ ଜଡିତ ଏକ ବିଶେଷ ମତ୍ସ୍ୟ/ଜଳଚର-ଚିହ୍ନର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ମହାପାପ-ଶ୍ରେଣୀରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି ଶୁଦ୍ଧିର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ବ୍ରତ—ଉପବାସ ଓ ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ—ବିଧାନ କରାଯାଇଛି। ପ୍ରଭାତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ବିଧିମତ ଶିବପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରୁଦ୍ରଲୋକରେ ବାସ ପ୍ରାପ୍ତିର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରହିଛି, ଯାହା ତୀର୍ଥସେବା, ବ୍ରତାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଶୈବ ସାଧନାକୁ ପରଲୋକଫଳ ସହ ଯୋଡ଼େ।
Adhyaya 276
Devikā-tīra Umāpati-māhātmya (देविकायामुमापतिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Umāpati at the Devikā Riverbank
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଋଷି-ତୀର୍ଥ ପ୍ରତି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଦେବିକା ନଦୀତଟ ସଂଲଗ୍ନ ଏକ ପରମ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ‘ମହାସିଦ୍ଧିବନ’ ନାମକ ସିଦ୍ଧବନର ପ୍ରକୃତି-ଓ-ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଶୋଭା ଅଲଙ୍କାରିକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ—ନାନା ପୁଷ୍ପ-ଫଳବୃକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧୁର ଗୀତ, ପଶୁ, ଗୁହା ଓ ପର୍ବତ; ଏବଂ ଦେବ, ଅସୁର, ସିଦ୍ଧ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ଅପ୍ସରାମାନେ ସମବେତ ହୋଇ ସ୍ତୁତି, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି, ଧ୍ୟାନ ଓ ଭକ୍ତିଭାବର କ୍ରିୟା କରି ସ୍ଥଳକୁ ଉପାସନା-ଭୂମି କରନ୍ତି। ତାପରେ ଈଶ୍ୱର ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଆସନ ‘ଉମାପତୀଶ୍ୱର’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି, ଯୁଗ-କଳ୍ପ-ମନ୍ୱନ୍ତର ସବୁରେ ନିରନ୍ତର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହିବ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଦେବିକାର ଶୁଭ ତଟ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ପୁଷ୍ୟ ମାସର ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି; ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଦାନପୁଣ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ଓ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମହାପାପନାଶ—‘ହଜାର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାପକ୍ଷୟ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗୋଦାନ, ଭୂଦାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବସ୍ତ୍ରଦାନ ପ୍ରଶଂସିତ; ସେଠାରେ ପିତୃକର୍ମ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟବାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଦେବମାନେ ସ୍ନାନାର୍ଥେ ସମବେତ ହୋଇଥିବାରୁ ନଦୀର ନାମ ‘ଦେବିକା’; ତେଣୁ ଏହା ‘ପାପନାଶିନୀ’।
Adhyaya 277
Bhūdhara–Yajñavarāha Māhātmya (भूधरयज्ञवराहमाहात्म्य)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବିକା ନଦୀତଟରେ ଥିବା ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ‘ଭୂଧର’ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ନାମର କାରଣ ପୁରାଣକଥା ଓ ଯଜ୍ଞ-ରୂପକ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି—ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିବା ବରାହଙ୍କ ସ୍ମରଣ ସହ ଏହି ସ୍ଥଳକୁ ବିସ୍ତୃତ ଯାଗ-ଅଲଙ୍କାର ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। ବରାହଦେହକୁ ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗ ସହ ମେଳାଇ—ବେଦ ପାଦ, ଯୂପ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା, ସ୍ରୁବ-ସ୍ରୁଚ ମୁଖ/ବଦନ, ଅଗ୍ନି ଜିଭ, ଦର୍ଭ କେଶ, ବ୍ରହ୍ମ ଶିର—ଇତ୍ୟାଦି ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଯଜ୍ଞରଚନାର ଏକତ୍ୱ ଦର୍ଶାଯାଏ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ପୁଷ୍ୟ ମାସ, ଅମାବାସ୍ୟା, ଏକାଦଶୀ, ଋତୁସନ୍ଦର୍ଭ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କନ୍ୟାରାଶି ପ୍ରବେଶ ସମୟରେ କରଣୀୟ କର୍ମ। ଗୁଡ଼ ମିଶା ପାୟସ, ଗୁଡ଼ ମିଶା ହବିଷ୍ୟ ଆଦି ଅର୍ପଣ, ପିତୃମାନଙ୍କ ଆବାହନ-ସଂସ୍କାର, ଘିଅ-ଦହି-କ୍ଷୀର ଆଦି ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ମନ୍ତ୍ର, ତାପରେ ବିଦ୍ୱାନ ବିପ୍ରଭୋଜନ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ଏଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଗୟାକୁ ନ ଯାଇ ମଧ୍ୟ ଗୟାଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମ ଫଳ ମିଳେ; ଏହା ଏହି ତୀର୍ଥର ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ମହିମାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
Adhyaya 278
देविकामाहात्म्य–मूलस्थानमाहात्म्यवर्णनम् (Devikā Māhātmya and the Glory of Mūlasthāna/Sūryakṣetra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିବ–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଈଶ୍ୱର ଦେବିକା ନଦୀର ରମ୍ୟ ତଟ ସମୀପରେ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦେଖାନ୍ତି। ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ବାଲ୍ମୀକି କିପରି “ସିଦ୍ଧ” ହେଲେ ଏବଂ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ କାହିଁକି ଲୁଟିତ ହେଲେ? ତେବେ ଈଶ୍ୱର ପୂର୍ବକଥା କହନ୍ତି: ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଂଶର ଏକ ପୁତ୍ର (ବୈଶାଖ/ବିଶାଖ) ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତା ଓ ଘର ଚାଲାଇବା ପାଇଁ ଚୋରିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କୁ ଦେଖି ଧମକ ଦିଏ; କିନ୍ତୁ ଋଷିମାନେ ସମଚିତ୍ତ ରହନ୍ତି। ଅଙ୍ଗିରା ଧର୍ମପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଅଧର୍ମରେ ଅର୍ଜିତ ଧନର ପାପଭାର କିଏ ଭାଗ କରିବ? ଚୋର ପିତାମାତା ଓ ପରେ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ସେମାନେ କହନ୍ତି, କର୍ମଫଳ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ହିଁ; ପାପ ଭାଗ ହୁଏନି। ଏହାରୁ ତାଙ୍କର ବୈରାଗ୍ୟ ଜାଗେ। ସେ ଅପରାଧ ସ୍ୱୀକାର କରି ହିଂସା/ଚୌର୍ଯ୍ୟବୃତ୍ତିରୁ ନିବୃତ୍ତିର ଉପାୟ ମାଗେ। ଋଷିମାନେ ଚାରି ଅକ୍ଷରର ମନ୍ତ୍ର “ଝାଟଘୋଟ” ଦିଅନ୍ତି—ଗୁରୁଆଶ୍ରୟ ଓ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଜପ କଲେ ପାପନାଶକ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ। ଦୀର୍ଘକାଳ ଜପ–ସମାଧିରେ ସେ ସ୍ଥିର ହୁଏ; କାଳକ୍ରମେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଭାଲ୍ମୀକ (ପିପିଳିକା ଢେର) ଦ୍ୱାରା ଢାକିଯାଏ। ପରେ ଋଷିମାନେ ଫେରି ଭାଲ୍ମୀକ ଖୋଳି ତାଙ୍କୁ ବାହାର କରନ୍ତି, ସିଦ୍ଧି ଚିହ୍ନି “ବାଲ୍ମୀକି” ନାମ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ରାମାୟଣ ରଚନାର ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ହେବ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତାପରେ କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ—ନିମ୍ବ ଗଛର ମୂଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରଦେବତା ଭାବେ ବିରାଜନ୍ତି; ସ୍ଥାନଟି “ସୂର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର” ଓ “ମୂଳସ୍ଥାନ” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ତିଳଜଳ ତର୍ପଣ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃଉଦ୍ଧାର ହୁଏ; ଜଳସ୍ପର୍ଶରେ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥି/କାଳରେ କୃତ କର୍ମରେ କିଛି ଚର୍ମରୋଗ ଶମିତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଦେବଦର୍ଶନ ଓ ଏହି କଥାଶ୍ରବଣ ମହାଦୋଷନାଶକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 279
च्यवनादित्यमाहात्म्य—सूर्याष्टोत्तरशतनाम-माहात्म्यवर्णनम् (Cāvanāditya Māhātmya—The Glory of Sūrya’s 108 Names)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡରେ ହିରଣ୍ୟାର ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଋଷି ଚ୍ୟବନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ‘ଚ୍ୟବନାର୍କ’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ଥାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ। ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ ଭକ୍ତ ଶୁଚି ହୋଇ ବିଧି-ନିୟମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ତୁତି କରି, ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅଷ୍ଟୋତ୍ତରଶତନାମ (୧୦୮ ନାମ) ପାଠ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ତାପରେ ନାମାବଳୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କାଳର ଏକକ—କଳା, କାଷ୍ଠା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ପକ୍ଷ, ମାସ, ଅହୋରାତ୍ର, ସଂବତ୍ସର—ରୂପେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ, ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ସ୍କନ୍ଦ, ଯମ ଆଦି ଦେବତାସମ ରୂପେ, ଧାତୃ, ପ୍ରଭାକର, ତମୋନୁଦ, ଲୋକାଧ୍ୟକ୍ଷ ଭଳି ଜଗତ୍କାର୍ଯ୍ୟନିୟନ୍ତା ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ସ୍ତୋତ୍ରର ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ଶକ୍ର ଶିଖାଇଲେ, ନାରଦ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଧୌମ୍ୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ନିତ୍ୟପାଠ, ବିଶେଷକରି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ, ଧନ-ରତ୍ନସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନଲାଭ, ସ୍ମୃତି-ବୁଦ୍ଧିବୃଦ୍ଧି, ଶୋକନିବୃତ୍ତି ଓ ମନୋକାମନାପୂର୍ତ୍ତି ଦେଇଥାଏ—ଏହାକୁ ନିୟମବଦ୍ଧ ଭକ୍ତିର ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ଫଳ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ।
Adhyaya 280
च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Cyavaneśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବ–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚ୍ୟବନେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ‘ସର୍ବପାତକନାଶନ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ପରେ ଭାର୍ଗବ ଋଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କ ପୂର୍ବକଥା ଆସେ—ସେ ପ୍ରଭାସକୁ ଆସି ଘୋର ତପ କରି ସ୍ଥାଣୁ ପରି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାନ୍ତି; ବାଲୁକାଢିବି (ବଲ୍ମୀକ), ଲତା ଓ ପିପିଳିକାରେ ଢାକି ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତପରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି। ରାଜା ଶର୍ୟାତି ବଡ଼ ପରିବାର ସହ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ କନ୍ୟା ସୁକନ୍ୟାକୁ ନେଇ ଆସନ୍ତି। ସୁକନ୍ୟା ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ ବଲ୍ମୀକ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଋଷିଙ୍କ ଚକ୍ଷୁକୁ ଦୀପ୍ତ ବସ୍ତୁ ଭାବି କାଣ୍ଟାରେ ଛେଦ କରିଦିଏ। ଋଷିଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ରାଜସେନା ଉପରେ ଦଣ୍ଡରୂପ ବାଧା ପଡ଼େ—ମଳମୂତ୍ର ବିସର୍ଜନରେ ଅବରୋଧ ଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣା। ତଦନ୍ତରେ ସୁକନ୍ୟା ନିଜ ଦୋଷ ସ୍ୱୀକାର କରେ; ଶର୍ୟାତି କ୍ଷମା ମାଗନ୍ତି। ଚ୍ୟବନ ଋଷି କ୍ଷମା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶର୍ତ୍ତ ରଖନ୍ତି—ସୁକନ୍ୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସହ ବିବାହ ଦେବାକୁ; ରାଜା ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ସୁକନ୍ୟାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ସେବା ବର୍ଣ୍ଣିତ—ନିୟମ, ଅତିଥିସତ୍କାର ଓ ଭକ୍ତିରେ ସେ ତପସ୍ବୀ ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରେ; ଏଭଳି କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ସହ ଦାୟିତ୍ୱ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ନିଷ୍ଠାସେବାର ନୀତି ଜୋଡ଼ାଯାଏ।
Adhyaya 281
च्यवनेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Chyavaneśvara Māhātmya—Narration of the Glory of Chyavana’s Lord/Shrine)
ଈଶ୍ୱର ଶୁକନ୍ୟାଙ୍କ କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶୁକନ୍ୟା ଶର୍ୟାତିଙ୍କ କନ୍ୟା ଏବଂ ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କ ପତ୍ନୀ। ବନରେ ଦିବ୍ୟ ଚିକିତ୍ସକ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସୌନ୍ଦର୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରି, ବୃଦ୍ଧ ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଅସମର୍ଥତା କହି ପତିତ୍ୟାଗ ପାଇଁ ପ୍ରଲୋଭିତ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଶୁକନ୍ୟା ପତିବ୍ରତା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି ଦାମ୍ପତ୍ୟନିଷ୍ଠା ପ୍ରକାଶ କରି ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ତାପରେ ଅଶ୍ୱିନଦ୍ୱୟ ଉପାୟ କହନ୍ତି—ଆମେ ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ପୁନଃ ଯୁବକ ଓ ସୁନ୍ଦର କରିଦେବୁ; ତା’ପରେ ତୁମେ ଆମ ମଧ୍ୟରୁ ଯାହାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ, ସେଇ ପତି। ଶୁକନ୍ୟା ଏହା ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ କହିଲେ ସେ ସମ୍ମତି ଦେଲେ। ଚ୍ୟବନ ଓ ଅଶ୍ୱିନମାନେ ସରୋବରରେ ସ୍ନାନାର୍ଥ ପ୍ରବେଶ କରି କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ ଯୁବ ରୂପରେ ବାହାରିଲେ। ଶୁକନ୍ୟା ବିବେକରେ ନିଜ ସତ୍ୟ ପତି ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ତାଙ୍କୁ ହିଁ ବରଣ କଲେ। ଚ୍ୟବନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅଶ୍ୱିନମାନଙ୍କୁ ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ। ସେମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଭାଗ ଓ ସୋମପାନ ଅଧିକାର ଚାହିଲେ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ର ଦେଇନଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚ୍ୟବନ ଋଷି-ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞଭାଗ ଓ ସୋମପାନାଧିକାର ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ଅଶ୍ୱିନମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ଏବଂ ଚ୍ୟବନ-ଶୁକନ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହସ୍ଥଜୀବନ ପୁନଃ ସମୃଦ୍ଧ ହେଲା। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପତିବ୍ରତା ନୀତି, ଧର୍ମସମ୍ମତ ଚିକିତ୍ସା, ଏବଂ ଋଷି ଅଧିକାରରେ ଆଚାର-ସ୍ଥିତି ନିର୍ଣ୍ଣୟକୁ ଦର୍ଶାଏ।
Adhyaya 282
Chyavanena Nāsatyayajñabhāga-pratirodhaka-vajra-mocanodyata-śakra-nāśāya Kṛtyodbhava-Madonāma-mahāsurotpatti-varṇanam (Chyavaneśvara Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଋଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଯଜ୍ଞକାଳୀନ ଏକ ଗଭୀର ଧର୍ମ-ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଚ୍ୟବନଙ୍କ ପୁନଃତେଜ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ରାଜା ଶର୍ୟାତି ପରିବାର-ପରିକର ସହ ଆସି ସମ୍ମାନରେ ସ୍ୱାଗତ ପାଆନ୍ତି। ଚ୍ୟବନ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇ ଆଦର୍ଶ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ସୋମବିତରଣ ସମୟରେ ଚ୍ୟବନ ନାସତ୍ୟ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ପାଇଁ ସୋମଗ୍ରହ ନେନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଆପତ୍ତି କରନ୍ତି—ଅଶ୍ୱିନ ଚିକିତ୍ସକ ଓ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଞ୍ଚାରୀ, ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ପରି ସୋମଭାଗର ଅଧିକାରୀ ନୁହେଁ। ଚ୍ୟବନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରି ଅଶ୍ୱିନଙ୍କ ଦେବତ୍ୱ ଓ ଲୋକହିତକାରୀତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରି ସତର୍କବାଣୀ ସତ୍ତ୍ୱେ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି। କ୍ରୋଧିତ ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, ଚ୍ୟବନ ତପୋବଳରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବାହୁକୁ ସ୍ତମ୍ଭିତ କରିଦିଅନ୍ତି। ପରେ ମନ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତ ଆହୁତିରେ କୃତ୍ୟା ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ତପସ୍ରୁ ‘ମଦ’ ନାମକ ଭୟଙ୍କର ମହାସତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଅତିବିଶାଳ ରୂପ, ଜଗତ୍ ଢାଙ୍କିଦେବା ଗର୍ଜନ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ଧାଉଥିବା। ଏହା ଯଜ୍ଞାଧିକାର, ଋତ୍ୱିଜଙ୍କ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ଓ ଦେବବଳ ପ୍ରୟୋଗର ନୈତିକ ସୀମାକୁ ଉଜାଗର କରେ।
Adhyaya 283
च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chyavaneśvara (Glory of the Chyavana-installed Liṅga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚ୍ୟବନେଶ୍ୱର ନାମକ ଲିଙ୍ଗର ସ୍ଥଳମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ପୂଜାବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଈଶ୍ୱରବାଣୀରେ କଥା ଚାଲେ—ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ସମ୍ମୁଖେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଭୀତ, ଏବଂ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଋଷି ଚ୍ୟବନ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ତପସ୍ୱୀ-ଅଧିକାର ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। ଚ୍ୟବନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଅଶ୍ୱିନୀଦେବଙ୍କୁ ସୋମପାନ ଅଧିକାର ମିଳିଥିବା କଥା କୁହାଯାଏ; ଏହା ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ନୁହେଁ, ଋଷିଶକ୍ତିର ପ୍ରକାଶନ ଓ ସୁକନ୍ୟା-ବଂଶର ଚିରକୀର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ନିୟୋଜିତ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ। ପରେ ଚ୍ୟବନ ସୁକନ୍ୟା ସହ ଏହି ବନମୟ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ବିହାର କରି ପାପନାଶକ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଯାହା ଚ୍ୟବନେଶ୍ୱର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ଲିଙ୍ଗର ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞସମ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ଏଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରମସ-ତୀର୍ଥର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବୈଖାନସ ଓ ବାଳଖିଲ୍ୟ ମୁନିମାନେ ଆସନ୍ତି। ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ, ବିଶେଷକରି ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ, ନିୟମାନୁସାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ‘କୋଟି-ତୀର୍ଥ’ ଫଳ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ପାପନାଶିନୀ କଥା ଶୁଣିଲେ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରର ସଞ୍ଚିତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Adhyaya 284
सुकन्यासरोमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Sukanyā-saras)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ‘ସୁକନ୍ୟା-ସରସ’ ବିଷୟରେ କହନ୍ତି। ସୁକନ୍ୟା, ଋଷି ଚ୍ୟବନ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱୟଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉପାଖ୍ୟାନକୁ ଏହି ସରୋବର ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି—ଅଶ୍ୱିନମାନେ ଚ୍ୟବନଙ୍କ ସହ ଏଠାରେ ଅବଗାହନ (ସ୍ନାନ) କରି, ସ୍ନାନ-ପ୍ରଭାବରେ ଚ୍ୟବନଙ୍କ ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ଅଶ୍ୱିନମାନଙ୍କ ସମ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ପାଇଥିଲେ। ସରସ-ସ୍ନାନର ଶକ୍ତିରେ ସୁକନ୍ୟାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ ‘କନ୍ୟା-ସରସ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ—ଏପରି ନାମକାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ପରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରୂପେ, ବିଶେଷତଃ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଗୃହଭଙ୍ଗ/ଗୃହକଳହରୁ ଦୀର୍ଘ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷା ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ବିକଳାଙ୍ଗତା କିମ୍ବା ଅନ୍ଧତ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ପତିକୁ ଏଡ଼ାଇବା ପରି ପୁଣ୍ୟଫଳ ତୀର୍ଥାଚରଣ ସହ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 285
अगस्त्याश्रम-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Agastya’s Āśrama and the Glory of Gaṅgeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବ–ଦେବୀଙ୍କ ଧର୍ମସଂବାଦ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ନ୍ୟଙ୍କୁମତୀ ନଦୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ଗୋଷ୍ପଦ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥରେ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ବରାହ-ଦର୍ଶନ, ପରେ ହରିଙ୍କ ଧାମ ଦର୍ଶନ, ମାତୃଗଣଙ୍କ ପୂଜା, ଏବଂ ନଦୀ–ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ। ତାପରେ ପୂର୍ବଦିଗରେ ନ୍ୟଙ୍କୁମତୀର ସୁମଧୁର ତଟରେ ଥିବା ଦିବ୍ୟ ଅଗସ୍ତ୍ୟାଶ୍ରମକୁ ‘କ୍ଷୁଧା-ହର’ ଓ ପାପନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ବାତାପି କାହିଁକି ଦମିତ ହେଲା, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ କ୍ରୋଧର କାରଣ କ’ଣ? ଈଶ୍ୱର ଇଲ୍ୱଲ–ବାତାପିଙ୍କ କପଟ ଆତିଥ୍ୟକଥା କହନ୍ତି—ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ହତ୍ୟା କରି ପୁନରୁତ୍ଥାନ ଯୁକ୍ତିରେ ଠକୁଥିଲେ; ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ପ୍ରଭାସରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମେଷରୂପେ ପକାଯାଇଥିବା ବାତାପିକୁ ଭକ୍ଷଣ କରି ତାହାର ପୁନର୍ଜୀବନ ଯୋଜନା ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି ଏବଂ ଇଲ୍ୱଲକୁ ଭସ୍ମ କରନ୍ତି; ପରେ ଧନସମୃଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି—ଏହିପରି ଏହା ‘କ୍ଷୁଧା-ହର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଦୈତ୍ୟଭକ୍ଷଣଜନ୍ୟ ଦୋଷଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ; ଗଙ୍ଗା ସେଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସେଠାର ଶିବଲିଙ୍ଗ ‘ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର’ ନାମ ପାଏ। ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ ସହ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ କଲେ ନିଷିଦ୍ଧ ଭକ୍ଷଣଜନ୍ୟ ପାପ ମୋଚନ ହୁଏ ବୋଲି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଘୋଷିତ।
Adhyaya 286
बालार्कमाहात्म्यवर्णन (Bālārka Māhātmya — Account of the Glory of Bālārka)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଯାତ୍ରାବର୍ଣ୍ଣନରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପଦେଶରୂପେ ରଚିତ। ଈଶ୍ୱର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ‘ପାପ-ନାଶନ’ ବାଲାର୍କ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ କହନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆଶ୍ରମର ଉତ୍ତରେ, ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ତାପରେ ନାମକାରଣ କଥାହୁଏ—ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ (ଅର୍କ) ବାଳରୂପ ଧାରଣ କରି ସେଠାରେ ତପ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ସ୍ଥାନଟି ‘ବାଲାର୍କ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ ରବିବାର ଦର୍ଶନ କଲେ କୁଷ୍ଠ ଆଦି ରୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ ଏବଂ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ରୋଗଜନ୍ୟ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଏହି ଅଂଶରେ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ, ନାମୋତ୍ପତ୍ତି ଓ କାଳନିୟତ ଭକ୍ତିସହିତ ଜଡିତ ଆରୋଗ୍ୟଫଳ ଏକତ୍ର ହୋଇଛି।
Adhyaya 287
अजापालेश्वरीमाहात्म्यम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glory of Ajāpāleśvarī)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ-ସ୍ଥାନର ସମୀପରେ ‘ଅଜାପାଲେଶ୍ୱରୀ’ ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ରଘୁବଂଶର ପ୍ରତାପୀ ରାଜା ଅଜାପାଲ ସେଠାରେ ପାପ ଓ ରୋଗ ନାଶିନୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ। କଥାରେ ‘ଅଜା-ରୂପ’ (ଛାଗ-ରୂପ) ବୋଲି ରୂପକରେ କୁହାଯାଇଥିବା ବ୍ୟାଧିମାନଙ୍କ ଶମନ ଓ ପାପକ୍ଷୟର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି, ଏବଂ ରାଜା ନିଜ ନାମରେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ, ରାଜାଶ୍ରୟ ଓ ତିଥି-ଭିତ୍ତିକ ପୂଜାବିଧି ଏକାତ୍ମ ହୋଇଛି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ବିଧିମତେ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜା କଲେ ବଳ, ବୁଦ୍ଧି, କୀର୍ତ୍ତି, ବିଦ୍ୟା ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Adhyaya 288
बालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bālārka (the ‘Child-Sun’ Shrine)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପଥନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଶୈଳୀରେ କହନ୍ତି—ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ସ୍ଥାନର ପୂର୍ବଦିଗରେ, ଗବ୍ୟୂତି ପରିମାଣର ଦୂରତା-ଚିହ୍ନ ଅନୁସାରେ, ବାଳାଦିତ୍ୟ/ବାଳାର୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଅଧ୍ୟାୟରେ ସମୀପସ୍ଥ ସ୍ଥାନଚିହ୍ନ, ସପାଟିକା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଞ୍ଚଳର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ଏହି ଦେବସ୍ଥାନର ଖ୍ୟାତି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ତାପରେ କାରଣକଥା—ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ସ୍ଥାନରେ ବିଦ୍ୟା (ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି)ଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ତିନୋଟି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି ଏବଂ ରବିରୂପ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ନିୟମିତ ସାଧନାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଠାରୁ ସିଦ୍ଧି ପାଇ, ଦେବତା ବାଳାଦିତ୍ୟ/ବାଳାର୍କ ଭାବେ ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ‘ପାପଚୋର’ ଭାବେ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ଜୀବନପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଭୋଗେ ନାହିଁ; ପ୍ରଭାସ ତୀର୍ଥରେ ଦର୍ଶନକୁ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ କର୍ମ ବୋଲି ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 289
पातालगंगेश्वर–विश्वामित्रेश्वर–बालेश्वर लिङ्गत्रयमाहात्म्य (Glory of the Three Liṅgas: Pātāla-Gaṅgeśvara, Viśvāmitreśvara, and Bāleśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅଳ୍ପ ଦୂରେ (ଗବ୍ୟୂତି ପରିମାଣରେ) ଏକ ଶୁଦ୍ଧିକର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ଗଙ୍ଗାର ‘ପାତାଳଗାମିନୀ’ ପ୍ରକାଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ତାହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପାପନାଶିନୀ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିଙ୍କ କଥା ଆସେ—ସ୍ନାନ ପାଇଁ ସେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଥିଲେ। ସେଇ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରେଶ୍ୱର ଓ ବାଲେଶ୍ୱର—ଏଇ ତିନି ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି, ପାପକ୍ଷୟ ଓ କାମପ୍ରାପ୍ତି ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 290
Kuberanagarotpatti and Kubera-sthāpita Somanātha Māhātmya (Origin of Kuberanagara and the Glory of the Somanātha Liṅga Installed by Kubera)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଶିବ–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦରୂପ। ଶିବ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ନ୍ୟଙ୍କୁମତୀ ନଦୀତଟରେ ଥିବା ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନକୁ ଦର୍ଶାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବେ କୁବେର ‘ଧନଦ’ ପଦ ପାଇଥିଲେ। ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚୋରିସଦୃଶ କର୍ମରେ ପଡ଼ି ମଧ୍ୟ ପରେ କୁବେର କିପରି ହୁଏ? ତେବେ ଶିବ ଦେବଶର୍ମା ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂର୍ବଜୀବନ କଥା କହନ୍ତି—ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଲୋଭରେ ଧନ ଖୋଜିବାକୁ ଗୃହତ୍ୟାଗ କରେ; ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ନୀତିରେ ଅସ୍ଥିର ବୋଲି ଦେଖାଯାଇଛି। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁଃସହ ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ପରେ ଦୁର୍ବ୍ୟସନରେ ପଡ଼ି ସମାଜରୁ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ। ଦୁଃସହ ଶିବମନ୍ଦିରରେ ଚୋରି କରିବାକୁ ଯାଏ; କିନ୍ତୁ ନିଭୁଥିବା ଦୀପ ଓ ବତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଅଜାଣତେ ‘ଦୀପସେବା’ ପରି ପୁଣ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ମନ୍ଦିରସେବକ ଦେଖିଦେଲେ ସେ ଭୟରେ ପଳାଏ, ଶେଷରେ ପହରାଦାରଙ୍କ ହାତରେ ହିଂସ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ପାଏ। ପରେ ସେ ଗାନ୍ଧାରରେ ସୁଦୁର୍ମୁଖ ନାମରେ କୁଖ୍ୟାତ ରାଜା ହୋଇ ଜନ୍ମେ; ଅଧର୍ମୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବଂଶପରମ୍ପରାଗତ ଲିଙ୍ଗକୁ ମନ୍ତ୍ରବିହୀନ ଅଭ୍ୟାସରେ ପୂଜା କରେ ଓ ବାରମ୍ବାର ଦୀପଦାନ କରେ। ଶିକାର ସମୟରେ ପୂର୍ବସଂସ୍କାରରୁ ପ୍ରଭାସକୁ ଆସି, ନ୍ୟଙ୍କୁମତୀତଟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୁଏ; ଶିବପୂଜା ପ୍ରଭାବରେ ପାପକ୍ଷୟ ହେଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ସେ ତେଜସ୍ବୀ ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର) ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇ ନ୍ୟଙ୍କୁମତୀ ସମୀପରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୋତ୍ର କରେ। ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସଖ୍ୟ, ଦିକ୍ପାଳ ପଦ ଓ ଧନାଧିପତ୍ୟ ଭଳି ବର ଦେଇ, ସେହି ସ୍ଥାନ ‘କୁବେରନଗର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପଶ୍ଚିମେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗ ‘ସୋମନାଥ’ (ଏଠାରେ ଉମାନାଥ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଶ୍ରୀପଞ୍ଚମୀ ଦିନ ବିଧିମତେ ପୂଜା କଲେ ସାତ ପୁଷ୍ଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥିର ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମିଳେ।
Adhyaya 291
भद्रकालीमाहात्म्यवर्णनम् (Bhadrakālī Māhātmya Description)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ‘କୌବେର-ସଞ୍ଜ୍ଞକ’ ନାମକ ସ୍ଥାନର ଉତ୍ତରଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭଦ୍ରକାଳୀ ଦେବୀଙ୍କ ତୀର୍ଥ/ମନ୍ଦିରକୁ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ଦେବୀଙ୍କୁ ବାଞ୍ଛିତାର୍ଥ-ପ୍ରଦାୟିନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ବୀରଭଦ୍ର ସହିତ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ-ବିଧ୍ୱଂସ କଥାରେ ତାଙ୍କ ଭୂମିକା ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି—ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞଭଙ୍ଗରେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଶକ୍ତି। ପରେ କାଳନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଆସେ—ଚୈତ୍ରମାସର ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଦେବୀପୂଜା ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଚାମୁଣ୍ଡା ରୂପମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଆରାଧନାରେ ଭକ୍ତ ସୌଭାଗ୍ୟ, ବିଜୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ନିବାସ (ସମୃଦ୍ଧି) ପାଏ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୟାୟଟି ସ୍ଥାନ ଓ ତିଥିକୁ ଯୋଡ଼ି ଉପାସନାର ବ୍ୟବହାରିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥାଏ।
Adhyaya 292
भद्रकालीबालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhadrakālī and Bālārka (Solar Installation)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର କୌରବ-ସଞ୍ଜ୍ଞକ ସ୍ଥାନର ପରେ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ଦେବୀ ଭଦ୍ରକାଳୀ ଘୋର ତପ କରି ପରମ ଭକ୍ତିରେ ରବି/ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ରବିବାର ସପ୍ତମୀ ତିଥି ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ ବିଶେଷ ପୂଜାକାଳ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଲାଲ ଫୁଲ ଓ ଲାଲ ଚନ୍ଦନାଦି ଲେପନରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା ପ୍ରଶଂସିତ। ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ କୋଟି ଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ଏବଂ ବାତ-ପିତ୍ତଜନ୍ୟ ରୋଗ ସହ ଅନେକ ବ୍ୟାଧିରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି। ଶେଷରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ଅଶ୍ୱଦାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏଭଳି ସ୍ଥାନପୂଜା, କାଳନିୟମ ଓ ଦାନକୁ ଏକତ୍ର ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 293
कुबेरस्थानोत्पत्तौ कुबेरमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Kubera’s Station and its Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର କୁବେର-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ବିଶେଷ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ତତ୍ତ୍ୱବର୍ଣ୍ଣନ କରନ୍ତି। ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ନୈଋତ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ କୁବେରସ୍ଥାନ ଥିବା କଥା କୁହାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ କୁବେର ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭାବେ ବିରାଜିତ ହୋଇ ସର୍ବ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାଶ କରନ୍ତି। ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଓ ଅନୁଲେପନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ବିଶେଷ ପୂଜାର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ସ୍ଥାନଟି ଆଠ ମକର-ସମ୍ବନ୍ଧିତ “ନିଧାନ”ରେ ଶୋଭିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯଥାକାଳ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସ୍ଥାନ-ଦେବତାଙ୍କ ସଂଯୋଗରେ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ନିଧାନପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଅତୁଳ ଧନସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 294
Ajogandheśvara-māhātmya (अजोगन्धेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Ajogandheśvara at Puṣkara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିବ–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦରୂପ। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କୁବେରଙ୍କ ସ୍ଥାନର ପୂର୍ବଦିଗରେ ଥିବା ପବିତ୍ର ପୁଷ୍କରକୁ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ମାଛ ମାରୁଥିବା ଦୁଷ୍କର୍ମୀ କୈବର୍ତ୍ତ (ମାଛୁଆ) କିପରି ସିଦ୍ଧି ପାଇଲା? ତେବେ ଈଶ୍ୱର ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ମାଘମାସର ଶୀତରେ ପୀଡିତ ସେ ଭିଜା ଜାଲ ନେଇ ପୁଷ୍କରକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଲତା-ବୃକ୍ଷରେ ଢାକା ଏକ ଶୈବ ପ୍ରାସାଦ ଦେଖିଲା। ଉଷ୍ଣତା ପାଇଁ ପ୍ରାସାଦ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଧ୍ୱଜସ୍ତମ୍ଭର ଶିଖରେ ଜାଲ ପସାରି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଶୁଖାଇଲା; ଅସାବଧାନତା/ମୂର୍ଛାରେ ପଡ଼ି ଶିବକ୍ଷେତ୍ରରେ ହଠାତ୍ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲା। କାଳକ୍ରମେ ସେଇ ଜାଲ ଧ୍ୱଜକୁ ବାନ୍ଧି ଶୁଭକାରଣ ହେଲା; ‘ଧ୍ୱଜମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅବନ୍ତୀରେ ଋତଧ୍ୱଜ ନାମକ ରାଜା ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇ ରାଜ୍ୟ କଲା, ଦେଶଦେଶାନ୍ତର ଭ୍ରମଣ କଲା ଓ ରାଜଭୋଗ ଉପଭୋଗ କଲା। ପରେ ଜାତିସ୍ମର ହୋଇ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଫେରି, ଅଜୋଗନ୍ଧ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦେବାଳୟସମୂହ ନିର୍ମାଣ/ଜୀର୍ଣ୍ଣୋଦ୍ଧାର କରି, ଏକ କୁଣ୍ଡ ନିକଟରେ ‘ଅଜୋଗନ୍ଧେଶ୍ୱର’ ନାମକ ମହାଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା/ପୂଜା କରି ଦୀର୍ଘକାଳ ଭକ୍ତି କଲା। ଏଠାରେ ତୀର୍ଥବିଧି ଦିଆଯାଇଛି—ପୁଷ୍କରର ପଶ୍ଚିମ କୁଣ୍ଡ ‘ପାପତସ୍କର’ରେ ସ୍ନାନ, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁରାତନ ଯଜ୍ଞ ସ୍ମରଣ, ତୀର୍ଥାବାହନ, ଅଜୋଗନ୍ଧେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା/ପୂଜା ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ ଦାନ। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଅକ୍ଷତରେ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କଲେ ସାତ ଜନ୍ମର ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
Adhyaya 295
चन्द्रोदकतीर्थमाहात्म्य–इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Candrodaka Tīrtha and the Indreśvara Shrine)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ଥିବା ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଗବ୍ୟୂତି ମାପରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦୂରତାରେ ଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଥାନ, ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ରସରସ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରୋଦକ ଜଳ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ସେହି ଜଳର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ହେଲା—ଜରା (କ୍ଷୟ/ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା) ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନିବାରଣ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ତୀର୍ଥ ବଢ଼େ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ କମେ; ତଥାପି ପାପଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦୃଶ୍ୟମାନ ରହେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନକୁ ଅଧିକ ପାପଭାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ ବିଚାରରେ ନିଶ୍ଚିତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଅହଲ୍ୟା-ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ଗୌତମଙ୍କ ଶାପ ସହ ଜଡିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୁରୁତର ଦୋଷର କଥା ସ୍ମରଣ ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ବହୁଦାନ ସହ ପୂଜା କରି ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ; ସେହି ରୂପ ‘ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସର୍ବ ଅପରାଧନାଶକ। ଶେଷରେ ଯାତ୍ରାକ୍ରମ—ଚନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ-ଅର୍ପଣ, ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର ପୂଜା; ଏହାରେ ନିଃସନ୍ଦେହ ପାପମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Adhyaya 296
ऋषितोयानदीमाहात्म्यवर्णन (Māhātmya of the Ṛṣitoyā River)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ‘ଦେବକୁଳ’ ନାମକ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହା ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ ଗବ୍ୟୂତି-ମାପ ଦୂରତାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ପୁରାତନକାଳରେ ଦେବ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସଭାଦ୍ୱାରା ଏହାର ମହିମା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରଭାବରୁ ‘ଦେବକୁଳ’ ନାମ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ପାଇଲା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ପଶ୍ଚିମଦିଗରେ ‘ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟା’ ଋଷିତୋୟା ନଦୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆସେ—ସେ ସର୍ବପାପହରିଣୀ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ-ଆଦି କଲେ ଦୀର୍ଘକାଳ ପିତୃସନ୍ତୋଷ ହୁଏ ବୋଲି ବିଧାନ ଦିଆଯାଇଛି। ଦାନଧର୍ମ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ଆଷାଢ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଅଜିନ ଓ କମ୍ବଳ ଦାନ କଲେ ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ପୌର୍ଣ୍ଣମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼ି ଷୋଳଗୁଣ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ—ଏହି ପବିତ୍ର ଭୂମିରେ ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ ଓ ଦାନ କରିଲେ ସାତ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶି ମୋକ୍ଷ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ବୋଲି ଘୋଷଣା ଅଛି।
Adhyaya 297
ऋषितोयामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Ṛṣitoyā at Mahodaya)
ଦେବୀ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—‘ଋଷିତୋୟା’ ନାମକ ପବିତ୍ର ଜଳର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମହିମା କ’ଣ, ଏବଂ ଏହା କିପରି ଶୁଭ ଦେବଦାରୁବନକୁ ଆସିଲା। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ଅନେକ ତପସ୍ୱୀ ଋଷି ସ୍ଥାନୀୟ ଜଳରେ ମହାନଦୀମାନଙ୍କ ପରି କର୍ମାନନ୍ଦ ନ ମିଳିବାରୁ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା‑ପାଳକ‑ସଂହାରକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରି, ଅଭିଷେକସ୍ନାନ ପାଇଁ ପାପନାଶିନୀ ନଦୀ ଯାଚନା କଲେ। କରୁଣାବଶ ବ୍ରହ୍ମା ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ ଆଦି ନଦୀଦେବୀମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି କମଣ୍ଡଳୁରେ ଧାରଣ କରି ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରବାହିତ କଲେ। ସେଇ ଜଳ ‘ଋଷିତୋୟା’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା—ଋଷିପ୍ରିୟ ଓ ସର୍ବପାପହର—ଦେବଦାରୁବନକୁ ପହଞ୍ଚି ବେଦଜ୍ଞ ଋଷିମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ସମୁଦ୍ରମୁଖୀ ହେଲା। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ସୁଲଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତଥାପି ମହୋଦୟ, ମହାତୀର୍ଥ ଓ ମୂଳଚାଣ୍ଡୀଶ ନିକଟ—ଏଇ ତିନି ସ୍ଥାନରେ ଏହାର ବିଶେଷ ଦୁର୍ଲଭ ଲାଭ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ସ୍ନାନ‑ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ କାଳାନୁସାରେ ସମତା ଦିଆଯାଇଛି—ପ୍ରାତଃ ଗଙ୍ଗା, ସାୟଂ ଯମୁନା, ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ସରସ୍ୱତୀ ଇତ୍ୟାଦି; ଫଳଶ୍ରୁତି—ପାପକ୍ଷୟ ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି।
Adhyaya 298
गुप्तप्रयागमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gupta-Prayāga (Hidden Prayāga)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପାର୍ବତୀ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ସଙ୍ଗାଲେଶ୍ୱର ସମୀପରେ ତୀର୍ଥରାଜ ପ୍ରୟାଗ ଓ ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି କିପରି ଅଛି ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ଲିଙ୍ଗସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ଦିବ୍ୟସଭାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରୟାଗ ନିଜକୁ ଗୁପ୍ତ କରି ରହିଲା, ତେଣୁ ‘ଗୁପ୍ତପ୍ରୟାଗ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ପରେ ପବିତ୍ର ଭୂ-ରଚନା ଦିଆଯାଏ—ପଶ୍ଚିମେ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ, ପୂର୍ବେ ବୈଷ୍ଣବକୁଣ୍ଡ, ମଧ୍ୟରେ ରୁଦ୍ର/ଶିବକୁଣ୍ଡ; ଏବଂ ‘ତ୍ରିସଙ୍ଗମ’ ସ୍ଥାନରେ ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା ସଙ୍ଗମ ମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ୱତୀ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଗୁପ୍ତ ଧାରାରେ ବହେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। କାଳନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସହ ସ୍ନାନର କ୍ରମିକ ଶୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ—ମାନସିକ, ବାଚିକ, କାୟିକ, ସମ୍ପର୍କଜନିତ, ଗୁପ୍ତ ଓ ଉପଦୋଷ ସ୍ନାନରେ କ୍ରମେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ନାନ ଓ କୁଣ୍ଡାଭିଷେକ ମହାମଲକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କରେ। ମାତୃଦେବୀମାନଙ୍କ ପୂଜା-ଦାନ, ବିଶେଷତଃ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ, ତାଙ୍କ ଅନୁଚରଗଣର ଭୟ ଶମନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ପିତୃ ଓ ମାତୃ ବଂଶୋଦ୍ଧାରକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଯାତ୍ରାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ବୃଷଦାନ ସୁପାରିଶ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମାନିଲେ ଶଙ୍କରଧାମ ପ୍ରାପ୍ତିର ପଥ ଖୋଲେ।
Adhyaya 299
माधवमाहात्म्यवर्णनम् | Mādhava Māhātmya (Glorification of Mādhava at Prabhāsa)
ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଭିତରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅଳ୍ପ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ମାଧବ-ତୀର୍ଥ/ମନ୍ଦିରର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁସ୍ୱରୂପ ମାଧବ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଭକ୍ତ ଉପବାସ କରି, ଚନ୍ଦନ-ସୁଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଓ ଅନୁଲେପନ ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ‘ପରମ ପଦ’ ଲାଭ ହୁଏ; ଏହାକୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମରହିତ ଅବସ୍ଥା (ଅପୁନର୍ଭବ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗାଥା ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଦେଉଛି ଯେ ବିଷ୍ଣୁକୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ମାଧବପୂଜା କରିବା ହରି ସ୍ୱୟଂ ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ଯେଉଁ ଲୋକରେ ବିରାଜନ୍ତି, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିବାର ସିଧା ପଥ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ଏହି ବୈଷ୍ଣବ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦାନ କରେ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ; ଏହା ଧାର୍ମିକ ସ୍ତୁତି ସହିତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପୂଜାବିଧି ମଧ୍ୟ।
Adhyaya 300
संगालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Sangāleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Sangāleśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ, ବାୟବ୍ୟ ଦିଗସଂଲଗ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ସଙ୍ଗାଲେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହାକୁ “ସର୍ବ-ପାତକ-ନାଶନ” ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର (ଶକ୍ର) ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକପାଳ, ଆଦିତ୍ୟ ଏବଂ ବସୁମାନେ ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗପୂଜା କଲେ। ଦେବସମୂହର ସମାବେଶ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେତୁ ପୃଥିବୀରେ ଏହି ତୀର୍ଥ “ସଙ୍ଗାଲେଶ୍ୱର” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ—ଏହି ନାମକରଣ କାରଣ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ମନୁଷ୍ୟ ସଙ୍ଗାଲେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ବଂଶରେ ସମୃଦ୍ଧି ରହେ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନଥାଏ। କେବଳ ଦର୍ଶନର ଫଳ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ହଜାର ଗୋଦାନ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସ୍ନାନ କରି କ୍ରୋଧବିହୀନ ଭାବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି; ତାହାରେ ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି। କ୍ଷେତ୍ରର ସୀମା ଅର୍ଧ-କ୍ରୋଶ ପରିକ୍ରମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯାହା କାମନା-ପୂରଣ ଓ ପାପ-ନାଶକ। ଏହି ମହାପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥସୀମାରେ ଯେ କେହି ମରନ୍ତି—ଉତ୍ତମ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟମ—ସେମାନେ ଉଚ୍ଚ ଗତି ପାଆନ୍ତି; ଉପବାସ କରି ଦେହତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ପରମେଶ୍ୱରରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ହିଂସାମୃତ୍ୟୁ, ଦୁର୍ଘଟନା, ଆତ୍ମହତ୍ୟା, ସର୍ପଦଂଶ, ଅଶୌଚ ଅବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁ—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅପୁନର୍ଭବ (ପୁନର୍ଜନ୍ମ-ନିବାରଣ) ଦେଇପାରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଷୋଡଶ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଲାଭ, ଏବଂ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣରେ ପାପ-ଶୋକ-ଦୁଃଖ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 301
Siddheśvara-māhātmya (Glory of Siddheśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର–ଦେବୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱମୟ ସମ୍ବାଦ ରହିଛି। ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରର ତୀର୍ଥଜାଲରେ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲିଙ୍ଗସ୍ଥାନ ଭାବେ ଦର୍ଶାଇ ତାହାର ସମୀପତା ଓ ଦିଗନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସହିତ ସ୍ଥିତି କୁହାଯାଇଛି। ଦେବମାନେ ଶୀଘ୍ର ‘ସଙ୍ଗାଲେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ; ପରେ ସିଦ୍ଧଗଣ ‘ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର’କୁ ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାତା ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରି ସ୍ତୁତି କଲେ। ଶିବଙ୍କ ବର: ଯେ ସାଧକ ବିଧିମତେ ଆସି ସ୍ନାନ କରେ, ସିଦ୍ଧନାଥଙ୍କ ପୂଜା କରେ ଓ ଜପ କରେ—ବିଶେଷତଃ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ, ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର ଗାୟତ୍ରୀ—ସେ ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧି ଓ ଅଣିମାଦି ଶକ୍ତି ପାଏ। ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀର ମହାରାତ୍ରିରେ ନିର୍ଭୟ ଓ ସ୍ଥିର ସାଧକଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସଫଳତା ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହାକୁ ପାପନାଶକ ଓ ସର୍ବକାମଫଳପ୍ରଦ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 302
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara—Account of the Shrine’s Glory
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଗନ୍ଧର୍ବେଶ୍ୱର ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିବତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗଟି ଉତ୍ତର ଦିକ୍ଭାଗରେ ପାଞ୍ଚ ଧନୁଷ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ—ଏହା ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମାର୍ଗସୂଚନା ମଧ୍ୟ ଅଟେ। ଏହି ତୀର୍ଥର ଦର୍ଶନରେ ଦର୍ଶକ ‘ରୂପବାନ’ ହୁଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ଦେହରେ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଆକର୍ଷଣ ବଢ଼େ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଲିଙ୍ଗଟି ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବାରୁ ତାହାର ପବିତ୍ର ପ୍ରଭବ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସ୍ନାନ କରି ଏକଥର ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ସର୍ବ କାମନା ପୂରଣ ହୁଏ ଏବଂ ‘ରକ୍ତକଣ୍ଠ’ ନାମକ ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 303
Sangāleśvara–Uttareśvara Māhātmya (संगालेश्वरमाहात्म्य–उत्तरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୦୩ରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଏକ ‘ଉତ୍ତମ ଦେବତା’ଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ, ଯାହାଙ୍କ ପୂଜା ମହାପାତକ-ନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସେହି ଦେବତାଙ୍କ ପଶ୍ଚିମରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲିଙ୍ଗର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି, ଯାହା ଶେଷନାଗଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ନାଗମାନେ ଘୋର ତପସ୍ୟା କରି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ନାଗପୂଜିତ ସେହି ଦେବତାଙ୍କ ଆରାଧନା କଲେ ଜୀବନପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷର ପ୍ରଭାବ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ସର୍ପମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କ୍ଷତି କରନ୍ତି ନାହିଁ—ଏହି ରକ୍ଷାମୂଳକ ଧର୍ମଭାବ ମୁଖ୍ୟ। ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସରେ ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ ବୋଲି ଉପଦେଶ ମିଳେ। ପଶ୍ଚିମ ଭାଗର ପୁଣ୍ୟମୟ ଗଙ୍ଗାତୀରରେ ଋଷିମାନେ ଅନେକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସେଗୁଡ଼ିକର ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜାରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ସହସ୍ର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ—ଏହା ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଫଳଶ୍ରୁତି।
Adhyaya 304
गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-Māhātmya near Saṅgāleśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଉପାଖ୍ୟାନର ଢାଞ୍ଚା ଗଢ଼ନ୍ତି ଏବଂ ଈଶ୍ୱର ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ସଙ୍ଗାଲେଶ୍ୱର ସମୀପରେ ତ୍ରିପଥଗାମିନୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପାର୍ବତୀ ଦୁଇଟି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି—ଗଙ୍ଗା ସେଠାକୁ କିପରି ଆସିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ତ୍ରିନେତ୍ର ମାଛ କିପରି ଅଛି। ଈଶ୍ୱର କାରଣକଥା କହନ୍ତି: ମହାଦେବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାପପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଜଡିତ କିଛି ଋଷି ପରେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ସଙ୍ଗାଲେଶ୍ୱରରେ ଘୋର ତପ ଓ ପୂଜା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ଲୋକନିଦର୍ଶନ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ତ୍ରିନେତ୍ର-ଚିହ୍ନ ଦେଇ, ଅଭିଷେକାର୍ଥେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ କରିବାର ବର ଦିଅନ୍ତି। ସେହିକ୍ଷଣେ ଗଙ୍ଗା ମାଛ ସହିତ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଋଷିମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ସେଇ ମାଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଶିବାନୁଗ୍ରହରେ ତ୍ରିନେତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି। ପରେ ଆଚାର–ଫଳ କୁହାଯାଇଛି: ସେଇ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପଞ୍ଚପାତକରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସ୍ନାନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଗୋ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ତିଳ ଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶିବକୃପାର ପ୍ରତୀକ ‘ତ୍ରିନେତ୍ରତ୍ୱ’ ପାଏ। ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ଇଷ୍ଟଫଳପ୍ରଦ ବୋଲି ଉପସଂହାର।
Adhyaya 305
Nārada-Āditya Māhātmya (Glory of Nāradaāditya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବ–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରର ‘ନାରଦାଦିତ୍ୟ’ ନାମକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦର୍ଶନରେ ଜରା (ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା) ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି—ନାରଦ ମୁନି କିପରି ଜରାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ? ଶିବ ଦ୍ୱାରାବତୀର କଥା କହନ୍ତି: କୃଷ୍ଣପୁତ୍ର ସାମ୍ବ ନାରଦଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ନଦେଇଥିବାରୁ ନାରଦ ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ସାମ୍ବ ତପସ୍ବୀ ଜୀବନକୁ ନିନ୍ଦା କରି କ୍ରୋଧରେ ନାରଦଙ୍କୁ ଜରାଧୀନ ହେବାର ଶାପ ଦେଲା। ଜରାରେ ପୀଡିତ ନାରଦ ଏକ ପବିତ୍ର ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ ସୁନ୍ଦର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ‘ସର୍ବ ଦାରିଦ୍ର୍ୟନାଶକ’ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ଋକ୍/ସାମ ସ୍ୱରୂପ, ନିର୍ମଳ ଜ୍ୟୋତି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ କାରଣ, ତମୋନାଶକ ଭାବେ। ପ୍ରସନ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇ ବର ଦେଲେ—ନାରଦ ପୁନଃ ଯୌବନ ଦେହ ପାଇଲେ। ଆଉ ନିୟମ କୁହାଯାଏ: ରବିବାର ସପ୍ତମୀ ତିଥି ସହ ମିଳିଲେ ସେଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟଦର୍ଶନ କରିଲେ ରୋଗଭୟ ନାଶ ହୁଏ। ଶେଷରେ ତୀର୍ଥର ପାପନାଶକ ଶକ୍ତି ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଘୋଷିତ।
Adhyaya 306
सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Sāmbāditya: Sāmba’s Sun-Worship at Prabhāsa)
ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଉତ୍ତରଭାଗରେ ଥିବା ପାପନାଶକ ତୀର୍ଥ ‘ସାମ୍ବାଦିତ୍ୟ’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ସାମ୍ବ ପିତାଙ୍କ କ୍ରୋଧଜନିତ ଶାପରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥାଏ। ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସରେ ଋଷିତୋୟା ନଦୀର ସୁନ୍ଦର ତଟ ନିକଟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶୋଭାଯୁକ୍ତ ‘ବ୍ରହ୍ମଭାଗ’କୁ ଯିବାକୁ କହି, ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପେ ବର ଦେବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ସାମ୍ବ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ବହୁ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରେ ଏବଂ ଋଷିତୋୟା-ତଟରେ ନାରଦଙ୍କ ତପସ୍ଥଳ ଦର୍ଶନ କରେ। ସ୍ଥାନୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରହ୍ମଭାଗର ପବିତ୍ରତା ସ୍ଥିର କରି ତାଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସାମ୍ବ ନିୟମିତ ପୂଜା ଓ ତପ କରେ। ବିଷ୍ଣୁ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟର ବିଭାଗ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି—ରୁଦ୍ର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟଦାତା, ବିଷ୍ଣୁ ମୋକ୍ଷଦାତା, ଇନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱର୍ଗଦାତା; ଜଳ-ପୃଥିବୀ-ଭସ୍ମ ଶୋଧକ, ଅଗ୍ନି ରୂପାନ୍ତରକ, ଗଣେଶ ବିଘ୍ନହର—କିନ୍ତୁ ଦିବାକର ହିଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଆରୋଗ୍ୟଦାତା। ଶାପବାଧାରୁ ସାଧାରଣ ବର ସିଦ୍ଧ ନ ହେବାରେ ବିଷ୍ଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସାମ୍ବଙ୍କୁ କୁଷ୍ଠରୁ ମୁକ୍ତ କରି ଶୁଦ୍ଧି ଦିଅନ୍ତି। ସାମ୍ବ ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ସନ୍ନିଧି ଚାହିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେହଶୁଦ୍ଧିର ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ବ୍ରତ କହନ୍ତି—ରବିବାର ପଡ଼ୁଥିବା ସପ୍ତମୀରେ ଉପବାସ ଓ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ। ଭକ୍ତିରେ ସ୍ନାନ, ରବିବାର ସାମ୍ବାଦିତ୍ୟ ପୂଜା, ନିକଟ ପାପନାଶକ କୁଣ୍ଡରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ କଲେ ଆରୋଗ୍ୟ, ଧନ, ସନ୍ତାନ, ଇଚ୍ଛାସିଦ୍ଧି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ସମ୍ମାନ ମିଳେ; ବଂଶରେ କୁଷ୍ଠ ଓ ପାପଜନ୍ୟ ରୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ।
Adhyaya 307
अपरनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Apara-Nārāyaṇa)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୦୭ରେ ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ସାମ୍ବାଦିତ୍ୟରୁ କିଛି ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ‘ଅପର-ନାରାୟଣ’ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ-ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ; ଭକ୍ତଙ୍କୁ ବର ଦେବା ପାଇଁ ଭଗବାନ ‘ଅପର’ ଅର୍ଥାତ୍ ଅନ୍ୟ/ଅଧିକ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି—ଏହିପରି ନାମର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ପରେ ବିଧି ଦିଆଯାଏ—ସେଠାରେ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷଙ୍କୁ ବିଧାନତଃ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ବିଶେଷକରି ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀ ଦିନ। ଫଳଶ୍ରୁତି ସ୍ପଷ୍ଟ: ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ଏଭଳି ସ୍ଥାନ-ଦେବତା-ତିଥି-କର୍ମ-ଫଳର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପଥ ଦର୍ଶାଯାଏ।
Adhyaya 308
मूलचण्डीशोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin-Glory of Mūla-Caṇḍīśa and the Taptodaka Kuṇḍa)
ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ମୂଳଚଣ୍ଡୀଶ’ ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କିପରି ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା, ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି। ଦେବଦାରୁବନରେ ସେ Ḍiṇḍି ନାମକ ଭିକ୍ଷୁକ-ତପସ୍ବୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଉତ୍ତେଜନା ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଋଷିମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଲେ ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ଲିଙ୍ଗ ପତିତ ହେଲା। ଶୁଭତା ହାରାଇ ଦୁଃଖିତ ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଉପଦେଶ ଦେଲେ—କୁବେର ଆଶ୍ରମ ସମୀପରେ ଗଜରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଯାଇ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କର। ପଥରେ ଗୌରୀ କରୁଣାରେ ଗୋରସ (ଦୁଧ) ଦେଇ ଶ୍ରମ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ସ୍ନାନସ୍ଥଳ ଦେଖାନ୍ତି; ଉଷ୍ଣଜଳ ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ସେଠା ‘ତପ୍ତୋଦକ କୁଣ୍ଡ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଋଷିମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ସ୍ତୁତି ଓ କ୍ଷମାଯାଚନା କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୁନଃ ଉତ୍ଥାପନ/ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି (ଉନ୍ନତ ଭାବ ସହ) ଏବଂ ଫଳଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି—ମୂଳଚଣ୍ଡୀଶ ଦର୍ଶନ ବଡ଼ ଜଳକାର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ସ୍ନାନ ପରେ ପୂଜା ଓ ଦାନର ବିଧାନ ଅଛି, ଯାହାରୁ ଶକ୍ତି, ପ୍ରଭାବ ଓ ଲୋକିକ ରାଜ୍ୟ-ସମୃଦ୍ଧି ପୁରାଣୀୟ ଭାଷାରେ ଲଭ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ନାମର ନିରୁକ୍ତି (ଚଣ୍ଡୀଙ୍କ ଈଶ; ପତନସ୍ଥଳ ‘ମୂଳ’) ଏବଂ ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର, କୁଣ୍ଡିକା, ତପ୍ତୋଦକ ଆଦି ତୀର୍ଥର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।
Adhyaya 309
Caturmukha-Vināyaka Māhātmya (Glory of Four-Faced Vināyaka)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତୀର୍ଥ-ଭୌଗୋଳିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ପୂଜା-ବିଧି ଦେଇଛନ୍ତି। ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଚଣ୍ଡୀଶଙ୍କ ଉତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ଚତୁର୍ମୁଖ’ ନାମକ ବିନାୟକ ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଈଶାନ କୋଣ ଦିଗରେ ଚାରି ଧନୁ ଦୂରତାର ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ମିଳେ। ସେଠାରେ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ଓ ସାବଧାନତାରେ ପୂଜା କରିବା—ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟ, ବିଶେଷକରି ମୋଦକ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ କଥା ହୋଇଛି। ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥିରେ ପୂଜା କଲେ ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ; ନିୟମିତ ଭକ୍ତିରେ ବିଘ୍ନ ନାଶ ହୋଇ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ।
Adhyaya 310
कलंबेश्वरमाहात्म्य (Kalambeśvara Māhātmya) — The Glory of Kalambeśvara
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୧୦ରେ ଈଶ୍ୱରବାଣୀ ରୂପେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ କଲମ୍ବେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହୋଇଛି। ଏହା ବାୟବ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ‘ଧନୁର୍ଦ୍ୱିତୟ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଦୁଇ ଧନୁଷ-ଲମ୍ବ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କଲମ୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜା ମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ କିଲ୍ବିଷ (ନୀତିଗତ ଅଶୁଚିତା) ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ଏହା ସର୍ବପାତକନାଶକ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ସୋମବାର ଅମାବାସ୍ୟା ସଂଯୋଗ ସେଠାରେ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ। ପୁଣ୍ୟଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ସେଠାରେ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇ ଅତିଥିସତ୍କାରରୂପ ଦାନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ପାଆନ୍ତି; ଶେଷରେ ଏହାକୁ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ‘କଲମ୍ବେଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 311
गोपालस्वामिहरिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gopāla-svāmin Hari)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶମୟ ଧର୍ମସଂବାଦ ଦିଆଯାଇଛି। ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଗୋପାଳସ୍ୱାମୀ ହରିଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ଚଣ୍ଡୀଶଠାରୁ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ବିଶ ଧନୁ ଦୂରେ ସେହି ଦେବାଳୟ ଅଛି। ସେଠାରେ ହରିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଶାନ୍ତ କରେ ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ତରଙ୍ଗକୁ ନାଶ କରେ ବୋଲି ପୁରାଣୋକ୍ତ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ବିଶେଷତଃ ମାଘ ମାସରେ ପୂଜା ସହ ଜାଗରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି; ଏହା କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Adhyaya 312
Bakulsvāmi-Sūrya Māhātmya (बकुलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Bakulsvāmin as Sūrya
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପଦେଶରୂପେ କ୍ଷେତ୍ର-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ବ୍ରତବିଧାନ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି। ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ‘ଆଠ ଧନୁଷ’ ଦୂରତାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ୱରୂପ ବକୁଳସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଅଛି; ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦୁଃଖ-ଶୋକ-କ୍ଲେଶ ନାଶକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ବିଧି ହେଉଛି—ରବିବାର ଦିନ ସପ୍ତମୀ ତିଥି ମିଳିଲେ ରାତିଭର ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାର ଫଳରେ ସମସ୍ତ ମନୋକାମନା ସିଦ୍ଧି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକରେ ମାନ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ଉନ୍ନତି ଲାଭ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣ, ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ‘ବକୁଳସ୍ୱାମୀ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 313
उत्तरार्कमाहात्म्यवर्णनम् (Uttarārka Māhātmya—Description of the Glory of Uttarārka)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ‘ଇଶ୍ୱର ଉବାଚ’ ରୂପେ ପ୍ରାମାଣିକ ଧାର୍ମିକ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ବାୟବ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ, ଷୋଳ ଧନୁ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ “ଉତ୍ତରାର୍କ” ନାମକ ପବିତ୍ର ଉପତୀର୍ଥର ସ୍ଥାନ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ‘ସଦ୍ୟଃ ପ୍ରତ୍ୟୟକାରକ’—ଅର୍ଥାତ୍ ସାଧକଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଫଳର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭବ ଦେବାଳି—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ନିମ୍ବ-ସପ୍ତମୀ ବ୍ରତର ବିଧି ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ତାହା ପାଳନ କଲେ ସମସ୍ତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ଆରୋଗ୍ୟଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 314
ऋषितीर्थसंगममाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Ṛṣi-tīrtha Confluence)
ଈଶ୍ୱର-ଦେବୀ ସମ୍ବାଦରେ ପ୍ରଭାସ ଖଣ୍ଡ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଦେବକୁଲାଗ୍ନେୟ ଗବ୍ୟୂତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ଋଷିତୀର୍ଥ’ ନାମକ ମହାପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ସ୍ଥାନଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଓ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ; ଏଠାରେ ପାଷାଣାକୃତି ଋଷିମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ବିଶେଷ କଥା ରହିଛି, ଏବଂ ଏହି ତୀର୍ଥ ସର୍ବପାପନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ଭକ୍ତମାନେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ବିଶେଷତଃ ପିଣ୍ଡଦାନ କରି ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିବାକୁ ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଋଷିତୋୟା-ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ କର୍ମ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ପରେ ଗୋଦାନର ମହିମା କୁହାଯାଇ, ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ—ଏହା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଦାନଧର୍ମ ଓ ଅତିଥିସତ୍କାର ସହ ଯୋଡ଼େ।
Adhyaya 315
मरुदार्यादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Mārudāryā Devī Māhātmya—Glorification of the Goddess Mārudāryā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶିବ–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର-ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅର୍ଧ-କ୍ରୋଶ ଦୂରରେ ଥିବା ଦୀପ୍ତିମାନ ‘ମାରୁଦାର୍ୟା’ ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାକୁ ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ସେଠାର ଦେବୀ ମରୁତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଏବଂ ‘ସର୍ବକାମ-ଫଳପ୍ରଦା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ କାଳ ଓ ପୂଜା-ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ—ବିଶେଷକରି ମହାନବମୀ ଦିନ, ଏବଂ ସପ୍ତମୀ ଦିନ ମଧ୍ୟ, ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପ ଆଦି ଉପଚାରରେ ସାବଧାନତା ସହ ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି ଭାବେ ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖାଇ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଓ ପୁଣ୍ୟଲାଭର ପଥ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
Adhyaya 316
क्षेमादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kṣemāditya (Solar Shrine of Welfare)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବକୁଳର ସମୀପ ଶମ୍ବର-ସ୍ଥାନରେ, ଦେବକୁଳଠାରୁ ପଞ୍ଚ ଗବ୍ୟୂତି ଦୂରେ ‘କ୍ଷେମାଦିତ୍ୟ’ ନାମକ ଦେବପ୍ରତିଷ୍ଠାର ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଇଛି। ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଭକ୍ତ କ୍ଷେମାର୍ଥ-ସିଦ୍ଧି, କଲ୍ୟାଣ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ ବୋଲି ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏହା ସହିତ, ସପ୍ତମୀ ତିଥି ଯେତେବେଳେ ରବିବାର ସହ ସଂଯୋଗ ହୁଏ, ସେଦିନ କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ସର୍ବକାମଦା, ଅର୍ଥାତ୍ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳଦାୟିନୀ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ଦେବକୁଳ-ତୀର୍ଥସ୍ଥ ଉପଦେଶରୂପ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟବଚନ ଭାବେ ନିରୂପଣ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 317
कंटकशोषिणीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Goddess Kaṇṭakaśoṣiṇī)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଦିଗ୍-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି-କଥା କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ନଦୀତଟରେ ମହର୍ଷିମାନେ ମହା ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞ କରୁଥାନ୍ତି—ବେଦପାଠର ଧ୍ୱନି, ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ, ଧୂପ-ଦୀପ, ହବି ଆହୁତି ଓ ପଣ୍ଡିତ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ବିଧିବଦ୍ଧ କ୍ରିୟାରେ ପରିବେଶ ପୁଣ୍ୟମୟ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ମାୟାରେ ନିପୁଣ ବଳବାନ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଯଜ୍ଞଭଙ୍ଗ ପାଇଁ ଆସନ୍ତି। ଭୟରେ ଲୋକେ ଛିଟିଯାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଧୈର୍ୟ ଧରି ରକ୍ଷାହୋମ କରି ସୁରକ୍ଷା ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି। ସେହି ସଂସ୍କୃତ କର୍ମରୁ ତେଜୋମୟୀ ଶକ୍ତି ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି—ଆୟୁଧଧାରିଣୀ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଦିବ୍ୟ—ଏବଂ ସେ ବିଘ୍ନକାରୀମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରି ଯଜ୍ଞଶାନ୍ତି ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଦେବୀ ବର ଦିଅନ୍ତି। ତପସ୍ବୀ ଓ ଯଜ୍ଞଧର୍ମର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସେଠାରେ ନିତ୍ୟନିବାସ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଦେବୀ ‘କଣ୍ଟକଶୋଷିଣୀ’ ନାମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି—କଣ୍ଟକସଦୃଶ ଉପଦ୍ରବକୁ ଶୋଷି ନାଶ କରୁଥିବା। ଶେଷରେ ଅଷ୍ଟମୀ କିମ୍ବା ନବମୀ ତିଥିରେ ପୂଜାବିଧାନ ଓ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ରାକ୍ଷସ-ପିଶାଚଭୟ ନାଶ ଏବଂ ପରମ ସିଦ୍ଧିଲାଭ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 318
ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Liṅga: Account of Its Sacred Efficacy
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱସୂଚନା ମିଳେ। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି ଯେ ସନ୍ଦର୍ଭ-ସ୍ଥାନରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ଯାହା ପାପକ୍ଷୟକାରୀ। ସେହି ଲିଙ୍ଗର ନାମ ‘ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର’ ଏବଂ ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା କଥା ତାହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ପରମ୍ପରାର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ଦର୍ଶାଏ। ଏଠାରେ ଏକ ଆଚାରକ୍ରମ ସୂଚିତ—ପ୍ରଥମେ ଋଷିତୋୟା-ଜଳରେ ସ୍ନାନ, ପରେ ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶୁଦ୍ଧି ସହ ଜ୍ଞାନର ଉନ୍ନତି ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଉପାସକ ‘ବେଦବିଦ୍’ ହୁଏ, ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଏ ଏବଂ ଜାଡ୍ୟଭାବ (ମାନସିକ ମନ୍ଦତା/ଜଡତା) ରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏଭଳି ଭୂଗୋଳ, ବିଧି ଓ ଫଳ ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
Adhyaya 319
उन्नतस्थानमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Sthāna (The ‘Elevated Place’)
ଈଶ୍ୱର–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦରେ ଶିବ ଦେବୀଙ୍କୁ ଋଷିତୋୟା ନଦୀତଟ ସମୀପ ଉତ୍ତରଦିଗର ଏକ ଶୁଭ ପ୍ରଦେଶ ଦେଖାଇ ‘ଉନ୍ନତ’ ନାମକ ସ୍ଥାନ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି। ଦେବୀ ନାମର ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନଟି ‘ବଳପୂର୍ବକ’ ଦାନ ହେବାର ପରିସ୍ଥିତି, ଏବଂ ସୀମାବିସ୍ତାର ପଚାରନ୍ତି। ଶିବ ‘ଉନ୍ନତ’ ନାମର ଅନେକ କାରଣ କହନ୍ତି—ମହୋଦୟରେ ଲିଙ୍ଗର ଉନ୍ନତ/ପ୍ରକଟ ଭାବ, ପ୍ରଭାସ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ‘ଉନ୍ନତ ଦ୍ୱାର’, ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା–ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନର ଉତ୍କର୍ଷ। ତାପରେ ଅନେକ ତପସ୍ୱୀ ଋଷି ଦୀର୍ଘକାଳ ତପ କରନ୍ତି। ଶିବ ଭିକ୍ଷୁ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ପରିଚିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶେଷରେ ଋଷିମାନେ କେବଳ ମୂଳଚଣ୍ଡୀଶ ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ ପାଆନ୍ତି। ସେହି ଦର୍ଶନରେ ଲୋକେ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ କରିବାରୁ ଆଉ ଅଧିକ ଋଷି ଆସନ୍ତି। ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର (ଶତକ୍ରତୁ) ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ଲିଙ୍ଗକୁ ଢାକି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଅଟକାନ୍ତି। କ୍ରୋଧିତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଶିବ ଶାନ୍ତ କରି ସ୍ୱର୍ଗର ଅନିତ୍ୟତା ବୁଝାନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, ପିତୃପୂଜା, ଅତିଥିସତ୍କାର, ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଚାଲିଥାଏ ସେପରି ରମ୍ୟ ବସତି ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଜୀବନାନ୍ତେ କୃପାଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଦେବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଡାକାଯାଏ; ସେ କହନ୍ତି ଯେ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଲିଙ୍ଗ-ଅଞ୍ଚଳର ତତ୍କାଳିକ ସମୀପରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଶିବ ଋଷିତୋୟା ତଟରେ ଉନ୍ନତରେ ନିର୍ମାଣ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ‘ନଗ୍ନହର’ ସହ ଦିଗ୍ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ଅଷ୍ଟ ଯୋଜନ ପରିମାଣର ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। କଳିଯୁଗରେ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ମହାକାଳ ରକ୍ଷକ, ଉନ୍ନତ ବିଘ୍ନରାଜ/ଗଣନାଥ ଓ ଧନଦାତା, ଦୁର୍ଗାଦିତ୍ୟ ଆରୋଗ୍ୟଦାତା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ପୁରୁଷାର୍ଥ–ମୋକ୍ଷଦାତା ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ସ୍ଥଳକେଶ୍ୱର ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଯୁଗାନୁସାରେ ମନ୍ଦିର ବର୍ଣ୍ଣନା, ଏବଂ ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ ସହିତ ବିଶେଷ ବ୍ରତ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
Adhyaya 320
लिंगद्वयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Pair of Liṅgas
ଈଶ୍ୱର-ଦେବୀ ସମ୍ବାଦରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ଲିଙ୍ଗଦ୍ୱୟର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଏହି ଦୁଇ ଲିଙ୍ଗକୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ନଗର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ତ୍ୱଷ୍ଟା ଆସି ପ୍ରଥମେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ପରେ ନଗର ଗଢ଼ି, ଲିଙ୍ଗଦ୍ୱୟକୁ (ପୁନଃ) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ—ନଗରଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ପବିତ୍ର ପ୍ରତୀକ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ବନ୍ଧ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ତାପରେ କଥାରୁ ବିଧି-ଉପଦେଶକୁ ଯାଇ କୁହାଯାଏ—କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ, ବିଶେଷକରି ଯାତ୍ରା ଓ ବିବାହ-ଯାତ୍ରା/ବରଯାତ୍ରା ସମୟରେ, ଲିଙ୍ଗଦ୍ୱୟ ପୂଜା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଫଳଦାୟକ। ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଅମୃତସଦୃଶ ଦ୍ରବ ଓ ବିଭିନ୍ନ ନୈବେଦ୍ୟ ସାବଧାନତାରେ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ କୁହି, ଏହାକୁ କେବଳ ଔପଚାରିକତା ନୁହେଁ—ନିୟତ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତିର ନୀତିମାର୍ଗ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Adhyaya 321
उन्नतस्थाने ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (The Glorification of Brahmā at Unnata-sthāna)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିବ–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦରେ ଗଠିତ। ଈଶ୍ୱର ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାପନାଶକ ଏକ ଗୁହ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ ‘ଉନ୍ନତ-ସ୍ଥାନ’ ବିଷୟରେ କହି, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦେବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା କାହିଁକି ବାଳରୂପ, ଅନ୍ୟତ୍ର ତ ତାଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧରୂପେ କୁହାଯାଏ; ସ୍ଥାନଟି କେଉଁଠି, ବ୍ରହ୍ମା ସେଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଲେ, ଓ ପୂଜାର ବିଧି–କାଳ କ’ଣ। ଈଶ୍ୱର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ଋଷିତୋୟା ନିକଟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ଆସନ ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ତ୍ରିବିଧ ପୂଜାଭୂଗୋଳ: ଶୁଭ ନଦୀତଟରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥରେ ରୁଦ୍ର, ଓ ରମ୍ୟ ରୈବତକ ପର୍ବତରେ ହରି (ଦାମୋଦର)। ସୋମଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଉନ୍ନତ-ସ୍ଥାନରେ ଆଠ ବର୍ଷର ବାଳକ ରୂପେ ଆସିଥିଲେ; କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ଭକ୍ତମାନେ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତସ୍ତୁତି—ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ ଦେବ, ଗୁରୁ, ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ତପ ନାହିଁ; ପିତାମହଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ହିଁ ସଂସାରଦୁଃଖରୁ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଶେଷରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ—ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି, ପରେ ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଆଦି ଉପଚାରରେ ବାଳବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବିଧିବତ ପୂଜା କରିବା।
Adhyaya 322
दुर्गादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Durgāditya Māhātmya—Account of the Glory of Durgāditya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ “ଦୁର୍ଗାଦିତ୍ୟ” ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି; ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ହରଣକାରୀ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ନାମୋତ୍ପତ୍ତି କଥାରେ—ଦୁଃଖନାଶିନୀ ଦେବୀ ଦୁର୍ଗା ଏକବେଳେ କ୍ଲେଶରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଦୀର୍ଘ ତପ କଲେ। ତପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦିବାକର ଦର୍ଶନ ଦେଇ ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ। ଦେବୀ ନିଜ ଦୁଃଖନାଶ ଚାହିଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କଲେ—ଶୀଘ୍ର ଭଗବାନ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ (ଶିବ) ଏକ ଉଚ୍ଚ ଓ ଶୁଭ ସ୍ଥାନରେ ଉତ୍ତମ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିବେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ମୋର ନାମ “ଦୁର୍ଗାଦିତ୍ୟ” ହେବ; ଏହା କହି ସେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ଶେଷରେ ବିଧି—ରବିବାର ସହିତ ସପ୍ତମୀ ପଡିଲେ ଦୁର୍ଗାଦିତ୍ୟ ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଓ କୁଷ୍ଠ ସହ ବିଭିନ୍ନ ଚର୍ମରୋଗ ନିବାରଣ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି।
Adhyaya 323
Kṣemeśvara Māhātmya (क्षेमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kṣemeśvara
ଶିବ–ଦେବୀଙ୍କ ଉପଦେଶମୟ ସମ୍ବାଦରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ପୁଣ୍ୟବିନ୍ଦୁର ‘ଦକ୍ଷିଣ’ ଦିଗରେ, ଋଷିତୋୟା ନଦୀତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ଦେବାକୁ କହନ୍ତି। ସେହି ସ୍ଥାନଟି କ୍ଷେମେଶ୍ୱର ଭାବେ ପରିଚିତ; ନାମପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ରହିଛି—ପୂର୍ବେ ଏହା ଭୂତୀଶ୍ୱର ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ଥିଲା, କଳିଯୁଗରେ କ୍ଷେମେଶ/କ୍ଷେମେଶ୍ୱର ଭାବେ ପ୍ରଖ୍ୟାପିତ। ଅଧ୍ୟାୟର ବ୍ୟବହାରିକ ଶିକ୍ଷା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକେନ୍ଦ୍ରିତ: ଏହି ଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପରେ ପୂଜା କଲେ ଭକ୍ତ ସମସ୍ତ କିଲ୍ବିଷ (ପାପ/ଅଶୁଦ୍ଧି)ରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଉପସଂହାରରେ ଏହାକୁ ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣର 81,000 ଶ୍ଲୋକ ସଂହିତାର ପ୍ରଭାସ ଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘କ୍ଷେମେଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟ-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ଅଧ୍ୟାୟ ଭାବେ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 324
गणनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Ritual Protocol of Gaṇanātha/Vināyaka at Prabhāsa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ, ବାୟବ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗର ଉପଖଣ୍ଡରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗଣନାଥ/ବିନାୟକ-ସ୍ଥାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ପୂଜାବିଧି କହିଛନ୍ତି। ଏହି ବିନାୟକ “ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାତା” ବୋଲି ପରିଚିତ; ପୂର୍ବେ ଧନଦ (କୁବେର)ଙ୍କ ସହଚର ଥିବା ସେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଗଣନାଥରୂପେ ନିଧିର ରକ୍ଷକ ହୋଇ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସଫଳତା ଦେବା ପାଇଁ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମିଳେ। ତାପରେ କାଳବିଶେଷ ସହିତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦିଆଯାଇଛି—ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥି ଯେତେବେଳେ ଭୌମବାର (ମଙ୍ଗଳବାର) ସହ ମିଳେ, ସେତେବେଳେ ଭକ୍ଷ୍ୟ, ଭୋଜ୍ୟ ଓ ମୋଦକ ଆଦି ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଏପରି ଯଥାବିଧି ଆରାଧନା କଲେ ଧ୍ରୁବ ସିଦ୍ଧି, ଅର୍ଥାତ୍ ନିଶ୍ଚିତ ସଫଳତା ମିଳେ।
Adhyaya 325
उन्नतस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Uṇṇatasvāmi Māhātmya—Description of the Glory of Unnatasvāmi)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଋଷିତୋୟରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ସୁନ୍ଦର ନଦୀତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିନାୟକଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ। ସେଠାର ଦେବତା ଗଣେଶ/ଗଣନାଥ, ଦେବଗଣଙ୍କ ନାୟକ; ତ୍ରିପୁରବିନାଶକ ବିଶ୍ୱଶକ୍ତି ସହ ଏକାତ୍ମ ଭାବେ, ଶୈବ ଧାରାରେ ତାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରଭାସ ମହାକ୍ଷେତ୍ରରେ ସେ ଉନ୍ନତ ଗଜରୂପରେ ବିରାଜିତ, ଅସଂଖ୍ୟ ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ। ଯାତ୍ରା ନିର୍ବିଘ୍ନ ହେବା ପାଇଁ ଭକ୍ତମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସରେ ପୂଜା କରିବେ; ପ୍ରତିଦିନ ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥିରେ ସାମୂହିକ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ନଗରବାସୀମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଚତୁର୍ଥୀରେ ମହୋତ୍ସବ କରି, ରାଷ୍ଟ୍ରକ୍ଷେମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବେ।
Adhyaya 326
Mahākāla-māhātmya (महाकालमाहात्म्य) — The Glory of Mahākāleśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କ୍ରମରେ ଈଶ୍ୱର ଦିଗନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହାକାଳେଶ୍ୱର ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ସେ ‘ସର୍ବ-ରକ୍ଷା-କର’ ପରମ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର/ନଗରର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଭାବେ ରୁଦ୍ରରୂପ ଭୈରବ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ରୂପେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଯାହା ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ରକ୍ଷାମୁଖୀ ଶୈବ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଯୋଡ଼େ। ଦର୍ଶ (ଅମାବାସ୍ୟା) ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ‘ମହାପୂଜା’ କରିବାର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି, ଯାତ୍ରାରେ କାଳାନୁଶାସନର ଗୁରୁତ୍ୱ ଦର୍ଶାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ମହୋଦୟ କାଳରେ ସ୍ନାନ କରି ମହାକାଳଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ଭକ୍ତ ‘ସାତ ହଜାର ଜନ୍ମ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Adhyaya 327
महोदयमाहात्म्यवर्णनम् | The Glorification of Mahodaya Tīrtha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଈଶାନ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହୋଦୟ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ବିଧି ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଯାତ୍ରୀ ମହୋଦୟକୁ ଯାଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି, ପରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେବା ଉଚିତ। ବିଶେଷତଃ ‘ପ୍ରତିଗ୍ରହ’ (ଦାନ ଗ୍ରହଣ) ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୋଷ ଭଳି ଧର୍ମସୂକ୍ଷ୍ମ ବ୍ୟବହାରରେ ଜଡିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମହୋଦୟ ପରିହାରକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ସେବନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଭୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ମହାନନ୍ଦଦାୟକ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟାସକ୍ତ କିମ୍ବା ପ୍ରତିଗ୍ରହବନ୍ଧନରେ ଆବଦ୍ଧ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ଫଳ ଦେବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରହିଛି। ମହାକାଳର ଉତ୍ତରେ ସ୍ଥଳରକ୍ଷା ପାଇଁ ମାତୃଗଣ ଅବସ୍ଥିତ; ସ୍ନାନ ପରେ ସେମାନଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଶେଷରେ ଅଭିଷେକ ଦ୍ୱାରା ମହୋଦୟ ପାପନାଶକ ଓ ମୋକ୍ଷପ୍ରଦ, ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରାୟ ଅର୍ଧ-କ୍ରୋଶ ପରିମାଣ, ଏବଂ ମଧ୍ୟଭାଗ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରିୟ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 328
संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Description of the Glory of Saṅgameśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ସଂକ୍ଷେପରେ ଏକ ଧାର୍ମିକ-ଆଚାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ବାୟବ୍ୟ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱରକୁ ପାପନାଶକ ଶୈବ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳ ବୋଲି କହି ତାହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ତାପରେ ନିକଟସ୍ଥ ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ‘କୁଣ୍ଡିକା’ ନାମକ ପବିତ୍ର କୁଣ୍ଡ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯାହା ପାପହାରିଣୀ; ସେଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ ବଡ଼ବାନଳ-ଶକ୍ତିସହ ଆଗମନ କରିଥିବା କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ବିଧି—ପ୍ରଥମେ କୁଣ୍ଡିକାରେ ସ୍ନାନ, ପରେ ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର ପୂଜା। ଫଳଶ୍ରୁତି—ବହୁଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ପ୍ରିୟ ସନ୍ତାନରୁ ବିୟୋଗ ନ ହେବା, ଏବଂ ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପାପର ନାଶ।
Adhyaya 329
उन्नतविनायकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Vināyaka (the Exalted Gaṇeśa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର “ଉତ୍ତମସ୍ଥାନ” ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳକୁ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିବ୍ୟ ପରିସରର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ସ୍ଥାନୀୟ ଦୂରତା-ମାପ ଅନୁସାରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାହାରୁ ଆହୁରି ଉତ୍ତରେ ବାର ଧନୁ ଅନ୍ତରରେ “ଉନ୍ନତ ବିଘ୍ନରାଜ” ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟୂହକୁ ନାଶ କରନ୍ତି (ସର୍ବ-ପ୍ରତ୍ୟୂହ-ନାଶନ)। ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥିରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଫଳ ଓ ମଧୁର ନୈବେଦ୍ୟ (ମୋଦକ ଆଦି) ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବାର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ପୂଜାର ଫଳ ଭାବେ ବାଞ୍ଛିତ କାମନା ସିଦ୍ଧି ଏବଂ “ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ-ବିଜୟ” ସଦୃଶ ସର୍ବତ୍ର ଜୟଦାୟକ ସଫଳତା ଫଳଶ୍ରୁତି ରୂପେ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 330
तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Taptodaka-Talāsvāmin (Talāsvāmi Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶରେ ଗୋଟିଏ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନର ଉତ୍ତରେ ପ୍ରାୟ ତିନି ଯୋଜନ ଦୂରରେ ଥିବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ତପ୍ତୋଦକ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତପ୍ତକୁଣ୍ଡ ଓ ଦେବତା ତଲାସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୂର୍ବକାଳର ସ୍ମୃତିରେ ଦୀର୍ଘ ସଂଗ୍ରାମ ପରେ ଦୈତ୍ୟନେତା ତଲାସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ବଧ କରିଥିଲେ ବୋଲି କଥା ଆସେ। ଏହି କଥା ତୀର୍ଥବିଧି ହୋଇଯାଏ—ସାଧକ ତପ୍ତକୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ତଲାସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବେ ଏବଂ ପିଣ୍ଡପ୍ରଦାନ ମଧ୍ୟ କରିବେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଏହାର ପୁଣ୍ୟ କୋଟି-ଯାତ୍ରା ଫଳ ସମାନ; ଏଭଳି ସ୍ଥାନନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ପୌରାଣିକ ପ୍ରମାଣ ଓ କର୍ମବିଧି ଏକ ତୀର୍ଥ-ଏକକରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ।
Adhyaya 331
कालमेघमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kāla-Megha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ‘କାଳମେଘ’ ନାମକ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ କହି, ପୂର୍ବଦିଗରେ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ପ୍ରକଟିତ କ୍ଷେତ୍ରପ/କ୍ଷେତ୍ରପାଳ (ରକ୍ଷକ ଦେବତା)ଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ପୂଜାବିଧି ତିଥି-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ବିଶେଷତଃ ଅଷ୍ଟମୀ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ବଳି ଅର୍ପଣ ସହିତ ସେହି ଲିଙ୍ଗଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଦେବତା ବାଞ୍ଛିତାର୍ଥ ପ୍ରଦାନକାରୀ ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ସମ ଶୀଘ୍ର ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ (ପ୍ରଥମ ଭାଗ) ର ୩୩୧ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 332
रुक्मिणीमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmiṇī Māhātmya (Glorification of Rukmiṇī and the Hot-Water Kuṇḍa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଦୁଇଟି ସଂଯୁକ୍ତ ପବିତ୍ର ବିଶେଷତା ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦୂରତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ତପ୍ତୋଦକ-କୁଣ୍ଡମାଳା ଏବଂ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନ୍ତରାଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଦେବୀ ରୁକ୍ମିଣୀ। ତପ୍ତୋଦକ-କୁଣ୍ଡକୁ ଶୁଦ୍ଧିର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ‘କୋଟି-ହତ୍ୟା’ ପରି ଘୋର ପାପ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରିପାରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିଧି ହେଉଛି—ପ୍ରଥମେ ତପ୍ତ ଜଳରେ ସ୍ନାନ, ପରେ ଦେବୀ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା। ରୁକ୍ମିଣୀ ସର୍ବପାପହାରିଣୀ, ମଙ୍ଗଳଦାୟିନୀ ଓ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଭଫଳଦାତ୍ରୀ ବୋଲି ସ୍ତୁତିତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ସ୍ଥିରତାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରହିଛି—ବିଶେଷକରି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୃହଭଙ୍ଗ (ବିବାହିତ ଘରର ବିଘଟନ) ହୁଏ ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 333
मधुमत्यां पिङ्गेश्वर-भद्रा-सङ्गम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pingeshvara and the Bhadrā Confluence at Madhumatī)
ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭଦ୍ରା ନଦୀ ସମୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରସନ୍ନିଧିରେ ଥିବା ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଦୁର୍ବାସେଶ୍ୱର ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାବନ ଓ ସୁଖଦ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ପିତୃଗଣ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ମତ ପ୍ରତିପାଦିତ। ଋଷିମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ଅନେକ ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ପୂଜାରେ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦୋଷ ନାଶ ପାଏ। ପରେ କ୍ଷେତ୍ରସୀମାର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଯାଏ—ପରିଧିରେ ମଧୁମତୀ, ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମେ ଖଣ୍ଡଘଟ। ସମୁଦ୍ରତଟରେ ପିଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥିତ; ସେଠାରେ ସାତଟି କୂଆର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ପର୍ବଦିନରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ‘ହାତ’ ଦେଖାଯାଏ ବୋଲି ପ୍ରଚଳିତ, ଯାହା ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଗୟାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବହୁଗୁଣ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଭଦ୍ରା-ସଙ୍ଗମ (ପୂର୍ବ–ପଶ୍ଚିମ ବିନ୍ୟାସ ସହ) ଚିହ୍ନଟ କରି ତାହାର ପୁଣ୍ୟକୁ ଗଙ୍ଗାସାଗର ସମାନ ବୋଲି ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 334
तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Talasvāmi Māhātmya: Origin Legend and Pilgrimage Rite)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ “ତଲ”ର ପତନର କାରଣ କ’ଣ ଏବଂ ତଲସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କେମିତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଈଶ୍ୱର ଗୁପ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା କହନ୍ତି—ମହେନ୍ଦ୍ର ନାମକ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜିତି ଭୟାବହ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଚାହେ। ସେତେବେଳେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦେହସ୍ଥ ଅଗ୍ନିତେଜରୁ “ତଲ” ନାମକ ସତ୍ତା ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ରୁଦ୍ରବୀର୍ଯ୍ୟବଳରେ ତଲ ମହେନ୍ଦ୍ରକୁ ପରାଜିତ କରି ନୃତ୍ୟ କରେ, ଯାହାର ବେଗରେ ତ୍ରିଲୋକ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ଅନ୍ଧକାର ଛାଏ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ରୁଦ୍ର କହନ୍ତି—ତଲ ମୋ “ପୁତ୍ର”, ତେଣୁ ଅବଧ୍ୟ—ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ତପ୍ତୋଦକ କୁଣ୍ଡ ସମୀପ, ସ୍ତୁତିସ୍ୱାମୀ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ହୃଷୀକେଶ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ତଲ ସହ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ କରି କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଶ୍ରମ ହଟାଇବା ପାଇଁ ତପ୍ତୋଦକର ଉଷ୍ଣତା ପୁନଃ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ର ତୃତୀୟ ନୟନରେ କୁଣ୍ଡକୁ ତାପିତ କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ନାନ କରି ବଳ ପାଇ ତଲକୁ ଜିତନ୍ତି। ତଲ ହସି କହେ—ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦ ଲାଭ କରିଛି; ବିଷ୍ଣୁ ବର ଦିଅନ୍ତି। ତଲ ଚାହେ—ତାହାର କୀର୍ତ୍ତି ଅବିଚଳ ରହୁ, ଏବଂ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରେ ଭକ୍ତିରେ ବିଷ୍ଣୁଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାପ ନଶ୍ଟ ହେଉ। ଶେଷରେ ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି କୁହାଯାଏ—ପାପନାଶ, ଶ୍ରମହରଣ, ମହାପାତକର ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ; ସେଠାରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ଶୈବ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ “କାଳମେଘ”ର ଉପସ୍ଥିତି ଅଛି। ଯାତ୍ରାବିଧି—ତଲସ୍ୱାମୀ ରୂପେ ବିଷ୍ଣୁସ୍ମରଣ, ସହସ୍ରଶୀର୍ଷ ମନ୍ତ୍ରାଦି ଜପ, ସ୍ନାନ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପ-ବସ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା, ଅଭ୍ୟଙ୍ଗଦ୍ରବ୍ୟ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଧର୍ମଶ୍ରବଣ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ଯୋଗ୍ୟ ବୈଦିକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବୃଷଭ/ସୁବର୍ଣ୍ଣ/ବସ୍ତ୍ର ଦାନ, ଉପବାସ ଓ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁଣ୍ଡସ୍ନାନ ଓ ତଲସ୍ୱାମୀଦର୍ଶନରେ ପିତୃଉଦ୍ଧାର, ଅନେକ ଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଅନେକ ଯଜ୍ଞସମ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 335
शंखावर्त्ततीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śaṅkhāvartta Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ଥାନବିଶେଷର ସୂକ୍ଷ୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ପଶ୍ଚିମଦିଗକୁ ନ୍ୟଙ୍କୁମତୀ ନଦୀର ଶୁଭ ତଟକୁ ଯାଇ, ସେଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣେ ‘ଶଙ୍ଖାବର୍ତ୍ତ’ ନାମକ ମହାତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଚିତ୍ରାଙ୍କିତ ଶିଳା ଅଛି; ସ୍ୱୟଂଭୂ ‘ରକ୍ତଗର୍ଭା’ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସହ ତାହା ଜଡିତ, ଏବଂ ଶିଳା କାଟିଲେ ମଧ୍ୟ ଲାଲ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ—ଭୂମିରେ ପବିତ୍ରତା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଥାଏ ବୋଲି ସୂଚନା। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଷ୍ଣୁ-କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଇଛି। ପୁରାତନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିଷ୍ଣୁ ବେଦାପହାରୀ ‘ଶଙ୍ଖ’କୁ ବଧ କରିଥିଲେ; ସେହି ଘଟଣା ସହ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଜଳାଶୟକୁ ଶଙ୍ଖାକାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ନାମର କାରଣ ଓ ମହିମା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ—ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ଭାର ମୋଚନ ହୁଏ, ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ପାଏ। ପରେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ରୁଦ୍ରଗୟା ଯିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ସେଠାରେ ଗୋଦାନ କରନ୍ତୁ—ଶୁଦ୍ଧି, ପୁଣ୍ୟ ଓ ଦାନଧର୍ମ ଏକ ଯାତ୍ରାରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ।
Adhyaya 336
गोष्पदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Goṣpada Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଓ ଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ବାଦରୂପେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ନ୍ୟଙ୍କୁମତୀ ନଦୀ-ପରିସରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗୁପ୍ତ କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ଗୋଷ୍ପଦତୀର୍ଥ ଏବଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ‘ପ୍ରେତଶିଳା’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଫଳ “ଗୟାଠାରୁ ସାତଗୁଣ” ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରୂପେ ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପାପୀ ରାଜା ବେନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର କଥା ଆସିଛି। ଦେବୀ ତୀର୍ଥୋତ୍ପତ୍ତି, ବିଧି, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଯୋଗ୍ୟ ପୁରୋହିତଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ପଚାରିଲେ, ଈଶ୍ୱର ଏହାକୁ ରହସ୍ୟ ଉପଦେଶ ବୋଲି କେବଳ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କୁ ଦେବାକୁ କହନ୍ତି। ପରେ ଶୌଚ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଆସ୍ତିକ୍ୟ, ନାସ୍ତିକସଙ୍ଗ ପରିହାର, ଶ୍ରାଦ୍ଧସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ନ୍ୟଙ୍କୁମତୀରେ ସ୍ନାନ, ଦେବତର୍ପଣ ଓ ପିତୃତର୍ପଣର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ବର୍ହିଷଦ, ସୋମପ ଆଦି ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଜଣା-ଅଜଣା ପିତୃମାନେ, ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୋନିରେ ଥିବା ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପିଣ୍ଡଦାନ ବିସ୍ତାରରେ କୁହାଯାଇଛି; ପାୟସ, ମଧୁ, ସକ୍ତୁ, ପିଷ୍ଟକ, ଚରୁ, ଧାନ୍ୟ, ମୂଳ-ଫଳ ଅର୍ପଣ, ଗୋଦାନ-ଦୀପଦାନ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଦକ୍ଷିଣା ଓ ପିଣ୍ଡବିସର୍ଜନ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଇତିହାସଭାଗରେ ବେନଙ୍କ ଅଧର୍ମଶାସନ, ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ନିଧନ, ନିଷାଦ ଓ ପୃଥୁଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ, ପୃଥୁଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ‘ପୃଥିବୀ ଦୋହନ’ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବେନଙ୍କ ପାପରେ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନେ ସଙ୍କୋଚ କରିବାରୁ, ଦିବ୍ୟ ଆଦେଶରେ ପୃଥୁ ପ୍ରଭାସର ଗୋଷ୍ପଦତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ବିଧିପୂର୍ବକ କର୍ମ କରି ବେନଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଶେଷରେ ଏହି ତୀର୍ଥର କାଳନିୟମ ଅଳ୍ପ, ଶୁଭ ଅବସରଗୁଡ଼ିକ ଏବଂ ଏହି ରହସ୍ୟ କେବଳ ସତ୍ୟ ସାଧକଙ୍କୁ ଦେବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପୁନରୁକ୍ତ ହୋଇଛି।
Adhyaya 337
न्यंकुमतीमाहात्म्ये नारायणगृहमाहात्म्यवर्णनम् | Narāyaṇa-gṛha: Glory and Observances near Nyankumatī
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଗୋଷ୍ପଦ ନାମକ ସ୍ଥାନର ଦକ୍ଷିଣେ, ଶୁଭ ସମୁଦ୍ରତଟରେ, ପାପନାଶିନୀ ନ୍ୟଙ୍କୁମତୀର ସମୀପରେ ‘ନାରାୟଣଗୃହ’ ନାମରେ ଏକ ପରମ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ କେଶବ କଳ୍ପାନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥିର ଭାବେ ବିରାଜନ୍ତି; ଶତ୍ରୁବଳ ବିନାଶ କରି, କଠିନ କଳିଯୁଗରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଏହି ‘ଗୃହ’ରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି ବୋଲି ଏହା ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଚାରି ଯୁଗ ଅନୁସାରେ ନାମଭେଦ ଦିଆଯାଇଛି—କୃତରେ ଜନାର୍ଦନ, ତ୍ରେତାରେ ମଧୁସୂଦନ, ଦ୍ୱାପରରେ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ, କଳିରେ ନାରାୟଣ। ଏହିପରି ଏହାକୁ ଚାରି ଯୁଗରେ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥାର ସ୍ଥିର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ନିରୂପଣ କରାଯାଇଛି। ଏକାଦଶୀ ଦିନ ନିରାହାର ରହି ଯେ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ହରିଙ୍କ ‘ଅନନ୍ତ’ ପରମ ପଦର ଦର୍ଶନଫଳ ପାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି କର୍ମ ଓ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୀତବସ୍ତ୍ର ଦାନର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ଶେଷରେ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ପାଠ କରିବାରେ ଶୁଭ ସଦ୍ଗତି ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 338
Jāleśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Glory of Jāleśvara at the Devikā Riverbank)
ଈଶ୍ୱର ଦେବିକା ନଦୀତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଲିଙ୍ଗକୁ ‘ଜାଲେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ତାହାକୁ ପୂଜନ୍ତି, ଏବଂ ତାହାର ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବୀ ନାମର କାରଣ ଓ ସେହି ତୀର୍ଥସଙ୍ଗର ଫଳ ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ କହନ୍ତି—ପ୍ରଭାସରେ ଆପସ୍ତମ୍ବ ଋଷି ଜଳମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା-ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ। ମାଛଧରାମାନେ ବଡ଼ ଜାଲ ପକାଇ ଅଜାଣତେ ଋଷିଙ୍କୁ ପାଣିରୁ ଟାଣି ନେଲେ; ପରେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ କ୍ଷମା ମାଗିଲେ। ଋଷି କରୁଣା ଓ ଧର୍ମ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ—ମୋ ପୁଣ୍ୟ ଲୋକହିତରେ ଲାଗୁ, ତାଙ୍କ ଦୋଷ ମୋ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ରାଜା ନାଭାଗ ମନ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୋହିତ ସହ ଆସି ମାଛଧରାମାନଙ୍କୁ ‘ମୂଲ୍ୟ’ ଦେଇ ପ୍ରତିକ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଋଷି ଧନକୁ ମାପ ମାନିଲେ ନାହିଁ। ଲୋମଶ ଋଷି କହିଲେ—ଯଥାର୍ଥ ମୂଲ୍ୟ ଗାଈ; ଆପସ୍ତମ୍ବ ଗୋମାତାର ପବିତ୍ରତା, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧି, ଗୋରକ୍ଷା ଓ ନିତ୍ୟ ପୂଜାକୁ ଧର୍ମ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ମାଛଧରାମାନେ ଗାଈ ଦାନ କଲେ; ଋଷି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ—ସେମାନେ ପାଣିରୁ ଉଠାଇଥିବା ମାଛମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ, ଭାବ ଓ ହିତ ମୁଖ୍ୟ। ନାଭାଗ ସାଧୁସଙ୍ଗର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ରାଜଦର୍ପ ତ୍ୟାଗର ଉପଦେଶ ପାଇ ‘ଧର୍ମବୁଦ୍ଧି’ ବର ଲାଭ କଲେ। ଶେଷରେ ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ଋଷି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ଜାଲରେ ପଡ଼ିଥିବାରୁ ‘ଜାଲେଶ୍ୱର’ ନାମ ହେଲା। ଜାଲେଶ୍ୱରରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା, ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ, ବିଶେଷକରି ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୋଦାନ ମହାପୁଣ୍ୟକର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 339
Huṁkāra-kūpa Māhātmya (The Glory of the Well Filled by the Huṁkāra)
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଦେବିକା ନଦୀର ସୁମଧୁର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ତ୍ରିଲୋକ-ବିଶ୍ରୁତ’ ହୁଁକାର-କୂପର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ଦେବିକାତଟେ ତଣ୍ଡୀ ନାମକ ମୁନି ଅଟୁଟ ଶିବଭକ୍ତିରେ ତପ କରୁଥିଲେ। ଗୋଟିଏ ଅନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ ହରିଣ ଗଭୀର, ନିର୍ଜଳ କୂପରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ମୁନି କରୁଣାରେ ଦ୍ରବିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତପୋନିୟମ ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି; ପୁନଃପୁନଃ ‘ହୁଁ’ ବୋଲି ହୁଁକାର କରିଲେ, ଶବ୍ଦଶକ୍ତିରେ କୂପ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ଏବଂ ହରିଣ କଷ୍ଟେ ବାହାରିଲା। ତାପରେ ସେ ହରିଣ ମାନବରୂପ ଧାରଣ କରି ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରେ—ଏପରି କର୍ମଫଳ କିପରି ପ୍ରକଟ ହେଲା? ସେ କହେ, ଏହି ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବରୁ ଏଠି ହରିଣଯୋନି ପାଇଥିଲି ଏବଂ ଏଠିଠାରୁ ପୁନି ମାନବ ହେଲି; ଅନ୍ୟ କାରଣ ନାହିଁ। ମୁନି ପୁନର୍ବାର ହୁଁକାର କରିଲେ କୂପ ପୂର୍ବବତ୍ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ସେ ସ୍ନାନ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ କରି ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଜାଣି ପରାଗତି ପାଇଲେ। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ହୁଁକାର କଲେ ଜଳଧାରା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଯେ ଭକ୍ତ ସେଠାକୁ ଯାଏ—ପୂର୍ବେ ପାପାଚାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ପୃଥିବୀରେ ପୁନଃ ମାନବଜନ୍ମ ପାଉନାହିଁ। ଯେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସେ ସର୍ବପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ପିତୃଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ ଏବଂ ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତ ସାତ ପିଢ଼ିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
Adhyaya 340
चण्डीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Caṇḍīśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଚଣ୍ଡୀଶ୍ୱର ନାମକ ଏକ ମହାଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ଯାହା ସର୍ବ ପାତକ ନାଶକ। ଭକ୍ତିରେ ତାହାର ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜା କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ। ପରେ ସେ ବ୍ରତ-କାଳବିଧି କହନ୍ତି—କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ ରଖି ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଆଚରଣରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୋଇ ସାଧକ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପରମ ପଦ ପାଏ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 341
आशापूरविघ्नराजमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Āśāpūra Vighnarāja)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ବାୟବ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ଆଶାପୂର ବିଘ୍ନରାଜ’ ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନ ‘ଅକଲ୍ମଷ’ (ନିର୍ମଳ) ଏବଂ ‘ବିଘ୍ନ-ନାଶନ’ (ବାଧା ନାଶକ) ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଭକ୍ତଙ୍କ ଆଶା-ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବାରୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ‘ଆଶାପୂରକ’ କୁହାଯାଏ। ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ସ୍ଥାପିତ—ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାହାଁରେ ଗଣେଶ/ବିଘ୍ନେଶଙ୍କୁ ପୂଜି ଅଭୀଷ୍ଟ ସାଧନ କଲେ। ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଗଣାଧିପଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ଇଚ୍ଛିତ ବର ପାଇଲେ; ବିଶେଷତଃ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କୁଷ୍ଠ (ଚର୍ମରୋଗ) ନାଶ ହୋଇ ଆରୋଗ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କୁହାଯାଇଛି। ଭାଦ୍ରପଦ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନ ଦେବପୂଜା କରି, ମୋଦକ ସହ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବାକୁ ବିଧି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ବିଘ୍ନରାଜଙ୍କ କୃପାରେ ଇଚ୍ଛିତ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; କ୍ଷେତ୍ରରକ୍ଷା ଓ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ବାଧା ନିବାରଣ ପାଇଁ ଈଶ୍ୱର ତାଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଉପସଂହାର।
Adhyaya 342
Chandreśvara–Kalākuṇḍa Tīrtha Māhātmya (चंद्रेश्वरकलाकुण्डतीर्थमाहात्म्य)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୪୨ରେ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଈଶ୍ୱର ଏକ ସ୍ଥାନବିଶେଷ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ–ନୈଋତ୍ୟ ଦିଗରେ ଅଳ୍ପ ଦୂରେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପାପହର ଲିଙ୍ଗ ‘ଚନ୍ଦ୍ରେଶ/ଚନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାହାର ସମୀପରେ ‘ଅମୃତକୁଣ୍ଡ’ ନାମକ ପବିତ୍ର ଜଳାଶୟ ଅଛି, ଯାହା ‘କଳାକୁଣ୍ଡ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ଆଚାରକ୍ରମ ସ୍ପଷ୍ଟ—ପ୍ରଥମେ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ, ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା। ଏହିପରି କରିଲେ ଉପାସକ ସହସ୍ର ବର୍ଷର ତପସ୍ୟାର ଫଳ ପାଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ରହିଛି। ଚନ୍ଦ୍ର ନିର୍ମିତ ଏକ ତଡାଗର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଷୋଳ ଧନୁ ପରିମାଣରେ ବିସ୍ତୃତ—ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରେଶଙ୍କ ସାପେକ୍ଷରେ ପୂର୍ବ–ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହା ଏହି ଅଂଶକୁ ତୀର୍ଥ-ମାନଚିତ୍ର ପରି ମାର୍ଗଦର୍ଶକ କରେ। ଉପସଂହାରରେ ଏହାକୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ଆଶାପୂରାମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସ୍ଥାପିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 343
कपिलधाराकपिलेश्वरमाहात्म्ये कपिलाषष्ठीव्रतविधानमाहात्म्यवर्णनम् (Kapiladhārā–Kapileśvara Māhātmya and the Procedure/Glory of the Kapilā-Ṣaṣṭhī Vrata)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିବ–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦରୂପେ ଗଠିତ। ପ୍ରଥମେ ଦିଗ୍ଦେଶ ଓ ତୀର୍ଥ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭୂଗୋଳିକ ସୂଚନା ଦ୍ୱାରା କପିଲେଶ୍ୱର ଓ କପିଲକ୍ଷେତ୍ରର ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଏ; ପରେ ଋଷି କପିଲଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଓ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ପୁରାକଥା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ସମୁଦ୍ରସଂଲଗ୍ନ ପବିତ୍ର ପ୍ରବାହ ‘କପିଲଧାରା’ ପୁଣ୍ୟବାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମୁଖ୍ୟ ଉପଦେଶ ‘କପିଲା-ଷଷ୍ଠୀ’ ବ୍ରତବିଧାନ—ଦୁର୍ଲଭ ତିଥି-ସଂଯୋଗ ଏହାର ଲକ୍ଷଣ। କ୍ଷେତ୍ରରେ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ, ଜପ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ କପିଲେଶ୍ୱର ସନ୍ନିକଟରେ ପୂଜାର କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ କୁମ୍ଭ-ବିନ୍ୟାସ, ସୂର୍ଯ୍ୟଚିହ୍ନ/ପ୍ରତିମା ସହ ଦାନ ଏବଂ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବାର ବିଧି ରହିଛି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସଞ୍ଚିତ ପାପକ୍ଷୟ, ମହାଯଜ୍ଞତୁଲ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଓ ବହୁ ତୀର୍ଥଦାନସମ ମହାଫଳ ପ୍ରଶଂସିତ।
Adhyaya 344
जरद्गवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jaradgaveśvara Māhātmya (Glorification of Jaradgaveśvara)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୪୪ରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ର ପରିଧିରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଈଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ-ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି। ପାପନାଶକ ଲିଙ୍ଗ ‘ଜରଦ୍ଗବେଶ୍ୱର’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ଏହା ଜରଦ୍ଗବ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏବଂ କପିଲେଶ୍ୱର ନିକଟରେ ଦିଗନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କଲେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ମହାପାପ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦୋଷ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କଥା ଅଛି। ସେହି ସ୍ଥାନରେ ନଦୀଦେବୀ ଅଂଶୁମତୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି ପିଣ୍ଡଦାନ (ପିତୃକର୍ମ) କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ତାହାର ଫଳରେ ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସହିତ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବୃଷଭଦାନ କରିବାର ପ୍ରଶଂସା ଅଛି। ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ, ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ, ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ଧୂପ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ସ୍ତୁତି, ନମସ୍କାର, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଭକ୍ତିଚର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ କରାଇବାକୁ ଧର୍ମ କୁହାଯାଇ ଅନେକଗୁଣ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। କୃତଯୁଗରେ ‘ସିଦ୍ଧୋଦକ’ ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ‘ଜରଦ୍ଗବେଶ୍ୱର-ତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ଏହା ପରିଚିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 345
नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Naleśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ହାଟକେଶ୍ୱର ନାମକ ଲିଙ୍ଗର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ତାହାର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ନଲେଶ୍ୱର ନାମକ ଦେବାଳୟ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଦିଗ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୂରତାର ମାପ ସହିତ ସ୍ଥାନ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ପାଇଁ ମାର୍ଗବିବରଣୀ ଦିଅନ୍ତି। ନଲ ଦମୟନ୍ତୀଙ୍କ ସହ ନଲେଶ୍ୱରକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି; ଏହା ଆଦର୍ଶ ରାଜଦମ୍ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ସ୍ୱୀକୃତ ହେବାକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କରେ, ସେ କଳିଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଦ୍ୟୂତ/ଜୁଆରେ ବିଜୟଫଳ ମଧ୍ୟ ପାଏ।
Adhyaya 346
कर्कोटकार्कमाहात्म्यवर्णनम् — Karkoṭakārka Māhātmya (Account of the Glory of the ‘Karkoṭaka Sun’)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଆଗ୍ନେୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ) ଦିଗଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘କର୍କୋଟକ-ରବି’ ନାମକ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ୱରୂପର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହି ରୂପର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକଟତାକୁ ସର୍ବଦେବାନୁଗ୍ରହର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି। ପରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି—ସପ୍ତମୀ ତିଥି ଯେତେବେଳେ ରବିବାର ସହ ମିଳେ, ସେତେବେଳେ ଧୂପ, ଗନ୍ଧ ଓ ଅନୁଲେପନ ଆଦି ଉପଚାରରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଯଥାକାଳ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଅର୍ପଣ ସହିତ କୃତ ଆରାଧନା ‘ସର୍ବ-କିଲ୍ବିଷ’ ଅର୍ଥାତ୍ ସମସ୍ତ ପାପ/ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ—ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର 346ତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Adhyaya 347
हाटकेश्वरमाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara Māhātmya: The Glory of Hatakeśvara Liṅga and Agastya’s Āśrama)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ହାଟକେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗର ସ୍ଥାନ ଓ ପବିତ୍ରତା କଥା କହନ୍ତି। ଏହା ନଲେଶ୍ୱର ସମୀପରେ, ଅଗସ୍ତ୍ୟାମ୍ର-ବନ ପାଖରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେଠାରେ ପୂର୍ବେ ମହର୍ଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ତପ କରିଥିଲେ। ତାପରେ କାରଣକଥା—ବିଷ୍ଣୁ କାଲକେୟ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରିବା ପରେ କିଛି ଅବଶେଷ ସମୁଦ୍ରରେ ଲୁଚି ରହି, ରାତିରେ ପ୍ରଭାସ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆସି ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କୁ ଉପଦ୍ରବ କରି, ଯଜ୍ଞ-ଦାନ ପରମ୍ପରାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ; ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ବଷଟ୍କାର ଓ ଧର୍ମଚିହ୍ନ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ବ୍ୟାକୁଳ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ କାଲକେୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରି ପ୍ରଭାସରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସମୁଦ୍ରକୁ ଗଣ୍ଡୂଷରେ ପିଇ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରାଇଲେ; ସେମାନେ ପରାଜିତ ହେଲେ, କିଛି ପାତାଳକୁ ପଳାଇଲେ। ସମୁଦ୍ର ପୁନଃ ପୂରଣ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ ହେଲେ ସେ କହିଲେ ଜଳ ଜୀର୍ଣ୍ଣ/ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଛି; ଭବିଷ୍ୟତରେ ଭାଗୀରଥ ଗଙ୍ଗା ଆଣି ସମୁଦ୍ରକୁ ପୁନଃ ଭରିବେ। ଶେଷରେ ବର—ଅଗସ୍ତ୍ୟାଶ୍ରମ ଓ ହାଟକେଶ୍ୱର ସନ୍ନିଧିରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା ମହାଫଳଦାୟୀ; ନିତ୍ୟ ପୂଜା ଗୋଦାନ ସମ ପୁଣ୍ୟ; ଋତୁ/ଅୟନ ପୂଜା ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ବିଶେଷ ଫଳ। ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ଦିନ-ରାତିର ପାପ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
Adhyaya 348
नारदेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Nāradeśvarī Māhātmya (Glorification of Nāradeśvarī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପଦେଶରୂପେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତୀର୍ଥ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଭକ୍ତଙ୍କୁ—ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି—ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଥିବା ନାରଦେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀଙ୍କ ଧାମକୁ ଯିବାକୁ କୁହାଯାଏ; ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସର୍ବ ଦୌର୍ଭାଗ୍ୟ ନାଶକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଶେଷ ବିଧାନ: ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତରେ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିବା ନାରୀ ରକ୍ଷାକର ପୁଣ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରେ; ତାହାର ଫଳରେ ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ନାରୀମାନେ ଦୌର୍ଭାଗ୍ୟର ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି ଦେଖାଇ ଏହା ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ‘ନାରଦେଶ୍ୱରୀମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଭାବେ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 349
मन्त्रविभूषणागौरी-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mantravibhūṣaṇā Gaurī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ଭୀମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ “ଦେବୀ ମନ୍ତ୍ରବିଭୂଷଣା” ରୂପକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବେ ସୋମ ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ ବୋଲି କହି ଦେବୀ ଓ ସ୍ଥାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ। ତାପରେ ବ୍ରତର ସମୟ ଓ ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଶ୍ରାବଣ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଯେ ନାରୀ ଯଥାବିଧି ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଶୋକଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି। ତୀର୍ଥ-ସ୍ଥାନ, ଭକ୍ତ-ପରମ୍ପରା ଓ ବ୍ରତ-କାଳକୁ ଏକତ୍ର କରି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଫଳପ୍ରଦ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 350
दुर्गकूटगणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durgakūṭa Gaṇapati (Glorification Narrative)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱରବାଣୀରେ ଦୁର୍ଗକୂଟକରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିଶ୍ୱେଶଙ୍କ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ଥାନନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି—ସେ ଭଲ୍ଲତୀର୍ଥର ପୂର୍ବେ ଏବଂ ଯୋଗିନୀଚକ୍ରର ଦକ୍ଷିଣେ ବିରାଜିତ। ପରେ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରୂପେ ଭୀମଙ୍କ ସଫଳ ଆରାଧନା କଥା ଆସି, ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ଏହି ଦେବତା ‘ସର୍ବକାମପ୍ରଦ’ ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଏ। ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସ, ଶୁକ୍ଲ ପକ୍ଷ, ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥିକୁ ପୂଜାକାଳ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଓ ଜଳ ଭଳି ସରଳ ଉପଚାରରେ ନିୟମାନୁସାରେ ପୂଜା କଲେ ଉପାସକ ନିଃସନ୍ଦେହେ ଏକ ବର୍ଷ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଜୀବନ ପାଏ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 351
कौरवेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kauraveśvarī (Protectress of the Kṣetra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ କୌରବେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପୂର୍ବ ଆରାଧନାର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ନାମ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସହ ଜଡିତ ଓ ସେ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ରକ୍ଷାଶକ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଭୀମ ମଧ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରକ୍ଷା ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇ ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ମହାନବମୀ ଦିନେ ପ୍ରୟାସପୂର୍ବକ କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ କୁହାଯାଏ। ଅତିଥିସତ୍କାର ଓ ଦାନଧର୍ମର ନିୟମରେ—ବିଶେଷକରି ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଭୋଜନଦାନ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ/ଦିବ୍ୟ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟପାନୀୟ ଓ ଭଲଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଦେବୀ ଭକ୍ତକୁ ପୁତ୍ରସମ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ସ୍ଥାନଭକ୍ତି, ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ନିୟତ ଦାନ—ତିନିଟି ଏକାପରକୁ ପୋଷଣ କରେ।
Adhyaya 352
सुपर्णेलामाहात्म्यवर्णनम् (Supārṇelā Māhātmya—Account of the Glory of Supārṇelā)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଦିଗ୍ଦର୍ଶନ ସହ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ବିଧି କହନ୍ତି—ଦୁର୍ଗାକୂଟର ଦକ୍ଷିଣେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦୂରତାରେ ସୁପର୍ଣେଲା ତୀର୍ଥ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଭୈରବୀ-ସ୍ଥାନ ଅଛି। ପରେ ଏହି ସ୍ଥାନର କାରଣକଥା ଆସେ—ସୁପର୍ଣ (ଗରୁଡ) ପାତାଳରୁ ଅମୃତ ଆଣି ନାଗମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେଠାରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ନାଗମାନେ ଦେଖି ରକ୍ଷା କରିଥିବା ଏହି ସ୍ଥାନ ପୃଥିବୀରେ ‘ସୁପର୍ଣେଲା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ସେଇ ଭୂମିକୁ ସୁପର୍ଣ ସ୍ଥାପିତ ‘ଇଲା’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ‘ସୁପର୍ଣେଲା’ ନାମ ପାପନାଶକ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ଆଚରଣକ୍ରମରେ ସୁପର୍ଣକୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ, ପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଆତିଥ୍ୟ, ଦାନ ଓ ବିଶେଷତଃ ଅନ୍ନଦାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପ୍ରାଣଘାତକ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା, ଗୃହେ ଶୁଭତା, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ ‘ଜୀବବତ୍ସା’ ହୋଇ ସନ୍ତାନସମୃଦ୍ଧି ପାଇବା କଥା କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 353
भल्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Bhallatīrtha Māhātmya (Glorification of Bhallatīrtha)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ମିତ୍ରବନ ସମୀପରେ ‘ଭଲ୍ଲତୀର୍ଥ’ ନାମକ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏହାକୁ ବୈଷ୍ଣବ ‘ଆଦି-କ୍ଷେତ୍ର’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଯୁଗେ ଯୁଗେ ବିଷ୍ଣୁ ଏଠାରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ରହନ୍ତି ଏବଂ ସର୍ବଜୀବ ହିତାର୍ଥେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପ୍ରକଟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ (ଏକାଦଶୀ ନିୟମ-ଶୃଙ୍ଖଳା ସହ) ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ, ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ, ଭକ୍ତିରେ ପିତୃତର୍ପଣ/ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ବିଷ୍ଣୁପୂଜା, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ଓ ଦୀପଦାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକ ପାପଶୋଧକ ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ପରେ କାରଣକଥା—ଯାଦବମାନେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେବା ପରେ ବାସୁଦେବ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଧ୍ୟାନସ୍ଥ ହୁଅନ୍ତି। ଜରା ନାମକ ଶିକାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦକୁ ହରିଣ ଭାବି ‘ଭଲ୍ଲ’ (ତୀର) ଛାଡ଼େ; ଦିବ୍ୟରୂପ ଜାଣି କ୍ଷମା ମାଗେ। ବିଷ୍ଣୁ କହନ୍ତି ଏହା ପୂର୍ବଶାପର ଶେଷକୁ ପୂରଣ କଲା ଏବଂ ଶିକାରୀକୁ ଉତ୍ତମ ଗତି ଦିଅନ୍ତି; ଏଠାରେ ଦର୍ଶନ କରି ଭକ୍ତି-ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଲୋକେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପାଆନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଭଲ୍ଲ-ଘଟଣାରୁ ତୀର୍ଥର ନାମ ‘ଭଲ୍ଲତୀର୍ଥ’, ପୂର୍ବକଳ୍ପରେ ଏହା ‘ହରିକ୍ଷେତ୍ର’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ଶେଷରେ ବୈଷ୍ଣବ ଆଚାର ଅବହେଳା, ବିଶେଷକରି ଏକାଦଶୀ ସଂଯମ ତ୍ୟାଗ, ନିନ୍ଦିତ; ଭଲ୍ଲତୀର୍ଥ ସମୀପରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ପୂଜା ଗୃହରକ୍ଷା ଓ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧିକାରୀ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା। ଯାତ୍ରାଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଅଗ୍ରଣୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଗୋଦାନ ଆଦି ଦେବାକୁ ସୁପାରିଶ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 354
Kardamālā-tīrtha Māhātmya and the Varāha Uplift of Earth (कर्दमालतीर्थमाहात्म्यं तथा वाराहोद्धारकथा)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କର୍ଦମାଳା ନାମକ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଏହା ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ସର୍ବପାପହର। ପ୍ରଳୟକାଳେ ଏକାର୍ଣ୍ଣବରେ ପୃଥିବୀ ନିମଗ୍ନ ହୁଏ, ଜ୍ୟୋତିଷ୍କମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ଲୟ ପାଏ; ସେତେବେଳେ ଜନାର୍ଦନ ବରାହରୂପ ଧାରଣ କରି ଦଂଷ୍ଟ୍ରାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ପୁନଃ ତାହାର ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ନିୟମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଦୀର୍ଘକାଳ ନିବାସ କରିବେ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି, ପିତୃକର୍ମ ସହିତ ତୀର୍ଥର ବିଶେଷ ଫଳ କହନ୍ତି—କର୍ଦମାଳାରେ ତର୍ପଣ କଲେ ପିତୃମାନେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି; ଶାକ-ମୂଳ-ଫଳ ଭଳି ସରଳ ଦ୍ରବ୍ୟରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ସର୍ବତୀର୍ଥ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମାନ। ସ୍ନାନ ଓ ଦର୍ଶନର ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଉତ୍ତମ ଗତି ଓ ନୀଚ ଯୋନିରୁ ମୁକ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା: ଶିକାରୀମାନଙ୍କ ଭୟରେ ଚାପି ପଡ଼ିଥିବା ହରିଣ ଝୁଣ୍ଡ କର୍ଦମାଳାରେ ପ୍ରବେଶ କରିମାତ୍ରେ ମାନବତ୍ୱ ପାଏ; ଏହା ଦେଖି ଶିକାରୀମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ନାନ କରି ପାପମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ସୀମା ପ୍ରଶ୍ନରେ ଈଶ୍ୱର ‘ଗୁପ୍ତ’ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ବରାହଦେହକୁ ଯଜ୍ଞ-ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ବେଦାଙ୍ଗ-ଯାଗାଙ୍ଗ ସହ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଗ୍ର କର୍ଦମଲିପ୍ତ ଥିବାରୁ ‘କର୍ଦମାଳା’ ନାମ। ମହାକୁଣ୍ଡ, ଗଙ୍ଗାଭିଷେକସଦୃଶ ଜଳସ୍ରୋତ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ପରିଧି ଓ କଳିଯୁଗରେ ‘ସୌକର’ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବରାହଦର୍ଶନର ଅନନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ-ମୋକ୍ଷ ଦାବି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହୁଏ।
Adhyaya 355
Guptēśvara-māhātmya (गुप्तेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Guptēśvara
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେବଗୁପ୍ତେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ; ସେ ସ୍ଥାନ ପଶ୍ଚିମ-ଉତ୍ତରପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅଛି। ସେଠାରେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) କୁଷ୍ଠସଦୃଶ ରୋଗ ଓ ଦେହକ୍ଷୟରେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ଗୁପ୍ତଭାବେ ତପ କରୁଥିଲେ। ହଜାର ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ତପ ପରେ ଶିବ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ସୋମଙ୍କ କ୍ଷୟ ଓ ରୋଗ ନିବାରଣ କଲେ। ପରେ ସୋମ ଦେବ-ଅସୁର ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ମହାଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଗୁପ୍ତ ତପରୁ ‘ଗୁପ୍ତେଶ୍ୱର’ ନାମ ହେଲା। ଏହି ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ଚର୍ମରୋଗ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିଶେଷକରି ସୋମବାର ପୂଜା କଲେ ଉପାସକଙ୍କ ବଂଶରେ ମଧ୍ୟ କୁଷ୍ଠ ସହ ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 356
बहुसुवर्णेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Bahusuvarṇeśvara Māhātmya (Glory of Bahusuvarṇeśvara)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ସେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ହିରଣ୍ୟ-ପୂର୍ବ ଦିଗଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ବହୁସୁବର୍ଣ୍ଣକ/ବହୁସୁବର୍ଣ୍ଣେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତୁ। ଏହି ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତାର କାରଣ ଭାବେ ପୂର୍ବ ଘଟଣା କୁହାଯାଏ—ଧର୍ମପୁତ୍ର ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ଯଜ୍ଞ କରି ‘ବହୁସୁବର୍ଣ୍ଣ’ ନାମରେ ଏକ ମହାବଳୀ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ‘ସର୍ବେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ ଜଳସମ୍ପର୍କରେ ବିଧିପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ କୁଳ-କୋଟି ପିତୃମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ ଏବଂ ରୁଦ୍ରଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ ବୋଲି ବିଧାନ ଅଛି। ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପାଦି ସହ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ନିୟମରେ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ, ସଦାଶିବ ‘କୋଟି-ପୂଜା’ ସମ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି। ଏହା ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ବହୁସୁବର୍ଣ୍ଣେଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 357
शृंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Śṛṅgeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Śṛṅgeśvara)
“ଈଶ୍ୱର ଉବାଚ” ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଶୁକସ୍ଥାନ ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅନୁତ୍ତମ ଶୃଙ୍ଗେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ସେଠାରେ ବିଧିମତ୍ ସ୍ନାନ କରି ନିୟମାନୁସାରେ ଶୃଙ୍ଗେଶଙ୍କ ପୂଜା କରିବାର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିଧାନ ଉପସ୍ଥାପିତ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ “ସର୍ବପାତକନାଶନ” ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଯଥାବିଧି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ଉପାସନାରେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଫଳ ମିଳେ। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରୂପେ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ପୂର୍ବେ ଏଠାରେ ଶୁଦ୍ଧି/ଉଦ୍ଧାର ପାଇଥିଲେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦମହାପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର “ଶୃଙ୍ଗେଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ” ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।
Adhyaya 358
कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Description of the Māhātmya of Koṭīśvara
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ “ଇଶ୍ୱର ଉବାଚ” ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କୋଟୀଶ୍ୱର ମହାଲିଙ୍ଗର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରବର୍ଣ୍ଣନ ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଇଛି। ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ କୋଟୀନଗର ନାମକ ସ୍ଥାନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ତାହାର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଏକ ଯୋଜନ ଦୂରେ କୋଟୀଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠାରେ ଉପାସନାର ପଥ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ବିଧିଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି ପରେ ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କୋଟୀଶ୍ୱର ‘କୋଟି-ଯଜ୍ଞ’ ସମ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ସର୍ବ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି ବୋଲି ସ୍ତୁତି ହୋଇଛି। ନିୟମରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା କଲେ ସର୍ବପାତକମୁକ୍ତି ଓ କୋଟି ଯଜ୍ଞସମ ମହାପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଏହା ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର କୋଟୀଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ ଅଧ୍ୟାୟ।
Adhyaya 359
Nārāyaṇa-tīrtha-māhātmya (Glory of Nārāyaṇa Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ‘ନାରାୟଣ’ ନାମକ ତୀର୍ଥକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଉ। ସେହି ତୀର୍ଥର ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଭାଗରେ ‘ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟା’ ନାମର ଏକ ବାପୀ/କୁଣ୍ଡ ଅଛି—ଏମିତି ସ୍ପଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ବିଧିଅନୁସାରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ପୂଜା କରିବାର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଋଷି-ପଞ୍ଚମୀ ଦିନେ ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ପର୍ଶ-ଅସ୍ପର୍ଶ ନିୟମ ପାଳନ କଲେ ରଜୋଦୋଷ (ମାସିକ ଅଶୌଚ) ଭୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୂର ହୁଏ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ‘ନାରାୟଣ-ତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 360
Śṛṅgāreśvara Māhātmya (Glory of Śṛṅgāreśvara at Śṛṅgasara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ‘ଶୃଙ୍ଗସାର’ ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ମହିମା କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗ ‘ଶୃଙ୍ଗାରେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ପାବନତା ପୂର୍ବତନ ଦିବ୍ୟ ଘଟଣା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି—ହରି ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ ଶୃଙ୍ଗାର-ଲୀଳା କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ଏହି ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି। ପରେ ବିଧି-ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ସଞ୍ଚିତ ପାପସମୂହ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ଭକ୍ତ ସେଠାରେ ଆରାଧନା କଲେ ପୁଣି ଏମିତି ଦୁଃଖ-ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଭୋଗେନାହିଁ; ଏହି ତୀର୍ଥ ପରିହାରକ ଭକ୍ତି ଓ ଧର୍ମାଚରଣର ସିଦ୍ଧ ସ୍ଥଳ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।
Adhyaya 361
मार्कण्डेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Mārkaṇḍeśvara (Narrative Description)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୬୧ରେ ଈଶ୍ୱର–ଦେବୀ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତୀର୍ଥ-ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ସାଧକଙ୍କୁ ହିରଣ୍ୟାତଟକୁ ଯିବାକୁ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ସେଠାରେ ‘ଘଟିକାସ୍ଥାନ’ ନାମକ ଏକ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଯାହା ପୂର୍ବେ ଏକ ସିଦ୍ଧ ଋଷିଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଥିଲା। ଏହି ସ୍ଥାନର ପବିତ୍ରତା ମୃକଣ୍ଡୁଙ୍କ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି କଥା ଆସେ। ସେ ଧ୍ୟାନ-ଯୋଗରେ—ଏକ ନାଡୀ-ପରିମାଣ ମଧ୍ୟରେ ଫଳସିଦ୍ଧି ହେବାର ଉଲ୍ଲେଖ ସହ—ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ‘ମାର୍କଣ୍ଡେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତାହାର ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜା ମାତ୍ରେ ସର୍ବପାପ ଉପଶମନ/ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି ଗ୍ରନ୍ଥ ଉଦ୍ଘାଟନ କରେ। ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ତପସ୍ୟା ଓ ସାଧାରଣ ଭକ୍ତି-ସେବାର ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖାଇ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତୀର୍ଥ-ମାନଚିତ୍ରକୁ ଯାତ୍ରା-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଭାବେ ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 362
Koṭihrada–Maṇḍūkeśvara Māhātmya (कोटिह्रद-मण्डूकेश्वरमाहात्म्य)
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବା ପଥ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ମଣ୍ଡୂକେଶ୍ୱରକୁ ଯିବାକୁ କହି, ମାଣ୍ଡୂକ୍ୟାୟନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶିବଲିଙ୍ଗର ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ତାହାର ସମୀପରେ କୋଟିହ୍ରଦ ନାମକ ପୁଣ୍ୟଜଳ ଅଛି; ସେଠାରେ କୋଟୀଶ୍ୱର ଶିବ ଅଧିଷ୍ଠାତା ରୂପେ ବିରାଜିତ, ଏବଂ ମାତୃଗଣ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଇଷ୍ଟଫଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବିଧି—କୋଟିହ୍ରଦ-ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରିବା ସହ ମାତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜିବା; ଫଳରେ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି ଉକ୍ତ। ପରେ ପୂର୍ବଦିଗରେ ଏକ ଯୋଜନ ଦୂରେ ତ୍ରିତକୂପ ନାମକ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଉଲ୍ଲେଖିତ—ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସର୍ବପାପନାଶକ, ଏବଂ ଅନେକ ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବ ଯେନେ ସେଠାରେ ଏକତ୍ର ‘ସ୍ଥିତ’ ଅଛି ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। କୋଲୋଫନରେ ଏହାକୁ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ଏହି ଭାଗର 362ତମ ଅଧ୍ୟାୟ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 363
एकादशरुद्रलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Eleven Rudra-Liṅgas
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଯାତ୍ରା-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ପୂଜାବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ ଦିଆଯାଇଛି। ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଗୋଷ୍ପଦ ନାମକ ସ୍ଥାନର ଉତ୍ତରେ ଦୁଇ ଗବ୍ୟୁତି ଦୂରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଲାୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ସେଠାକୁ ଭକ୍ତିରେ ଯିବା ଉଚିତ। ବଲାୟରେ ‘ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର’ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନଲିଙ୍ଗ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅଜାଇକପାଦ ଓ ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ ଆଦି ନାମ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କଲେ ସର୍ବ ପାପ ନାଶ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Adhyaya 364
Hiraṇya-taṭa–Tuṇḍapura–Gharghara-hrada–Kandeśvara Māhātmya (हिरण्यातुण्डपुर-घर्घरह्रद-कन्देश्वर माहात्म्यम्)
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ହିରଣ୍ୟ-ତଟରେ ତୁଣ୍ଡପୁର ନାମକ ସ୍ଥାନ ଅଛି ଏବଂ ସେଠାରେ ଘର୍ଘର-ହ୍ରଦ ନାମର ପବିତ୍ର ଜଳାଶୟ ଅବସ୍ଥିତ। ସେହି ତୀର୍ଥର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା କନ୍ଦେଶ୍ୱର ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଶିବ କହନ୍ତି ଯେ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କ ଜଟା ବନ୍ଧା ଥିଲା; ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଭକ୍ତ ତାହାଁକୁ ଯାଇ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି, ବିଧିପୂର୍ବକ କନ୍ଦେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରିବାକୁ କ୍ରମ ସୂଚିତ। ଫଳ ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷସମ୍ବନ୍ଧୀ—ଘୋର ପାତକ ନାଶ ପାଏ ଏବଂ ଶୁଭ ‘ଶାସନ’ ମିଳେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଦେବୀୟ ରକ୍ଷା/ଆଜ୍ଞା-ଅନୁଗ୍ରହର ପ୍ରସାଦ।
Adhyaya 365
संवर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Saṃvarteśvara Māhātmya (Glorification of Saṃvarteśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ–ସାଧକଙ୍କୁ ‘ଉତ୍ତମ’ ସଂବର୍ତ୍ତେଶ୍ୱର ଧାମକୁ ଯିବା ପଥ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ସଂବର୍ତ୍ତେଶ୍ୱର ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱରର ପଶ୍ଚିମେ ଓ ଅର୍କଭାସ୍କରର ପୂର୍ବେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ପାଖପାଖି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦିଗନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ଏଠାରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆଚାରକ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ପ୍ରଥମେ ମହାଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ପରେ ପୁଷ୍କରିଣୀର ଜଳରେ ସ୍ନାନ; ଏହିଏ ପ୍ରଧାନ ଭକ୍ତିକର୍ମ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଏପରି କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମାନ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ। ଶେଷରେ ଏହା ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣର ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରଥମ ବିଭାଗର ୩୬୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ସଂବର୍ତ୍ତେଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 366
प्रकीर्णस्थानलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् — Discourse on the Māhātmya of Liṅgas in Dispersed Sacred Sites
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ହିରଣ୍ୟାର ଉତ୍ତରେ ଥିବା ‘ସିଦ୍ଧି-ସ୍ଥାନ’ ନାମକ ପ୍ରଦେଶମାନଙ୍କୁ ଯିବାକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ ମହର୍ଷିମାନେ ବସନ୍ତି। ପରେ ଅଧ୍ୟାୟଟି ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥରେ ଥିବା ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ସଂଖ୍ୟା ସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ—ଲିଙ୍ଗ ଅସଂଖ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ମୁଖ୍ୟ ଗଣନା ଦିଆଯାଏ: ଗୋଟିଏ ସମୂହରେ ଶତାଧିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗ, ବଜ୍ରିଣୀ ତଟରେ ଉଣେଇଶ, ନ୍ୟଙ୍କୁମତୀ ତଟରେ ୧୨୦୦ରୁ ଅଧିକ, କପିଲା ତଟରେ ଷାଠିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲିଙ୍ଗ, ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଲିଙ୍ଗ ଅଗଣ୍ୟ। ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରକୁ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପଞ୍ଚସ୍ରୋତ (ପାଞ୍ଚ ଧାରା) ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କୁହାଯାଏ; ସେହି ପ୍ରବାହମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଜନ ପରିମିତ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ ପୋଖରୀ-କୂପାଦିରେ ଜଳ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ତାହାକୁ ‘ସାରସ୍ୱତ’ ଜଳ ବୋଲି ଜାଣି ପାନ କରିବା ପ୍ରଶଂସିତ। ଯଥାଯଥ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସାରସ୍ୱତ-ସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେ। ଶେଷରେ ‘ସ୍ପର୍ଶ-ଲିଙ୍ଗ’କୁ ଶ୍ରୀ ସୋମେଶ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ; କ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟ ଲିଙ୍ଗକୁ ସୋମେଶ ଭାବେ ଜାଣି ପୂଜା କଲେ, ସେହି ପୂଜା ସୋମେଶ ପୂଜା ହିଁ—ଏଭଳି ଭାବେ ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ଶୈବ ତୀର୍ଥମାନେ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି।
FAQs about Prabhasa Kshetra Mahatmya
Prabhāsa is presented as a spiritually efficacious kṣetra where tīrtha-contact, devotion, and disciplined listening to purāṇic discourse are said to remove fear of saṃsāra and confer elevated destinies.
Merits are framed in yajña-like terms: purification, removal of sins, freedom from afflictions, and attainment of higher states—often conditioned by faith (śraddhā), tranquility, and proper eligibility.
The opening chapter emphasizes transmission-legends (Śiva → Pārvatī → Nandin → Kumāra → Vyāsa → Sūta) and the Naimiṣa inquiry setting, establishing Prabhāsa’s māhātmya within an authoritative purāṇic lineage.