
ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭଦ୍ରା ନଦୀ ସମୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରସନ୍ନିଧିରେ ଥିବା ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଦୁର୍ବାସେଶ୍ୱର ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାବନ ଓ ସୁଖଦ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ପିତୃଗଣ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ମତ ପ୍ରତିପାଦିତ। ଋଷିମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ଅନେକ ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ପୂଜାରେ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦୋଷ ନାଶ ପାଏ। ପରେ କ୍ଷେତ୍ରସୀମାର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଯାଏ—ପରିଧିରେ ମଧୁମତୀ, ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମେ ଖଣ୍ଡଘଟ। ସମୁଦ୍ରତଟରେ ପିଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥିତ; ସେଠାରେ ସାତଟି କୂଆର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ପର୍ବଦିନରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ‘ହାତ’ ଦେଖାଯାଏ ବୋଲି ପ୍ରଚଳିତ, ଯାହା ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଗୟାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବହୁଗୁଣ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଭଦ୍ରା-ସଙ୍ଗମ (ପୂର୍ବ–ପଶ୍ଚିମ ବିନ୍ୟାସ ସହ) ଚିହ୍ନଟ କରି ତାହାର ପୁଣ୍ୟକୁ ଗଙ୍ଗାସାଗର ସମାନ ବୋଲି ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଛି।
Verse 1
ईश्वर उवाच । बलभद्राच्च पूर्वेण स्थिता चासीत्सरिद्वरा । दुर्वासेश्वरनामेति बललिंगं प्रतिष्ठितम्
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ବଳଭଦ୍ରା ନଦୀର ପୂର୍ବଦିଗରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସରିତା/ତଟ ଥିଲା; ସେଠାରେ ‘ଦୁର୍ବାସେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଳଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛି।
Verse 2
सर्वपापप्रशमनं दृष्टं सर्वसुखावहम् । स्नात्वा चास्य त्वमावास्यां पिंडदानं ददाति यः
ଏହା ସର୍ବପାପ ପ୍ରଶମନକାରୀ ଓ ସର୍ବସୁଖଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ପିଣ୍ଡଦାନ କରେ, ସେ ମହାପୁଣ୍ୟର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 3
कल्पकोटिशतं साग्रं पितॄणां तृप्तिमावहेत् । दुर्वासेश्वरनामानं तत्र पूज्य विधानतः
ଏହା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତକୋଟି କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ସେଠାରେ ‘ଦୁର୍ବାସେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ବିଧିମତେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
कोटियज्ञफलं प्राप्य सर्वान्कामा नवाप्नुयात् । तत्र लिंगान्यनेकानि ऋषिभिः स्थापितानि तु
କୋଟି ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ କାମନା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସେଠାରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ଅନେକ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅଛି।
Verse 5
दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा पूजयित्वा मुक्तः स्यात्सर्वकिल्बिषैः । इत्येतत्कथितं देवि क्षेत्राद्यं तं यथाक्रमम्
ତାହାକୁ ଦେଖି, ସ୍ପର୍ଶ କରି, ପୂଜା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ହେ ଦେବୀ, ଏଭଳି ଭାବେ ସେ କ୍ଷେତ୍ରର ବିବରଣୀ କ୍ରମାନୁସାରେ କହାଗଲା।
Verse 6
भद्रायाः पश्चिमात्पूर्वं यथानुक्रममादितः । श्रुतं पापोपशमनं कोटियज्ञफलप्रदम्
ଭଦ୍ରା ନଦୀର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କ୍ରମାନୁସାରେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ, ପାପ ଶମନକାରୀ ଓ କୋଟି ଯଜ୍ଞଫଳ ପ୍ରଦାନକାରୀ ସେଇ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ତୁମେ ଶୁଣିଛ।
Verse 7
अथ क्षेत्रस्य परिधिस्थानं मधुमतीति च । तस्मान्नैरृत्यदिग्भागे स्थानं खंडघटेति च
ଏବେ କ୍ଷେତ୍ରର ପରିଧି-ସୀମାସ୍ଥାନ ‘ମଧୁମତୀ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରୁ ନୈଋତ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ‘ଖଣ୍ଡଘଟ’ ନାମକ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 8
तत्र पिंगेश्वरो देवः समुद्रतटसन्निधौ । कूपानां सप्तकं तत्र पितॄणां यत्र पाणयः । दृश्यंतेऽद्यापि देवेशि यत्र पर्वणिपर्वणि
ସେଠାରେ ସମୁଦ୍ରତଟ ସନ୍ନିଧିରେ ପିଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଦେବ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସେଇଠି ସାତଟି କୂପର ସମୂହ ଅଛି; ଯେଉଁଠାରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ହାତ ଦେଖାଯାଏ—ହେ ଦେବେଶୀ, ଆଜି ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବଦିନରେ।
Verse 9
तत्र श्राद्धं नरः कृत्वा गयाकोटिगुणं फलम् । लभते नाऽत्र सन्देहः सोमामा यदि जायते
ଯେ ନର ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସେ ଗୟାର ଫଳଠାରୁ କୋଟିଗୁଣ ଫଳ ପାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ବିଶେଷତଃ ସୋମାମାବାସ୍ୟା ପବିତ୍ର ତିଥିରେ।
Verse 10
तत्रैव नातिदूरे तु भद्रायाः संगमः स्मृतः । पश्चिमात्संगमात्पूर्वः संगमः समुदाहृतः
ସେଠାରେ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ ଭଦ୍ରାର ସଙ୍ଗମ ସ୍ମରଣୀୟ। ‘ପଶ୍ଚିମ ସଙ୍ଗମ’ର ପୂର୍ବେ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ପୂର୍ବ ସଙ୍ଗମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 11
यत्पुण्यं लभते देवि पूर्व पश्चिमसंगमे । गंगासागरयोस्तत्र तद्भद्रासंगमे लभेत्
ହେ ଦେବୀ, ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ସଙ୍ଗମରେ—ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ସାଗରର ମିଳନ—ଯେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ସେଇ ପୁଣ୍ୟ ଭଦ୍ରା-ସଙ୍ଗମରେ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 333
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये तप्तोदकस्वामिमाहात्म्ये मधुमत्यां पिंगेश्वरभद्रामाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତି-ସହସ୍ର ଶ୍ଲୋକସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡରେ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ଗତ, ତପ୍ତୋଦକସ୍ୱାମି-ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ “ମଧୁମତୀରେ ପିଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଓ ଭଦ୍ରାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ୩୩୩ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।