Adhyaya 338

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देविकातटसंस्थितम् । जालेश्वरेति विख्यातं सुरासुरनमस्कृतम्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତତ୍ପରେ, ହେ ମହାଦେବୀ, ଦେବିକା ନଦୀତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେଇ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଯାହା ‘ଜାଲେଶ୍ୱର’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ ଏବଂ ଦେବ-ଅସୁର ଉଭୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନମସ୍କୃତ।

Verse 2

मन्वन्तरे चाक्षुषे च सम्प्राप्ते द्वापरे युगे । नाम्ना जालेश्वरं लिंगं देविकातटसंस्थितम्

ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଆସିଲାବେଳେ, ଦେବିକା ତଟରେ ‘ଜାଲେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିଲା।

Verse 3

पूज्यते नागकन्याभिर्न तत्पश्यंति मानवाः । महा तेजोमणिमयं चंद्रबिंबसमप्रभम् । स्मरणात्तस्य देवस्य ब्रह्महत्या प्रणश्यति

ତାହାକୁ ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ପୂଜନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାହା ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ମହାତେଜୋମଣିମୟ, ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ସମ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ। ସେଇ ଦେବଙ୍କ ସ୍ମରଣମାତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 4

देव्युवाच । कथं जालेश्वरं नाम कस्मिन्काले बभूव तत्

ଦେବୀ କହିଲେ—‘ଜାଲେଶ୍ୱର’ ନାମ କିପରି ପଡ଼ିଲା, ଏବଂ ଏହା କେଉଁ କାଳରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା?

Verse 5

साधुभिः सह संवासात्के गुणाः परिकीर्त्तिताः । के लोकाः कानि पुण्यानि तत्सर्वं शंस मे प्रभो

ହେ ପ୍ରଭୋ, ସାଧୁମାନଙ୍କ ସହ ସଂବାସରୁ କେଉଁ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ କୀର୍ତ୍ତିତ? କେଉଁ ଲୋକ ଲଭ୍ୟ, କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ? ସେ ସବୁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 6

ईश्वर उवाच । अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । नाभागस्य च संवादमापस्तंबतपोनिधेः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏଠାରେଇ ମୁଁ ଏକ ପୁରାତନ ପବିତ୍ର ଇତିହାସ ଉଦାହରଣ କରିବି; ନାଭାଗ ଓ ତପୋନିଧି ଆପସ୍ତମ୍ବଙ୍କ ସଂବାଦ।

Verse 7

महर्षिरात्मवान्पूर्वमापस्तंबो द्विजाग्रणीः । उपावसन्सदा रम्भो बभूव भगवांस्तदा

ପୂର୍ବେ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ମହର୍ଷି ଆପସ୍ତମ୍ବ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଣୀ, ସଦା ଉପବାସପରାୟଣ ଥିଲେ; ସେହି ତପରେ ସେ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଭଗବଦ୍ଭାବସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 8

नित्यं क्रोधं च लोभं च मोहं द्रोहं विसृज्य सः । देविकासरितो मध्ये विवेश सलिलाशये

ସେ ନିତ୍ୟ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଦ୍ରୋହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦେବିକା ନଦୀର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଜଳାଶୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 9

क्षेत्रे प्राभासिके रम्ये सम्यग्ज्ञात्वा शिवप्रिये । तत्रास्य वसतः कालः समतीतो महांस्तदा

ଶିବପ୍ରିୟ ରମ୍ୟ ପ୍ରାଭାସ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଜାଣି ସେ ସେଠାରେ ବସିଲେ; ଏଭଳି ବସୁଥିବାବେଳେ ଅତି ଦୀର୍ଘ କାଳ ଅତିତ ହେଲା।

Verse 10

परेण ध्यानयोगेन स्थाणुभूतस्य तिष्ठतः । ततः कदाचिदागत्य तं देशं मत्स्यजीविनः

ପରମ ଧ୍ୟାନଯୋଗରେ ଲୀନ ହୋଇ ସେ ସ୍ତମ୍ଭ ପରି ନିଶ୍ଚଳ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; ତେବେ କେତେବେଳେ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀମାନେ ସେ ଦେଶକୁ ଆସିଲେ।

Verse 11

प्रसार्य सुमहज्जालं सर्वे चाकर्षयन्बलात् । अथ तं च महामत्स्यं निषादा बलदर्पिताः

ସେମାନେ ଅତି ବଡ଼ ଜାଲ ପସାରି ସମସ୍ତେ ବଳପୂର୍ବକ ଟାଣିଲେ; ତାପରେ ବଳଦର୍ପରେ ମତ୍ତ ନିଷାଦମାନେ ଗୋଟିଏ ମହାମତ୍ସ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଉଠାଇଲେ।

Verse 12

तस्मादुत्तारयामासुः सलिलाद्ब्रह्मनंदनम् । तं दृष्ट्वा तपसा दीप्तं कैवर्त्ता भयविह्वलाः । शिरोभिः प्रणिपत्योच्चैरिदं वचनमब्रुवन्

ସେହି ଜଳରୁ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମନନ୍ଦନ (ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି)ଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଆଣିଲେ। ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କୈବର୍ତ୍ତମାନେ ଭୟରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ; ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 13

निषादा ऊचुः । अज्ञानात्कृतपापानामस्माकं क्षन्तुमर्हसि । किं वा कार्यं प्रियं तेऽद्य तदाज्ञापय सुव्रत

ନିଷାଦମାନେ କହିଲେ—ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ପାପ କରିଥିବା ଆମକୁ ଆପଣ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ। ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆମେ କରିବୁ? ହେ ସୁବ୍ରତ, ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 14

स मुनिस्तन्महद्दृष्ट्वा मत्स्यानां कदनं कृतम् । कृपया परयाविष्टो दाशान्प्रोवाच दुःखितः

ସେ ମୁନି ମତ୍ସ୍ୟମାନଙ୍କର ସେଇ ମହାବଧ ଦେଖି ପରମ କୃପାରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲେ; ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ଚିତ୍ତରେ ମାଛଧରାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 15

केन मे स्यादुपायो हि सर्वे स्वार्थे बत स्थिताः । ज्ञानिनामपि यच्चेतः केवलात्महिते रतम्

ମୋ ପାଇଁ ଉପାୟ କ’ଣ? ହାୟ, ସମସ୍ତେ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ହିଁ ଅଟୁଟ; ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଆତ୍ମହିତରେ ରତ।

Verse 16

ज्ञानिनोपि यदा स्वार्थमाश्रित्य ध्यानमास्थिताः । दुःखार्त्तानीह सत्त्वानि क्व यास्यंति सुखं ततः

ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଲୋକର ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ସୁଖ କେଉଁଠି ପାଇବେ?

Verse 17

योऽभिवांछति भोक्तुं वै दुःखान्येकांततो जनः । पापात्पापतरं तं हि प्रवदंति मुमुक्षवः

ଯେ ଲୋକ ଏକାନ୍ତରେ କେବଳ ଦୁଃଖକୁ ‘ଭୋଗିବା’କୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ତାକୁ ମୁମୁକ୍ଷୁମାନେ ପାପଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପାପତର ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 18

को नु मे स्यादुपायो हि येनाहं दुःखितात्मवान् । अंतः प्रविष्टः सत्त्वानां भवेयं सर्वदुःखभुक्

ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଉପାୟ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ—ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟବାନ୍—ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଭୋକ୍ତା ହୋଇପାରିବି?

Verse 19

यन्ममास्ति शुभं किचित्तदेनानुपगच्छतु । यत्कृतं दुष्कृतं तैश्च तदशेषमुपेतु माम्

ମୋର ଯେ କିଛି ଅଳ୍ପ ପୁଣ୍ୟ ଅଛି, ସେହିଟି ଏହି ଦୁଃଖିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମିଳୁ। ଏବଂ ତାଙ୍କମାନେ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ନିଃଶେଷ ମୋ ଉପରେ ଆସୁ।

Verse 20

दृष्ट्वांधान्कृपणान्व्यंगाननाथान्रोगिणस्तथा । दया न जायते यस्य स रक्ष इति मे मतिः

ଅନ୍ଧ, ଦୀନ, ଅଙ୍ଗବିକଳ, ଅନାଥ ଓ ରୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଯାହାର ହୃଦୟରେ ଦୟା ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, ସେ ମୋ ମତରେ ରାକ୍ଷସ।

Verse 21

प्राणसंशयमापन्नान्प्राणिनो भयविह्वलान् । यो न रक्षति शक्तोपि स तत्पापं समश्नुते

ପ୍ରାଣସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ି ଭୟରେ କମ୍ପିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ, ସମର୍ଥ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯେ ରକ୍ଷା କରେନାହିଁ, ସେ ସେହି ପାପର ଭାଗୀ ହୁଏ।

Verse 22

आहुर्जनानामार्त्तानां सुखं यदुपजायते । तस्य स्वर्गोऽपवर्गो वा कलां नार्हति षोडशीम्

କୁହାଯାଏ—ଆର୍ତ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସହାୟତା କରି ଯେ ସୁଖ ଜନ୍ମେ, ତାହାର ଷୋଡଶମ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ସମାନ ନୁହେଁ।

Verse 23

तस्मान्नैतानहं दीनांस्त्यक्त्वा मीनान्सुदुःखितान् । पदमात्रं तु यास्यामि किं पुनस्त्रिदशालयम्

ଏହେତୁ ମୁଁ ଏହି ଦୀନ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ମାଛମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଯିବିନି। ମୁଁ ଗୋଟିଏ ପଦକ୍ଷେପ ମଧ୍ୟ ନେବିନି; ତେବେ ଦେବାଳୟକୁ ଯିବା କଥା କେଉଁଠି?

Verse 24

ईश्वर उवाच । निशम्यैतदृषेर्वाक्यं दाशास्ते जातसंभ्रमाः । यथावृत्तं तु तत्सर्वं नाभागाय न्यवेदयन्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଋଷିଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଦାଶମାନେ ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ, ଯେପରି ଘଟିଥିଲା ସେସବୁ ନାଭାଗଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜଣାଇଲେ।

Verse 25

नाभागोऽपि ततः श्रुत्वा तं द्रष्टुं ब्रह्मनन्दनम् । त्वरितः प्रययौ तत्र सामात्यः सपुरोहितः

ଏହା ଶୁଣି ନାଭାଗ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁରୋହିତ ସହିତ ସେଠାକୁ ଗଲେ।

Verse 26

स सम्यक्पूजयित्वा तं देवकल्पमुनिं नृपः । प्रोवाच भगवन्ब्रूहि किं करोमि तवाज्ञया

ଦେବତୁଲ୍ୟ ତେଜସ୍ବୀ ସେହି ମୁନିଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି ରାଜା କହିଲେ—“ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।”

Verse 27

आपस्तंब उवाच । श्रमेण महताविष्टाः कैवर्त्ता दुःखजीविनः । मम मूल्यं प्रयच्छेति यद्योग्यं मन्यसे नृप

ଆପସ୍ତମ୍ବ କହିଲେ—“ମହାଶ୍ରମରେ କ୍ଳାନ୍ତ, ଦୁଃଖଜୀବୀ କୈବର୍ତ୍ତମାନେ ‘ଆମ ମୂଲ୍ୟ ଦିଅ’ ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି। ହେ ନୃପ, ଯଦି ଯୋଗ୍ୟ ମନେ କର, ତେବେ ସେହି ପରିଶ୍ରମିକ ଦିଅ।”

Verse 28

नाभाग उवाच । सहस्राणां शतं मूल्यं निषादेभ्यो ददाम्यहम् । निग्रहाख्यस्य भगवन्यथाह ब्रह्मनंदनः

ନାଭାଗ କହିଲେ—“ଭଗବନ୍, ମୁଁ ନିଷାଦମାନଙ୍କୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ମୂଲ୍ୟ ଦେବି—‘ନିଗ୍ରହ’ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବ୍ରହ୍ମନନ୍ଦନ ଯେପରି କହିଥିଲେ ସେହିପରି।”}]}

Verse 29

आपस्तंब उवाच । नाहं शतसहस्रैश्च नियम्यः पार्थिव त्वया । सदृशं दीयतां मूल्यममात्यैः सह चिंतय

ଆପସ୍ତମ୍ବ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଶତସହସ୍ର ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ‘କିଣା’ ଯାଏ ନାହିଁ। ଯଥୋଚିତ ମୂଲ୍ୟ ଦିଅ; ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଚିନ୍ତା କର।

Verse 30

नाभाग उवाच । कोटिः प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्यो द्विजोत्तम । यद्येतदपि ते मूल्यं ततो भूयः प्रदीयते

ନାଭାଗ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ନିଷାଦମାନଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟ ଭାବେ ଏକ କୋଟି ଦିଆଯାଉ। ଏହା ମଧ୍ୟ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ ହେଲେ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦିଆଯିବ।

Verse 31

आपस्तंब उवाच । नार्हं मूल्यं च मे कोटिरधिकं वापि पार्थिव । सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिंतय

ଆପସ୍ତମ୍ବ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ମୋ ପାଇଁ କୋଟି ମଧ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ମୂଲ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅଧିକ ତ ନୁହେଁ। ଯଥୋଚିତ ଦାନ ଦିଅ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ବିଚାର କର।

Verse 32

नाभाग उवाच । अर्द्धराज्यं समस्तं वा निषादेभ्यः प्रदीयताम् । एतन्मूल्यमहं मन्ये किं वाऽन्यन्मन्यसे द्विज

ନାଭାଗ କହିଲେ—ନିଷାଦମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଧରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟ ଦିଆଯାଉ। ଏହାକୁ ମୁଁ ଯଥୋଚିତ ମୂଲ୍ୟ ମନେ କରେ; ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତୁମେ କି ଅନ୍ୟ କିଛି ଯୋଗ୍ୟ ଭାବୁଛ?

Verse 33

आपस्तंब उवाच । अर्धराज्यसमस्तं वा नाहमर्हामि पार्थिव । सदृशं दीयतां मूल्यमृषिभिः सह चिंतय

ଆପସ୍ତମ୍ବ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଅର୍ଧରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟ—ମୁଁ ଏହାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯଥୋଚିତ ଦାନ ଦିଅ; ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ବିଚାର କର।

Verse 34

महर्षेस्तद्वचः श्रुत्वा नाभागः स विषादवान् । चिन्तयामास दुःखार्तः सामात्यः सपुरोहितः

ମହର୍ଷିଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ନାଭାଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ହେଲା। ଶୋକାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁରୋହିତ ସହ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 35

ततः कश्चिदृषिस्तत्र लोमशस्तु महातपाः । नाभागमब्रवीन्मा भैस्तोषयिष्यामि तं मुनिम्

ତାପରେ ସେଠାରେ ମହାତପସ୍ବୀ ଲୋମଶ ଋଷି ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ନାଭାଗକୁ କହିଲେ—“ଭୟ କରନି; ମୁଁ ସେହି ମୁନିଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଦେବି।”

Verse 36

नाभाग उवाच । ब्रूहि मूल्यं महाभाग मुनेरस्य महात्मनः । परित्रायस्व मामस्मात्सज्ञातिकुलबांधवम्

ନାଭାଗ କହିଲା—“ହେ ମହାଭାଗ! ସେହି ମହାତ୍ମା ମୁନିଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ମୂଲ୍ୟ/ଅର୍ପଣ କ’ଣ, କହନ୍ତୁ। ମୋତେ ଏହି ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ—ମୋର ଜ୍ଞାତି, କୁଳ ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହିତ।”

Verse 37

निर्दहेद्भगवान्रुद्रस्त्रैलोक्यं सचराचरम् । किं पुनर्मानुषं हीनमत्यंतवि षयात्मकम्

ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର ଚରାଚର ସହିତ ତ୍ରିଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଦହିପାରନ୍ତି; ତେବେ ବିଷୟାସକ୍ତ ଏହି ଦୀନ ମାନବର କଥା କ’ଣ?

Verse 39

लोमश उवाच । त्वमीड्यो हि महाराज जगत्पूज्यो द्विजोत्तमः । गावश्च दिव्यास्तस्माद्गौर्मूल्यमम्यै प्रदीयताम्

ଲୋମଶ କହିଲେ—“ହେ ମହାରାଜ! ଆପଣ ସ୍ତୁତ୍ୟ, ଜଗତ୍‌ପୂଜ୍ୟ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ। ଗାଈମାନେ ଦିବ୍ୟ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟ/ଅର୍ପଣ ରୂପେ ଗୋଟିଏ ଗାଈ ଦିଆଯାଉ।”

Verse 40

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भगवन्क्रीत एव न संशयः । एतद्योग्यतमं मूल्यं भवतो मुनिसत्तम

ଉଠନ୍ତୁ, ଉଠନ୍ତୁ, ଭଗବନ୍—ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ସମ୍ୟକ୍ ତୃପ୍ତ (କ୍ରୀତ) ହୋଇଛନ୍ତି। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହିଏ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ଯୋଗ୍ୟ ମୂଲ୍ୟ।

Verse 41

आपस्तंब उवाच । उत्तिष्ठाम्येष सुप्रीतः सम्यक्क्रीतोऽस्मि पार्थिव । गोभ्यो मूल्यं न पश्यामि पवित्रं परमं भुवि

ଆପସ୍ତମ୍ବ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଉଠୁଛି; ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ, ମୁଁ ସମ୍ୟକ୍ ତୃପ୍ତ (କ୍ରୀତ) ହୋଇଛି। ଭୂମିରେ ଗୋମାନଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୂଲ୍ୟ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ; ସେମାନେ ପରମ ପବିତ୍ର।

Verse 42

गावः प्रदक्षिणीकार्याः पूजनीयाश्च नित्यशः । मंगलायतनं देव्यः सृष्टा ह्येताः स्वयंभुवा

ଗୋମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଓ ନିତ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗାଈମାନେ ମଙ୍ଗଳର ଆଶ୍ରୟ; ସ୍ୱୟଂଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ଏମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି।

Verse 43

अग्न्यगाराणि विप्राणां देवतायतनानि च । यद्गोमयेन शुद्ध्यंति किंभूतमधिकं ततः

ଯେତେବେଳେ ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ଅଗ୍ନିଗୃହ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିରମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୋମୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ମହିମା ଆଉ କ’ଣ?

Verse 44

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिस्तथैव च । गवां पंच पवित्राणि पुनंति सकलं जगत्

ଗୋମୂତ୍ର, ଗୋମୟ, କ୍ଷୀର, ଦଧି ଓ ଘୃତ—ଗାଈର ଏହି ପାଞ୍ଚ ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ପାବନ କରେ।

Verse 45

गावो ममाग्रतो नित्यं गावः पृष्ठत एव च । गावो मे ह्रदये चैव गवां मध्ये वसाम्यहम

ଗାଈମାନେ ସଦା ମୋର ଆଗରେ ଅଛନ୍ତି, ଗାଈମାନେ ମୋର ପଛରେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଗାଈମାନେ ମୋର ହୃଦୟରେ ବସନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସେ।

Verse 46

एवं जपन्नरो मंत्रं त्रिसंध्यं नियतः शुचिः । मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वर्गलोकं च गच्छति

ନିୟମନିଷ୍ଠ ଓ ଶୁଚି ହୋଇ ପ୍ରାତଃ–ମଧ୍ୟାହ୍ନ–ସାୟଂ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରୁଥିବା ନର ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଏ।

Verse 47

तृणाहारपरा गावः कर्त्तव्या भक्तितोऽन्वहम् । अकृत्वा स्वयमाहारं कुर्वन्प्राप्नोति दुर्गतिम्

ତୃଣକୁ ଆହାର କରୁଥିବା ଗାଈମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ଭକ୍ତିରେ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ସେମାନଙ୍କୁ ଚାରା ନଦେଇ ଯେ ନିଜେ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ଦୁର୍ଗତିକୁ ପାଏ।

Verse 48

तेनाग्नयो हुताः सम्यक्पितरश्चापि तर्पिताः । देवाश्च पूजितास्तेन यो ददाति गवाह्निकम्

ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ଗାଈମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟଭାଗ (ଦୈନିକ ଚାରା/ସେବା) ଦିଏ, ତାହାଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିରେ ଯଥାବିଧି ହୋମ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 49

मन्त्रः । सौरभेयी जगत्पूज्या देवी विष्णुपदे स्थिता । सर्वमेव मया दत्तं प्रतीच्छतु सुतोषिता

ମନ୍ତ୍ର: ହେ ସୌରଭେୟୀ! ଜଗତ୍ପୂଜ୍ୟା ଦେବୀ, ବିଷ୍ଣୁପଦରେ ସ୍ଥିତା—ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦତ୍ତ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଆପଣ ସୁତୋଷିତ ହୋଇ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 50

रक्षणाद्बालपुत्राणां गवां कण्डूयनात्तथा । क्षीणार्तरक्षणाच्चैव नरः स्वर्गे महीयते

ବଛୁଆମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରୁ, ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଖୁଜୁଲି ହଟାଇ ସେବା କରିବାରୁ, ଏବଂ କ୍ଷୀଣ ଓ ଆର୍ତ୍ତ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା କରିବାରୁ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 51

आदिर्गावो हि मर्त्यस्य मध्ये चांते प्रकीर्तिताः । रक्षंति तास्तु देवानां क्षीराज्यममृतं सदा

ମର୍ତ୍ୟର ଜୀବନର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ ଗାଈମାନେ ମୁଖ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ସେମାନେ ଦୁଧ ଓ ଘିଅର ଅମୃତସାର ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କୁ ସଦା ପୋଷଣ କରନ୍ତି।

Verse 52

तस्माद्गावः प्रदातव्याः पूजनीयाश्च नित्यशः । स्वर्गस्य संगमा ह्येताः सोपानमिव निर्मिताः

ଏହେତୁ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଓ ନିତ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗସଙ୍ଗମର ସତ୍ୟ ସ୍ଥାନ—ଉପରକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ସିଢ଼ି ପରି ନିର୍ମିତ।

Verse 53

एतच्छ्रुत्वा निषादास्ते गवां माहात्म्यमुत्त मम् । प्रणिपत्य महात्मानमापस्तंबमथाब्रुवन्

ଗାଈମାନଙ୍କର ଏହି ଉତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ସେ ନିଷାଦମାନେ ମହାତ୍ମା ଆପସ୍ତମ୍ବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପରେ କହିଲେ।

Verse 54

निषादा ऊचुः । संभाषो दर्शनं स्पर्शः कीर्तनं स्मरणं तथा । पावनानि किलैतानि साधूनामिति च श्रुतम्

ନିଷାଦମାନେ କହିଲେ—‘ସାଧୁମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବାଷଣ, ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ସ୍ମରଣ—ଏସବୁ ପାବନକାରୀ ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।’

Verse 55

संभाषो दर्शनं चैव सहास्माभिः कृतं त्वया । कुरुष्वानुग्रहं तस्माद्गौरेषा प्रतिगृह्यताम्

ଆପଣ ଆମ ସହିତ ସମ୍ଭାଷଣ କରି ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଦେଇଛନ୍ତି। ତେଣୁ କୃପା କରି ଏହି ଗାଈଟି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 56

आपस्तंब उवाच । एता वः प्रतिगृह्णामि गां यूयं मुक्तकिल्विषाः । निषादा गच्छत स्वर्गं सह मत्स्यैर्जलोद्धृतैः

ଆପସ୍ତମ୍ବ କହିଲେ—ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କଠାରୁ ଏହି ଗାଈଟି ଗ୍ରହଣ କରୁଛି; ତୁମେ ପାପମୁକ୍ତ ହେଲ। ହେ ନିଷାଦମାନେ, ଜଳରୁ ଉଦ୍ଧୃତ ମାଛମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଅ।

Verse 57

प्राणिनां प्रीतिमुत्पाद्य निन्दिते नापि कर्मणा । नरकं यदि पश्यामि वत्स्यामि स्वर्ग एव तत्

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପ୍ରୀତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରି—ନିନ୍ଦିତ ବୋଲି ଧରାଯାଉଥିବା କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ—ଯଦି ମୁଁ ନରକକୁ ଦେଖେ, ତଥାପି ସେଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପରି ରହିବି।

Verse 58

यन्मया सुकृतं किञ्चिन्मनोवाक्कायकर्मभिः । कृतं स्यात्तेन दुःखार्ताः सर्वे यांतु शुभां गतिम्

ମନ, ବାକ୍, କାୟ କର୍ମଦ୍ୱାରା ମୁଁ କରିଥିବା ଅଳ୍ପ ସୁକୃତ ଯେ କିଛି ଅଛି, ସେହି ପୁଣ୍ୟବଳରେ ଦୁଃଖାର୍ତ ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 59

ततस्तस्य प्रसादेन महर्षेर्भावितात्मनः । निषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर्दिवं गताः

ତାପରେ ସେହି ଭାବିତାତ୍ମା ମହର୍ଷିଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଏବଂ ସେହି ବାକ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ, ନିଷାଦମାନେ ମାଛମାନଙ୍କ ସହିତ ଦିବ୍ୟଲୋକ (ସ୍ୱର୍ଗ) କୁ ଗଲେ।

Verse 60

तान्दृष्ट्वा व्रजतः स्वर्गं समत्स्यान्मत्स्यजीविनः । सामात्यभृत्यो नृपतिर्विस्मयादिदमब्रवीत्

ମାଛ ସହିତ ସେଇ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାଜା—ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପରିଚାରକମାନଙ୍କ ସହ—ବିସ୍ମୟରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 61

सेव्याः श्रेयोऽर्थिभिः सन्तः पुण्यतीर्थे जलोपमाः । क्षणो पासनमप्यत्र न येषां निष्फलं भवेत्

ପରମ ଶ୍ରେୟ ଚାହୁଁଥିବାମାନେ ସନ୍ତମାନଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥରେ ସେମାନେ ଜୀବନଦାୟକ ଜଳ ସମାନ; ଏଠାରେ ତାଙ୍କର କ୍ଷଣମାତ୍ର ସେବା ମଧ୍ୟ କେବେ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 62

सद्भिः सह सदासीत सद्भिः कुर्वीत सत्कथाम् । सतां व्रतेन वर्तेत नासद्भिः किञ्चिदाचरेत्

ସଦା ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ରହିବା ଉଚିତ, ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସହ ସତ୍କଥା କରିବା ଉଚିତ। ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ବ୍ରତ-ନିୟମରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ କିଛିମାତ୍ର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 63

सतां समागमादेते समत्स्या मत्स्यजीविनः । त्रिविष्टपमनुप्राप्ता नराः पुण्यकृतो यथा

ସତ୍ସଙ୍ଗର ପ୍ରଭାବରୁ ଏହି ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀମାନେ ମାଛ ସହିତ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ (ସ୍ୱର୍ଗ) ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଯେପରି ପୁଣ୍ୟକର୍ମ କରୁଥିବା ନରମାନେ କରନ୍ତି।

Verse 64

आपस्तंबो मुनिस्तत्र लोमशश्च महामनाः । वरैस्तं विविधैरिष्टैश्छंदयामासतुर्नृपम्

ସେଠାରେ ମୁନି ଆପସ୍ତମ୍ବ ଓ ମହାମନା ଲୋମଶ, ଇଷ୍ଟ ନାନାପ୍ରକାର ବରଦାନ ଦେଇ ସେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ।

Verse 65

ततः स वरयामास धर्मबुद्धिं सुदुर्लभाम् । तथेति चोक्त्वा तौ प्रीत्या तं नृपं वै शशंसतुः

ତାପରେ ସେ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିର ବର ବାଛିଲେ। “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ସେଇ ଦୁଇ ମୁନି ପ୍ରୀତିରେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।

Verse 66

अहो धन्योऽसि राजेन्द्र यत्ते धर्मपरा मतिः । धर्मः सुदुर्लभः पुंसां विशेषेण महीक्षिताम्

ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ତୁମେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମର ମତି ଧର୍ମପରାୟଣ। ଧର୍ମ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ବିଶେଷକରି ପୃଥିବୀ ଶାସନକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ।

Verse 67

यदि राजा मदाविष्टः स्वधर्मं न परि त्यजेत् । ततो जगति कस्तस्मात्पुमानभ्यधिको भवेत्

ଯଦି ରାଜା ସତ୍ତାର ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ ନ କରନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଜଗତରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ କିଏ ହେବ?

Verse 68

ध्रुवं जन्म सदा राज्ञां मोहश्चापि सदा ध्रुवः । मोहाद्ध्रुवश्च नरको राज्यं निन्दन्त्यतो बुधाः

ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ, ଏବଂ ମୋହ ମଧ୍ୟ ସଦା ନିଶ୍ଚିତ। ମୋହରୁ ନରକଫଳ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ; ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ (ବନ୍ଧନକାରୀ) ରାଜତ୍ୱକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି।

Verse 69

राज्यं हि बहु मन्यंते नरा विषयलोलुपाः । मनीषिणस्तु पश्यन्ति तदेव नरकोपमम्

ବିଷୟଲୋଲୁପ ଲୋକେ ରାଜ୍ୟକୁ ବହୁତ ମହାନ ଭାବନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମନୀଷୀମାନେ ସେଇ ରାଜ୍ୟକୁ ନରକସଦୃଶ ଦେଖନ୍ତି (ଯେତେବେଳେ ତାହା ତୃଷ୍ଣା ଓ ଅହଂକାର ବଢ଼ାଏ)।

Verse 70

तस्माल्लोकद्वयध्वंसी न कर्त्तव्यो मदस्त्वया । यदीच्छसि महाराज शाश्वतीं गतिमात्मनः

ଏହେତୁ ଦୁଇ ଲୋକକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଥିବା ଗର୍ବ ତୁମେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ହେ ମହାରାଜ, ଯଦି ନିଜ ପାଇଁ ଶାଶ୍ୱତ ଗତି ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କର।

Verse 71

ईश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तौ महात्मानौ जग्मतुः स्वं स्वमाश्रमम् । नाभागोऽपि वरं लब्ध्वा प्रहृष्टः प्राविशत्पुरम्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏପରି କହି ସେଇ ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ନାଭାଗ ମଧ୍ୟ ବର ପାଇ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 72

एतत्ते कथितं देवि प्रभावं देविकोद्भवम् । ऋषिणा स्थापितश्चापि भवो जाले श्वरस्तदा

ହେ ଦେବୀ, ଦେବିକାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଭାବ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା। ଏବଂ ସେଠାରେ ଋଷି ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ‘ଜାଲେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 73

जाले निपतितो यस्माद्दाशानामृषिसत्तमः । जालेश्वरेति नामासौ विख्यातः पृथिवीतले

ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀମାନଙ୍କ ଜାଲରେ ସେଇ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପତିତ ହୋଇଥିବାରୁ, ସେ ପୃଥିବୀତଳେ ‘ଜାଲେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ ହେଲେ।

Verse 74

तत्र स्नात्वा महादेवि जालेश्वरसमर्चनात् । आपस्तंबश्च नाभागो निषादा मत्स्यजीविनः

ହେ ମହାଦେବୀ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଜାଲେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କରିବାରୁ ଆପସ୍ତମ୍ବ, ନାଭାଗ ଏବଂ ମାଛଧରି ଜୀବିକା କରୁଥିବା ନିଷାଦମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଫଳ ପାଇଲେ।

Verse 75

मत्स्यैः सह गताः स्वर्गं देविकायाः प्रभावतः । चैत्रस्यैव तु मासस्य शुक्लपक्षे त्रयोदशीम्

ଦେବିକାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନେ ମାଛମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଚୈତ୍ରମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।

Verse 76

दद्यात्पिण्डं पितृभ्यो यस्तस्यांतो नैव विद्यते । गोदानं तत्र देयं तु ब्राह्मणे वेदपारगे । श्रोतव्यं चैव माहात्म्यं द्रष्टव्यो जालकेश्वरः

ଯେ ଲୋକ ସେଠାରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡଦାନ କରେ, ତାହାର ପୁଣ୍ୟର ଅନ୍ତ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୋଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବା ଓ ଜାଲକେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ।