
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର (ଶିବ) ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି—କାଳଭୈରବ ସଂପୃକ୍ତ ମହାଶ୍ମଶାନ ଓ ତାହାର ସମୀପରେ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ। ସେଠାରେ ମଙ୍କୀଶ୍ୱରଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଶୈବ ମହିମାକୁ ଦୃଢ଼ କରେ ବୋଲି ଶିବ କହନ୍ତି। ମୂଳ ଦାବି ହେଉଛି ସ୍ଥାନବିଶେଷ ମୋକ୍ଷଦାନ: ଯେମାନେ ସେଠାରେ ମରନ୍ତି କିମ୍ବା ଯାହାଙ୍କ ଦାହସଂସ୍କାର ସେଠାରେ ହୁଏ, ସେମାନେ କାଳବିପର୍ୟୟ/ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ପରି ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଗ୍ରନ୍ଥର ନୀତିଶ୍ରେଣୀରେ ‘ମହାପାତକୀ’ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରପ୍ରଭାବରେ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ‘କୃତସ୍ମରତା’—ସ୍ମରଣରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା—କୁ ଫଳସିଦ୍ଧି ସହ ଯୋଡ଼ି ଶ୍ମଶାନକୁ ‘ଅପୁନର୍ଭବଦାୟକ’ (ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତିଦାତା) ଅଞ୍ଚଳ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବିଷୁବକାଳକୁ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟକାଳ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଶେଷରେ ଶିବ ଏହି ପ୍ରିୟ କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରତି ନିତ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ଏହାକୁ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅବିମୁକ୍ତଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 1
ईश्वर उवाच । तस्मिन्स्थाने महादेवि स्मशानं कालभैरवम् । ब्रह्मकुण्डं वरारोहे यावद्देवः कृतस्मरः
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ମହାଦେବୀ, ହେ ବରାରୋହେ! ସେହି ସ୍ଥାନରେ କାଳଭୈରବଙ୍କ ଶ୍ମଶାନ ଓ ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ ଅଛି; ଯେତେଦୂର ଦେବ କୃତସ୍ମରଙ୍କ ପବିତ୍ର ପରିସର ବିସ୍ତୃତ, ସେତେଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
Verse 2
तत्र ये प्राणिनो दग्धा मृताः कालविपर्ययात् । ते सर्वे मुक्तिमायांति महापातकिनोऽपि वा
ଯେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସେଠାରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ କାଳବିପର୍ୟୟରେ (ମୃତ୍ୟୁର ଅନିବାର୍ୟତାରେ) ମରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି—ମହାପାତକୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
Verse 3
कृतस्मरान्महादेवि यावन्मंकीश्वरः स्थितः । महास्मशानं तद्देवि अपुनर्भवदायकम्
ହେ ମହାଦେବୀ! କୃତସ୍ମରରୁ ଯେଉଁଠାରେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଂକୀଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥିତ, ସେହି ମହାଶ୍ମଶାନ, ହେ ଦେବୀ, ଅପୁନର୍ଭବ (ପୁନର୍ଜନ୍ମ-ନିବୃତ୍ତି) ଦାନ କରେ।
Verse 4
तस्मिन्स्थाने वहेद्यत्र विषुवं प्राणिनां प्रिये । तत्रोषरं स्मृतं क्षेत्रं तन्मे प्रियतरं सदा
ପ୍ରିୟେ, ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ‘ବିଷୁବ’—ଜୀବନ-ମୃତ୍ୟୁର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ସନ୍ଧି—ଘଟେ, ସେ ଦେଶ ‘ଉଷର-କ୍ଷେତ୍ର’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ସେ ମୋତେ ସଦା ଅତି ପ୍ରିୟ।
Verse 5
कल्पांतेऽपि न मुंचामि अविमुक्तात्प्रियं मम
କଳ୍ପାନ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ତ୍ୟାଗ କରେନି।
Verse 201
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कालभैरवस्मशानमाहात्म्यवर्णनं नामैकोत्तरद्विशततमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କାନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତି ସହସ୍ର ଶ୍ଲୋକସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର, ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘କାଳଭୈରବ-ଶ୍ମଶାନ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ଏକତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।