
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮୩ରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ‘ମିଶ୍ର-ତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ତ୍ରିସଙ୍ଗମ’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଯେଉଁଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ, ହିରଣ୍ୟା ଓ ସମୁଦ୍ରର ତ୍ରିବିଧ ସଙ୍ଗମ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ଥାନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ବିଶେଷକରି ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପର୍ବ ଦିନରେ ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଜପ ‘କୋଟିଗୁଣ’ ଫଳଦାୟକ ଓ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ମଙ୍କୀଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ-ତତ୍ତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ସେହି ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଥିବା କଥା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା ସହ ଏମିତି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ସମାଜରେ ଅବହେଳିତ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାର ପୁଣ୍ୟପ୍ରଭାବରେ ସ୍ୱର୍ଗଫଳ ପାଆନ୍ତି—ଏହା ତୀର୍ଥର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଶକ୍ତିକୁ ସୂଚାଏ। ଯାତ୍ରାଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆଚାର କୁହାଯାଇଛି—ବ୍ୟବହୃତ ବସ୍ତ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୋଦାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କରିବା; କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ପିତୃତର୍ପଣ କରିବା। ଶେଷରେ ତ୍ରିସଙ୍ଗମକୁ ମହାପାପନାଶକ, ବିଶେଷତଃ ବୈଶାଖରେ ଅତିଫଳଦାୟକ ବୋଲି କହି, ପାପକ୍ଷୟ ଓ ପିତୃପ୍ରୀତି ପାଇଁ ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ (ବଳଦକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ମୁକ୍ତ/ଦାନ) ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि मिश्रतीर्थमनुत्तमम् । त्रिसंगमेति विख्यातं सौरं तीर्थमनुत्तमम्
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତତ୍ପରେ, ହେ ମହାଦେବୀ, ଅନୁତ୍ତମ ମିଶ୍ରତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଯାହା ‘ତ୍ରିସଙ୍ଗମ’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ, ସୂର୍ଯ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁପମ।
Verse 2
सरस्वती हिरण्या च समुद्रश्चैव भामिनि । त्रयाणां संगमो यत्र दुष्प्राप्यो दैवतैरपि
ହେ ଭାମିନୀ, ସେଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ, ହିରଣ୍ୟା ଓ ସମୁଦ୍ର—ଏ ତିନିଙ୍କର ସଙ୍ଗମ ଅଛି; ସେହି ସଙ୍ଗମସ୍ଥାନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 3
सर्वेषां तत्र तीर्थानां प्रधानं तीर्थमुत्तमम् । सूर्यपर्वणि संप्राप्ते कुरुक्षेत्राद्विशिष्यते
ସେଠାର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପ୍ରଧାନ ଓ ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥ; ସୂର୍ଯ୍ୟପର୍ବ ଆସିଲେ ଏହା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ।
Verse 4
स्नानं दानं जपस्तत्र सर्वं कोटिगुणं भवेत्
ସେଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଜପ—ସବୁ କୋଟିଗୁଣ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।
Verse 5
मंकीश्वरान्महादेवि यावल्लिंगं कृतस्मरम् । एतस्मिन्नन्तरे देवि तीर्थानां दशकोटयः
ହେ ମହାଦେବୀ, ମଂକୀଶ୍ୱରରୁ କୃତସ୍ମର ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସେଇ ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ଦେବୀ, ଦଶ କୋଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି।
Verse 6
कृमिकीटपतंगाश्च श्वपचा वा नराधमाः । सोऽपि स्वर्गमवाप्नोति किं पुनर्भावितात्मवान्
ସେଠାରେ କୃମି, କୀଟ, ପତଙ୍ଗ ଓ ପକ୍ଷୀ—କିମ୍ବା ଶ୍ୱପଚ ଓ ନରାଧମମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଆନ୍ତି; ତେବେ ଭାବିତ-ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା କେତେ ଅଧିକ!
Verse 7
तत्र पीतानि वस्त्राणि काञ्चनं सुरभिस्तथा । ब्राह्मणाय प्रदातव्या सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः
ସେଠାରେ ଯାତ୍ରାର ସମ୍ୟକ୍ ଫଳ ଇଚ୍ଛୁକମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୀତ ବସ୍ତ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଉତ୍ତମ ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् । तर्पिताः पितरस्तेन यावच्चन्द्रार्कतारकम्
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସ୍ନାନ କରି ଯେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରେ, ତାହାଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ ପିତରମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ-ତାରା ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି।
Verse 9
एतत्त्रिसंगमं देवि महापातकनाशनम् । दुर्लभं त्रिषु लोकेषु वैशाख्यां तु विशेषतः
ହେ ଦେବୀ, ଏହି ତ୍ରିସଙ୍ଗମ ମହାପାତକନାଶକ। ତିନି ଲୋକରେ ଏହା ଦୁର୍ଲଭ—ବିଶେଷତଃ ବୈଶାଖ ମାସରେ।
Verse 10
वृषो त्सर्गो विशेषेण तत्र कार्यो नरोत्तमैः । सर्वपापविनाशाय पितॄणां प्रीतये प्रिये
ପ୍ରିୟେ, ସେଠାରେ ନରୋତ୍ତମମାନେ ବିଶେଷଭାବେ ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ (ବୃଷ ଦାନ/ମୁକ୍ତି) କରିବା ଉଚିତ—ସର୍ବପାପବିନାଶ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ।
Verse 183
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये त्रिसंगममाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କାନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀ ସହସ୍ର ଶ୍ଲୋକସଂହିତାରେ, ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ‘ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଭାଗର ‘ତ୍ରିସଙ୍ଗମମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ୧୮୩ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।