Adhyaya 334

Verse 1

ईश्वर उवाच । भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक पृच्छामि त्वामहं भक्त्या किञ्चित्कौतूहलात्पुनः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— ହେ ଭଗବନ୍, ଦେବଦେବେଶ, ସଂସାର-ସମୁଦ୍ର ପାର କରାଇବା ତାରକ! ଭକ୍ତିଭାବରେ, ପୁନଃ ଏକ କୌତୁହଳବଶେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି।

Verse 2

यत्त्वया कथितं देव तलस्वामिमहोदयम् । किं तत्र कारणं देव तलो येन निपातितः

ହେ ଦେବ! ଆପଣ ଯେ ତଲସ୍ୱାମିଙ୍କ ମହାନ ଉଦୟ ବିଷୟରେ କହିଲେ, ସେଠାରେ କେଉଁ କାରଣରୁ, ହେ ଦେବ, ତଲ ପତିତ ହେଲା?

Verse 3

कोऽसौ तलः समाख्यातः किंवीर्यः किंपरायणः । कस्मात्स्थानात्समुत्पन्नः कथं जातश्च मे वद

‘ତଲ’ ବୋଲି ଯେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ କିଏ? ତାହାର ବୀର୍ୟ/ଶକ୍ତି କ’ଣ, ଏବଂ ସେ କାହାର ପରାୟଣ? କେଉଁ ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିପରି ଜନ୍ମିଲା—ମୋତେ କହ।

Verse 4

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि रहस्यं पापनाशनम् । यन्न कस्यचिदाख्यातं तत्ते वक्ष्याम्य शेषतः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— ଶୁଣ ଦେବୀ, ମୁଁ ପାପନାଶକ ଏକ ରହସ୍ୟ କହିବି; ଯାହା କାହାକୁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇନାହିଁ, ସେହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ କହିଦେବି।

Verse 5

देवा अपि न जानंति तलसोत्पत्तिकारणम् । पूर्वं कृतयुगे देवि गोविन्देति प्रकीर्तितः

ଦେବୀ, ତଳର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ପୂର୍ବେ କୃତଯୁଗରେ ସେ ‘ଗୋବିନ୍ଦ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।

Verse 6

त्रेतायां वामनः स्वामी स्तुतिस्वामी तृतीयके । कलौ युगे महादेवि तलस्वामी प्रकीर्तितः

ମହାଦେବୀ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଏଠାର ସ୍ୱାମୀ ‘ବାମନ-ସ୍ୱାମୀ’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ; ତୃତୀୟ (ଦ୍ୱାପର) ଯୁଗରେ ‘ସ୍ତୁତି-ସ୍ୱାମୀ’ ଭାବେ ସ୍ତୁତ; ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ‘ତଳ-ସ୍ୱାମୀ’ ଭାବେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 7

तथा तप्तोदकस्वामी तस्य नामांतरं प्रिये । अधुना संप्रवक्ष्यामि तलोत्पत्तिं तव प्रिये

ପ୍ରିୟେ, ‘ତପ୍ତୋଦକ-ସ୍ୱାମୀ’ ମଧ୍ୟ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ। ଏବେ, ପ୍ରିୟେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତଳର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ବିସ୍ତାରେ କହିବି।

Verse 8

आसीन्महेन्द्रनामा च दानवो रौद्ररूपधृक् । कोटिवर्षाणि तेनैव तपस्तप्तं पुरा प्रिये

ପ୍ରିୟେ, ପୁରାତନକାଳରେ ‘ମହେନ୍ଦ୍ର’ ନାମକ ଏକ ଦାନବ ଥିଲା, ଯାହାର ରୂପ ରୌଦ୍ର ଥିଲା। ସେ କୋଟି ବର୍ଷ ଧରି ଘୋର ତପ କରିଥିଲା।

Verse 9

स तपोबलमाविष्टो जिग्ये देवान्सवासवान् । जित्वा देवांस्ततः सर्वांस्ततः काले समागतः

ତପୋବଳରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କଲା। ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି, ଯଥାକାଳେ ସେ ପୁଣି ଆଗକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 10

युद्धं स प्रार्थयामास मया सार्द्धं सुभीषणम् । ततोऽभवन्महायुद्धं ब्रह्माण्डक्षयकारकम्

ସେ ମୋ ସହ ଅତିଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲା। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ କରିପାରୁଥିବା ମହାଯୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 11

ततः कोपान्महायुद्धे मम देहाद्वरानने । ज्वाला तत्र समुत्पन्ना तन्मध्ये स तलोऽभवत्

ତାପରେ, ହେ ସୁମୁଖୀ, ସେହି ମହାଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୋଧବଶତଃ ମୋ ଦେହରୁ ଜ୍ୱାଳା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏବଂ ସେଇ ଜ୍ୱାଳାର ମଧ୍ୟରେ ‘ତଲ’ ଜନ୍ମ ନେଲା।

Verse 12

तेन दृष्टो महेन्द्रोऽसौ गर्जन्गिरिगुहाश्रयः

ସେ (ତଲ) ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା ସହିତ ମହେନ୍ଦ୍ର ଗର୍ଜନ କରି ପର୍ବତର ଗୁହାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲା।

Verse 13

कथं गर्जसि हे मूढ युद्धं कुरु मया सह । इत्युक्ते तत्र देवेशि तेन युद्धमवर्तत

“ହେ ମୂଢ! କାହିଁକି ଗର୍ଜୁଛୁ? ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର।” ଏହିପରି କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ, ହେ ଦେବେଶୀ, ସେ ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା।

Verse 14

तत्र प्रवर्त्तिते युद्धे तलमाहेन्द्रयोस्तयोः

ସେଠାରେ ତଲ ଓ ମହେନ୍ଦ୍ର—ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା,

Verse 15

रुद्रवीर्यस्य युक्तेन तलेनोदारकर्मणा । मल्लयुद्धेन बलिना महेन्द्रो विनिपातितः

ରୁଦ୍ରବୀର୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ, ଉଦାରକର୍ମା ବଳବାନ୍ ତଲ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପ୍ରହାରେ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭୂମିସାତ୍ କରିଦେଲା।

Verse 16

ततस्तं पतितं दृष्ट्वा विस्मयं स तलो गतः । गतप्राणं तदा ज्ञात्वा हर्षान्नृत्यमथाकरोत्

ତାଙ୍କୁ ପତିତ ଦେଖି ତଲ ବିସ୍ମୟଗ୍ରସ୍ତ ହେଲା; ତାହା ପ୍ରାଣହୀନ ବୋଲି ଜାଣି ହର୍ଷରେ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 17

तस्मिन्संनृत्यमाने तु सर्वे स्थावरजंगमम् । चकंपे तु वरारोहे प्रभावात्तस्य वीर्यतः

ହେ ବରାରୋହେ! ସେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବାବେଳେ, ତାହାର ବୀର୍ୟ-ପ୍ରଭାବରୁ ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତେ କମ୍ପିତ ହେଲେ।

Verse 18

ततो भारभराकान्ता धरणी तलपीडिता । अतीवभयसंत्रस्ताः सदेवासुरमानुषाः

ତାପରେ ତଲର ପଦାଘାତରେ ପୀଡିତ ଧରଣୀ ଭାରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା; ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ ସମସ୍ତେ ଅତିଭୟରେ ସନ୍ତ୍ରସ୍ତ ହେଲେ।

Verse 19

क्षुभिता गिरयः सर्वे विद्रुताश्च महार्णवाः । तरवो निधनं जग्मुर्नद्यो वाहांश्च तत्यजुः

ସମସ୍ତ ପର୍ବତ କମ୍ପିତ ହେଲେ, ମହାସାଗରମାନେ ଉଛ୍ଛ୍ୱସିତ ହୋଇ ଉନ୍ମତ୍ତ ହେଲେ; ବୃକ୍ଷମାନେ ନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ନଦୀମାନେ ନିଜ ଧାରା ତ୍ୟାଗ କଲେ।

Verse 20

गतप्रभावाः सूर्याद्या ज्योतींषि न विरेजिरे । त्रैलोक्यं व्याकुलीभूतं तलनृत्यप्रभावतः

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିମାନ ନିଜ ପ୍ରଭା ହରାଇ ଆଲୋକିତ ହେଲେ ନାହିଁ; ତାଲୋର ନୃତ୍ୟ-ପ୍ରଭାବରେ ତ୍ରିଲୋକ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା।

Verse 21

ततो देवगणाः सर्वे शरणं रुद्रमाययुः । वृत्तं यथावत्कथितं ततो रुद्र उवाच तान्

ତେବେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଘଟଣା କଥିତ ହେବା ପରେ ରୁଦ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 22

अवध्यो मे तलो देवाः पुत्रत्वे हि प्रतिष्ठितः । एवमुक्त्वा हृषीकेशं प्रभासक्षेत्रवासिनम्

‘ହେ ଦେବମାନେ! ତାଲୋ ମୋ ଦ୍ୱାରା ବଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେ ମୋର ପୁତ୍ରତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।’ ଏମିତି କହି ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରବାସୀ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 23

स्तुतिस्वामीतिनामानं स्थितं दुर्वाससः पुरः । प्रभासक्षेत्रसामीप्ये पूर्वभागे प्रतिष्ठितम्

‘ସ୍ତୁତିସ୍ୱାମୀ’ ନାମକ ଦେବସ୍ଥାନ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଆଶ୍ରମର ସମ୍ମୁଖରେ ଅବସ୍ଥିତ; ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ର ସମୀପର ପୂର୍ବଭାଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 24

तप्तोदकुंडसामीप्ये तत्र गच्छत भोः सुराः । कल्पेकल्पे तु तेनैव विध्यतेऽसौ हि दानवः

ତପ୍ତୋଦକ କୁଣ୍ଡର ସମୀପକୁ—ହେ ସୁରମାନେ, ସେଠାକୁ ଯାଅ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ସେହି (ସ୍ତୁତିସ୍ୱାମୀ) ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦାନବ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 25

एवमुक्ते तदा देवाः प्रभासं क्षेत्रमागताः । तत्र ते विबुधा जग्मुर्यत्र तप्तोदकाधिपः

ଏପରି କୁହାଯାଇଲେ ଦେବଗଣ ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରେ ସେହି ବିବୁଧମାନେ ତପ୍ତୋଦକର ଅଧିପତି ପ୍ରଭୁ ଯେଉଁଠାରେ ବିରାଜନ୍ତି ସେଠାକୁ ଗଲେ।

Verse 26

दृष्ट्वा नारायणं तत्र देवाः श्रद्धासमन्विताः । तुष्टुवुः परया भक्त्या देवदेवं जनार्द्दनम्

ସେଠାରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଶ୍ରଦ୍ଧାସମନ୍ୱିତ ଦେବମାନେ ପରମ ଭକ୍ତିରେ ଦେବଦେବ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 27

वैकुंठ त्राहि नो देवांस्तलेनोच्चाटिता वयम् । महेन्द्रक्रोधसंभूतरुद्रतेजोद्भवेन वै

ହେ ବୈକୁଣ୍ଠ, ଆମ ଦେବମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର; ଆମେ ଆଘାତରେ ଆମ ସ୍ଥାନରୁ ଉଚ୍ଛାଟିତ ହୋଇଛୁ—ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ଜନ୍ମିତ ଏବଂ ରୁଦ୍ରତେଜରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ସେହି (ଶତ୍ରୁ) ଦ୍ୱାରା।

Verse 28

अस्माभी रुद्रसामीप्ये कार्यं सर्वं निवेदितम् । ततः प्रस्थापिताः सर्वे रुद्रेण परमेष्ठिना । तव पार्श्वे महादेव नस्त्वं देव गतिर्भव

ଆମେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଆମ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିବେଦନ କଲୁ। ତାପରେ ପରମେଷ୍ଠୀ ରୁଦ୍ର ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଗକୁ ପଠାଇଲେ। ଏବେ, ହେ ମହାଦେବ, ତୁମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତୁମେ ହିଁ ଆମର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଗତି ହେଉ, ହେ ଦେବ।

Verse 29

इति श्रुत्वा वचस्तेषां देवदेवो जनार्द्दनः । दानवस्यवधार्थाय देवानां रक्षणाय च । चक्रे यत्नं महाबाहुः प्रभासक्षेत्रवल्लभः

ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦେବଦେବ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଦାନବବଧ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରିୟ, ମହାବାହୁ ଭଗବାନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।

Verse 30

समाहूय तदा दैत्यं प्रभासक्षेत्रमध्यतः । युद्धं चक्रे ततो देवि विश्वप्रलयकारकम्

ତେବେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଦୈତ୍ୟକୁ ଡାକି, ହେ ଦେବୀ, ସେ ଜଗତ୍-ପ୍ରଳୟକାରୀ ପରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କଲା।

Verse 31

ततस्तु देवाः सर्वे च स्वसैन्यपरिवारिताः । चक्रुर्युद्धं च दैत्येन सुमहल्लोमहर्षणम्

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଜ ନିଜ ସେନାଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ, ଦୈତ୍ୟ ସହିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 32

ततः पर्वतसंकाशं दृष्ट्वा दैत्यं महाबलम् । उवाच चपलापांगो गरुडकृतवाहनः

ତାପରେ ପର୍ବତସଦୃଶ ମହାବଳୀ ଦୈତ୍ୟକୁ ଦେଖି, ଚପଳ ଦୃଷ୍ଟିଯୁକ୍ତ ଗରୁଡଵାହନ ପ୍ରଭୁ କହିଲେ।

Verse 33

अहो दैत्य महाबाहो मल्लयुद्धं ददस्व मे । त्वद्बाहुयुगलं दृष्ट्वा न युद्धे वांछितं मम

“ଆହା! ହେ ମହାବାହୁ ଦୈତ୍ୟ, ମୋତେ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ ଦିଅ। ତୋର ଦୁଇ ବାହୁ ଦେଖି ମୋର ଅନ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ।”

Verse 34

नारायणवचः श्रुत्वा करमुद्यम्य दानवः । अभ्यधावत्तदा दैत्यः कालान्तकसमप्रभः

ନାରାୟଣଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଦାନବ ହାତ ଉଠାଇ ଧାଇଲା; ତେବେ ସେ ଦୈତ୍ୟ କାଳାନ୍ତକ ସମ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳି ଆକ୍ରମଣ କଲା।

Verse 35

ततः प्रवर्तितं युद्धमन्योन्यं जयकांक्षिणोः । जंघाभ्यां पादबन्धेन बाहुभ्यां बाहुबंधनम्

ତାପରେ ଜୟକାମୀ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଜଂଘାଦ୍ୱାରା ପାଦ ବାନ୍ଧି, ବାହୁଦ୍ୱାରା ବାହୁ ବନ୍ଧି ସେମାନେ ଘନିଷ୍ଠ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 36

कंठेन बन्धयन्कंठमुदरेणोदरं तथा एतस्मिन्नन्तरे देवाः सभयाः संबभूविरे

ସେମାନେ କଣ୍ଠରେ କଣ୍ଠ ଓ ଉଦରେ ଉଦର ବାନ୍ଧି ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧରେ ଜକଡ଼ିଲେ। ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେବମାନେ ଭୟାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 37

ततः पीडासमाक्रांतो विष्णुः संस्मरते हरम् । तत्क्षणादागतो रुद्रः किं करोमि महाबलः

ତେବେ ପୀଡାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ସେଇ କ୍ଷଣେ ରୁଦ୍ର ଆସି କହିଲେ—“ମହାବଳ, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?”

Verse 38

विष्णुरुवाच । श्रांतोऽहं देवदेवेश मल्लयुद्धेन शंकर । तप्तोदकं कुरुष्वेह श्रमनाशाय सांप्रतम्

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—“ହେ ଦେବଦେବେଶ ଶଙ୍କର! ଏହି ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ଶ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଛି। ଏବେଇ ଏଠାରେ ମୋର ଶ୍ରମନାଶ ପାଇଁ ତପ୍ତ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କର।”

Verse 39

ततस्तलं हनिष्यामि क्षण मात्रेण भैरवम्

“ତାପରେ ମୁଁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଭୂମିକୁ ଆଘାତ କରି ଭୈରବ-ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରିଦେବି।”

Verse 40

ईश्वर उवाच । आदौ कृतयुगे कृष्ण उमया यत्कृतं पुरा । ऋषीणां श्रमनाशार्थं तप्तोदं तत्र निर्मितम्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— ହେ କୃଷ୍ଣ, କୃତଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଉମା ପୂର୍ବେ ଯାହା କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଶ୍ରମ ନାଶ ପାଇଁ ତପ୍ତଜଳ ସ୍ରୋତ ନିର୍ମିତ ହେଲା।

Verse 41

तद्दैत्यपापमाहात्म्यात्पुनः शीतलतां गतम् । पुनस्तदुष्णतां नीतं ततः कल्पांतसंस्थितौ

ଦୈତ୍ୟର ପାପ-ପ୍ରଭାବରୁ ତାହା ପୁଣି ଶୀତଳ ହେଲା; ପରେ ପୁଣି ଉଷ୍ଣତାକୁ ନିତ ହେଲା, ଏବଂ କଳ୍ପାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେପରି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲା।

Verse 42

एवमुक्त्वा तदा देवं वीक्षांचक्रे महेश्वरः । तृतीय लोचनेनैव ज्वालामालोपशोभिना

ଏପରି କହି ମହେଶ୍ୱର ସେ ଦେବଙ୍କ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ନିକ୍ଷେପ କଲେ—ଜ୍ୱାଲାମାଳାରେ ଶୋଭିତ ତୃତୀୟ ନୟନ ଦ୍ୱାରା।

Verse 43

तेन ज्वालासमूहेन व्याप्तं कुण्डं चतुर्दिशम् । तप्तोदकुण्डमभवत्तेन ख्यातं धरातले

ସେ ଜ୍ୱାଲାସମୂହରେ କୁଣ୍ଡ ଚାରିଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଗଲା। ତାହା ‘ତପ୍ତୋଦକୁଣ୍ଡ’ ହେଲା ଏବଂ ତାହାଦ୍ୱାରା ଧରାତଳରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 44

ततो नारायणेनेह क्षालितं गात्रसुत्तमम् । क्षालनात्तस्य देवस्य श्रमो नाशमुपागमत्

ତାପରେ ନାରାୟଣ ସେଠାରେ ନିଜ ଉତ୍ତମ ଦେହକୁ ସ୍ନାନ କରି ଧୋଇଲେ। ସେ ଦେବଙ୍କ ଏହି କ୍ଷାଳନରୁ ତାଙ୍କର ଶ୍ରମ ନାଶ ହେଲା।

Verse 45

ततस्तुष्टमना देवस्तीर्थानां दशकोटिकाः । स स्मृत्वा तत्र विधिवत्क्षिप्त्वा स्नात्वा वरानने

ତେବେ ଦେବ ହୃଦୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଦଶକୋଟିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ; ହେ ସୁମୁଖୀ, ସେଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆହୁତି ଅର୍ପଣ କରି ସ୍ନାନ କରି ଯଥାକ୍ରମେ କର୍ମ କଲେ।

Verse 46

ततश्चक्रे महायुद्धं तलेनातिभयंकरम् । जघान स तलं दैत्यं मुष्टिघातेन मस्तके

ତାପରେ ତଳ ସହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ମହାଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଦେବ ମୁଷ୍ଟିଘାତରେ ଦୈତ୍ୟ ତଳର ମସ୍ତକରେ ପ୍ରହାର କରି ତାକୁ ନିହତ କଲେ।

Verse 47

तस्मिन्प्रवृत्ते तुमुले तु युद्धे चकंपिरे भूभिसमेतलोकाः । वित्रस्तदेवा न दिशो विरेजुर्महांधकारावृतमूर्छितं जगत्

ସେଇ ତୁମୁଳ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେବାମାତ୍ରେ ପୃଥିବୀ ସହ ସମସ୍ତ ଲୋକ କମ୍ପି ଉଠିଲେ। ଦେବମାନେ ଭୀତ ହେଲେ; ଦିଗମାନେ ଆଉ ଦୀପ୍ତିମାନ ରହିଲେ ନାହିଁ, ମହାଅନ୍ଧକାରେ ଆବୃତ ଜଗତ ମୂର୍ଛିତ ପରି ହେଲା।

Verse 48

नष्टाश्च सिद्धा जगतोऽस्य शांतिं करोतु वै पापविनाशनो हरिः । त्राहीति देवेशि महर्षिसंघा भूतानि भीतानि तथा वदन्ति

ସିଦ୍ଧମାନେ ଛିଟିଯାଇ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲେ—“ପାପବିନାଶକ ହରି ଏହି ଜଗତକୁ ଶାନ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ। ହେ ଦେବେଶ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର!”—ଏପରି ମହର୍ଷିସଂଘ ଓ ଭୀତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କହିଲେ।

Verse 49

ततो वै मल्लयुद्धेन पातितो भुवि दानवः । कंठमाक्रम्य पादेन खङ्गेन परिपीडितः

ତାପରେ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧରେ ଦାନବଟି ଭୂମିରେ ପତିତ ହେଲା। ପାଦଦ୍ୱାରା ତାହାର କଣ୍ଠ ଦବାଇ, ଖଡ୍ଗଦ୍ୱାରା ତୀବ୍ରଭାବେ ପୀଡିତ କରାଗଲା।

Verse 50

हास्यं चकार दैत्योऽथ विष्णुनाऽक्रांतकंधरः । तमाह पुण्डरीकाक्ष किमेतद्धास्यकारणम्

ତେବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦରେ ଦବାଯାଇଥିବା କଣ୍ଠବାନ୍ ଦାନବ ହସିଲା। ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ପ୍ରଭୁ କହିଲେ—“ଏହି ହାସ୍ୟର କାରଣ କଣ?”

Verse 51

वृद्धौ हर्षमवाप्नोति क्षये भवति दुःखितः । इत्येषा लौकिकी गाथा तत्ते दैत्य विपर्ययः

“ବୃଦ୍ଧିରେ ହର୍ଷ, କ୍ଷୟରେ ଦୁଃଖ”—ଏହା ଲୋକର କଥା; କିନ୍ତୁ ହେ ଦାନବ, ତୋ ପାଇଁ ଏହା ଉଲ୍ଟା।

Verse 52

इत्युक्तस्तु तदा दैत्यः प्रत्युवाच जनार्द्दनम् । अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैवेदाभ्यासैरनेकधा

ଏପରି କୁହାଯାଇଲା ପରେ ଦାନବ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲା—“ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଆଦି ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାରେ ବେଦାଭ୍ୟାସଦ୍ୱାରା…”

Verse 53

नित्योपवासनियमैः स्नानदानैर्जपादिभिः । निर्मलैर्योगयुक्तैश्च प्राप्यते यत्परं पदम्

“ନିତ୍ୟ ଉପବାସ-ନିୟମ, ସ୍ନାନ-ଦାନ ଓ ଜପ ଆଦିଦ୍ୱାରା—ଯୋଗଯୁକ୍ତ ନିର୍ମଳ ସାଧନାଦ୍ୱାରା—ସେଇ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।”

Verse 54

तन्मया दुष्टभावेन प्राप्तं विष्णोः परं पदम् । इत्युक्ते भगवान्विष्णुर्वरदानपरोऽभवत्

“ତଥାପି ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି।” ଏହା ଶୁଣି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବରଦାନ ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।

Verse 55

उवाच परमं वाक्यं तलं दैत्याधिनायकम् । वरं वरय दैत्येंद्र यत्ते मनसि संस्थितम्

ତେବେ ସେ ଦୈତ୍ୟାଧିନାୟକ ତଳଙ୍କୁ ପରମ ବାକ୍ୟ କହିଲେ— “ହେ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର! ତୁମ ମନରେ ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ, ସେହି ବର ମାଗ।”

Verse 56

इति विष्णोर्वचः श्रुत्वा प्रार्थयामास दानवः । ममाख्या वर्त्तते लोके तथा कुरु महीधर

ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଦାନବ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲା— “ହେ ମହୀଧର! ମୋ ନାମ ଲୋକେ ଚାଲିଥାଉ ଏମିତି କର।”

Verse 57

मार्गमासे तु शुक्लायामेकादश्यां समाहितः । यस्त्वां पश्यति भावेन तस्य पापं विनश्यतु

ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରେ, ସମାହିତ ମନେ— ଯେ ଭକ୍ତିଭାବେ ତୁମକୁ ଦେଖେ, ତାହାର ପାପ ନଶିଯାଉ।

Verse 58

एवं भविष्यतीत्युक्त्वा देवो हर्षमुपागतः । नानादुंदुभयो नेदुः पुष्पवर्षं पपात च

“ଏମିତି ହେବ” ବୋଲି କହି ଭଗବାନ ହର୍ଷିତ ହେଲେ। ନାନା ଦୁନ୍ଦୁଭି ନାଦିତ ହେଲା, ଉପରୁ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା।

Verse 59

विष्णोर्मूर्ध्नि महाभागे लोकाः स्वस्था बभूविरे । ततो देवगणाः सर्वे नृत्यंति च मुदान्विताः । वदंति हर्षसंयुक्ता नारायणपरायणाः

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଶିରୋପରି ଲୋକମାନେ ସ୍ଥିର ଓ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ ଓ ହର୍ଷରେ କହିଲେ— ନାରାୟଣପରାୟଣ ହୋଇ।

Verse 60

एतत्तीर्थं महातीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् । श्रमापनोदनं विष्णोर्ब्रह्महत्यादिशोधनम्

ଏହି ତୀର୍ଥ ମହାତୀର୍ଥ, ସମସ୍ତ ପାପନାଶକ; ଶ୍ରମକୁ ମଧ୍ୟ ଦୂର କରେ। ବିଷ୍ଣୁଦ୍ୱାରା ପାବନ ଏହା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ମହାଦୋଷକୁ ମଧ୍ୟ ଶୋଧନ କରେ।

Verse 61

स्थितो नारायणस्तत्र भैरवस्तत्र शंकरः । क्षेत्रपालस्वरूपेण कालमेघेति विश्रुतः

ସେଠାରେ ନାରାୟଣ ବିରାଜିତ; ସେଠାରେ ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଭୈରବ ରୂପେ ଅଛନ୍ତି। କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ସ୍ୱରୂପରେ ‘କାଳମେଘ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 62

तस्य यात्राविधिं वक्ष्ये गत्वा तत्र शुचिर्नरः । स्मरेद्विष्णुं महादेवि तलस्वामीति यः श्रुतः

ମୁଁ ଏବେ ତାହାର ଯାତ୍ରାବିଧି କହିବି। ସେଠାକୁ ଯାଇ ଶୁଚି ହୋଇ, ହେ ମହାଦେବୀ, ସେଠାରେ ‘ତଲସ୍ୱାମୀ’ ନାମରେ ଶ୍ରୁତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 63

स्तुयाद्विष्णुं महादेवि इदं विष्णुऋचा प्रिये । सहस्रशीर्षामंत्रेण तर्पणादि प्रकारयेत्

ହେ ମହାଦେବୀ, ପ୍ରିୟେ! ଏହି ବିଷ୍ଣୁ-ଋଚା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର; ଏବଂ ‘ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା’ ମନ୍ତ୍ରରେ ତର୍ପଣ ଆଦି କ୍ରିୟା ବିଧିମତେ କର।

Verse 64

एवं स्नात्वा विधानेन दत्त्वा चार्घ्यं जनार्द्दने । संपूज्य गंधपुष्पैश्च वस्त्रैः पुष्पानुलेपनैः

ଏଭଳି ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ କରି ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦିଅ; ପରେ ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ପୁଷ୍ପାନୁଲେପନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କର।

Verse 65

मधुनेक्षुरसेनैव कुंकुमेन विलेपयेत् । कर्पूरोशीरमिश्रेण मृगनाभियुतेन च

ଦେବତାଙ୍କୁ ମଧୁ ଓ ଇଖୁରସ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ କୁଙ୍କୁମ ଦ୍ୱାରା ଲେପନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ କର୍ପୂର–ଉଶୀର ମିଶ୍ରଣରେ କସ୍ତୁରୀ ଯୋଗ କରି ସୁଗନ୍ଧ ଲେପନ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 66

वस्त्रैः संवेष्टयेत्पश्चाद्दद्यान्नैवेद्यमुत्तमम् । धर्मश्रवणसंयुक्तं कार्यं जागरणं ततः

ତାପରେ ବସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା (ଦେବତା/ଅର୍ପଣ)କୁ ଆବୃତ କରି ଉତ୍ତମ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ତାହା ପରେ ଧର୍ମଶ୍ରବଣ ସହିତ ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 67

वृषभस्तत्र दातव्यः सुवर्णं वस्त्रयुग्मकम् । विप्राय वेदयुक्ताय श्रोत्रियाय प्रदापयेत्

ସେଠାରେ ଏକ ବୃଷଭ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ସହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଏକ ଯୁଗଳ ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହା ସବୁ ବେଦଜ୍ଞ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 68

उपवासं ततः कुर्यात्तस्मिन्नहनि भामिनि । रुक्मिणीं च प्रपश्येत नमस्कृत्य जनार्द्दनम्

ତାପରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେହି ଦିନ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 69

एवं कृत्वा नरो भक्त्या लभते जन्मजं फलम् । सर्वेषामेव यज्ञानां दानानां लभते फलम्

ଏଭଳି ଭକ୍ତିସହ କରୁଥିବା ନର ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଫଳ ପାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ସମସ୍ତ ଦାନର ଫଳ ଲାଭ କରେ।

Verse 70

तथा च सर्वतीर्थानां व्रतानां लभते फलम् । उद्धरेत्तु पितुर्वर्गं मातृवर्गं तथैव च

ସେହିପରି ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ବ୍ରତମାନଙ୍କର ଫଳ ପାଏ; ଏବଂ ପିତୃବଂଶ ଓ ମାତୃବଂଶ—ଦୁହେଁକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।

Verse 71

जन्मप्रभृतिपापानां कृतानां नाशनं भवेत् । न दुःखं च न दारिद्र्यं दुर्भगत्वं न जायते

ଜନ୍ମଠାରୁ କରାଯାଇଥିବା ପାପମାନେ ସମସ୍ତେ ନଶିଯାନ୍ତି; ଦୁଃଖ ନୁହେଁ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନୁହେଁ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 72

सप्त जन्मांतरं यावत्तलस्वामिप्रदर्शनात् । सुवर्णानां सहस्रेण ब्राह्मणे वेदपारगे । दत्तेन यत्फलं देवि तत्कुण्डे स्नानतो लभेत्

ସାତ ଜନ୍ମାନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କେବଳ ତଲସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ—ହେ ଦେବୀ—ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହଜାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଏହି କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 73

एवं तलस्वामिचरित्रमुत्तमं श्रुतं पुरा सिद्धमहर्षिसंघैः । श्रुत्वा प्रभावं तलदेवसन्निधौ प्राप्नोति सर्वं मनसा यदीप्सितम्

ଏହିପରି ତଲସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ପୁରାକାଳରେ ସିଦ୍ଧ ମହର୍ଷିସଂଘମାନେ ଶୁଣିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଶୁଣି, ତଲଦେବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ସବୁ ପାଏ।

Verse 334

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशदुत्तरत्रिशततमो ऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତି-ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ‘ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଭାଗରେ ‘ତଲସ୍ୱାମୀ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ତିନିଶେ ଚଉତିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।