
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେବମାତା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଏକ ସ୍ଥାନବିଶେଷ ପ୍ରକାଶ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ‘ଦେବମାତା’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଲୋକେ ସରସ୍ୱତୀ ନାମରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ନୈଋତ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ଗୌରୀରୂପ ଧାରଣ କରି ପାଦୁକାସନରେ ଆସୀନା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାଙ୍କ ରୂପରେ ‘ବଡ଼ବା/ବଡ଼ବାନଳ’ ପ୍ରତୀକର ସଙ୍କେତ ମିଳେ; ଦେବମାନେ ବଡ଼ବାନଳ-ଭୟରୁ ମାତୃସଦୃଶ ରକ୍ଷା ପାଉଥିବାରୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେବମାତା କହନ୍ତି—ଏହି କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ମାଘ ମାସର ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ସଂଯମୀ ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ଶୀଳବତୀ, ସଂଯତ ନାରୀ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି କାଳବିଧାନ ଅଛି। ପରେ ଅତିଥିସତ୍କାରର ପୁଣ୍ୟ—ପାୟସ, ଚିନି ଆଦି ସହ ଏକ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ମହାନ ଗୌରୀ-ଭୋଜନବ୍ରତ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ। ଶେଷରେ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ସଦାଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାଦୁକା ଦାନ କରିବାର ବିଧି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवमातरमव्ययाम् । मंकीशान्नैरृते भागे गौरीरूपसमाश्रिताम् । देवमाता सरस्वत्या नाम लोकेषु गीयते
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ମହାଦେବୀ! ତାପରେ ମଂକୀଶର ନୈଋତ୍ୟ ଦିଗରେ ଗୌରୀରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ଅବ୍ୟୟା ଦେବମାତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ସେ ସରସ୍ୱତୀ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଦେବମାତା’ ନାମରେ ଗୀତ।
Verse 2
पादुकासनसंस्था च तत्र देवी सरस्वती । गौरीरूपेण सा तत्र वडवाश्रितविग्रहा
ସେଠାରେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ପାଦୁକା-ଆସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ସେ ଗୌରୀରୂପେ, ବଡ଼ବା (ସମୁଦ୍ରାଗ୍ନି) ଆଶ୍ରିତ ବିଗ୍ରହ ଧାରଣ କରି ବିରାଜିତ।
Verse 3
मातृवद्रक्षिता देवा वडवानलभीतितः । देवमातेति लोकेऽस्मिं स्ततः सा विबुधैः कृता
ସେ ମାତୃସଦୃଶ ହୋଇ ବଡ଼ବାନଳର ଭୟରୁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ତେଣୁ ଏହି ଲୋକରେ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ଦେବମାତା’—ଦେବମାନଙ୍କ ମାତା—ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି କୀର୍ତି ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 4
माघे मासे तृतीयायां यस्तामर्चयते नरः । नारी वा संयता साध्वी सर्वान्कामानवाप्नुयात्
ମାଘ ମାସର ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଯେ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, କିମ୍ବା ସଂୟମିତ ସାଧ୍ୱୀ ନାରୀ—ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ କାମନା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 5
दंपती भोज येद्यस्तु पायसैः शर्करादिभिः । गौरीसहस्रभोज्यस्य दत्तस्य फलमाप्नुयात्
ଯେ କେହି ପାୟସ, ଶର୍କରା ଆଦି ମିଷ୍ଟାନ୍ନରେ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଏ, ସେ ଗୌରୀଙ୍କୁ ସହସ୍ର-ଭୋଜ୍ୟଦାନ କରିଥିବା ସମାନ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ।
Verse 6
सुवर्णपादुका देया तत्र विप्राय शीलिने
ସେଠାରେ ଶୀଳବାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନରୂପେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାଦୁକା ଦେବା ଉଚିତ।