
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଚିତ୍ରପଥା ନଦୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତାହାର କ୍ରିୟା-ଫଳଦାୟିନୀ ଶକ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଦେବୀଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମକୂଣ୍ଡ ସମୀପରେ, ଚିତ୍ରାଦିତ୍ୟ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଏହି ନଦୀ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। କଥାରେ—ଯମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଯମଦୂତମାନେ ‘ଚିତ୍ର’ ନାମକ ପୁରୁଷକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ଏହା ଶୁଣି ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ‘ଚିତ୍ରା’ ନଦୀରୂପ ଧାରଣ କରି, ଭାଇକୁ ଖୋଜି ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ପରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନଦୀର ନାମ ‘ଚିତ୍ରପଥା’ ରଖନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ, ଯେ ଚିତ୍ରପଥାରେ ସ୍ନାନ କରି ଚିତ୍ରାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ଦିବାକର-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରମ ପଦ ପାଏ। କଳିଯୁଗରେ ନଦୀଟି ଗୁପ୍ତ ହୋଇ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ, ବିଶେଷକରି ବର୍ଷାକାଳରେ, ଦେଖାଯାଏ; ତଥାପି ଯେତେବେଳେ ଦେଖାଯାଏ, କେବଳ ଦର୍ଶନକୁ ହିଁ ପ୍ରମାଣ ମନାଯାଏ—ତିଥି-କାଳର ନିୟମ ନୁହେଁ। ଏହି ତୀର୍ଥ ପିତୃଲୋକ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତ: ନଦୀ ଦର୍ଶନରେ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥ ପିତୃମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ବଂଶଜମାନଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ଆଶା କରନ୍ତି; ତାହାରେ ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ପାପନାଶ ଓ ପିତୃପ୍ରୀତି ପାଇଁ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ଏବଂ ଚିତ୍ରପଥାକୁ ପ୍ରଭାସର ପୁଣ୍ୟଜନକ ତୀର୍ଥଧାରା ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।
Verse 1
ततो गच्छेन्महादेवि नदीं चित्रपथां ततः । ब्रह्मकुण्डसमीपस्थां चित्रादित्यस्य मध्यतः
ତାପରେ, ହେ ମହାଦେବୀ, ‘ଚିତ୍ରପଥା’ ନାମକ ନଦୀକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଯାହା ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ ସମୀପରେ, ଚିତ୍ରାଦିତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 2
यदा च चित्रः संनीतो यमदूतैः सुरप्रिये । सशरीरो महाप्राज्ञो यमादेशपरायणैः
ଏବଂ ଯେତେବେଳେ, ହେ ସୁରପ୍ରିୟେ, ଯମାଜ୍ଞାରେ ପରାୟଣ ଯମଦୂତମାନେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଚିତ୍ରଙ୍କୁ ସଶରୀର ନେଇଗଲେ।
Verse 3
एवं ज्ञात्वा तु तत्रस्था भगिनी तस्य दुःखिता । चित्रा नदी ततो भूत्वा स्वसा तस्य महात्मनः
ଏହିପରି ଜାଣି ସେଠାରେ ଥିବା ତାହାର ଭଗିନୀ ଦୁଃଖିତ ହେଲା; ପରେ ସେ ତେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର ସହୋଦରା ରୂପେ ‘ଚିତ୍ରା’ ନାମକ ନଦୀ ହୋଇଗଲା।
Verse 4
प्रविष्टा सागरे देवि अन्वेषन्ती च बांधवम् । ततश्चित्रपथानाम तस्याश्चक्रुर्द्विजातयः
ହେ ଦେବୀ! ସେ ସାଗରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନିଜ ବାନ୍ଧବକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିଲା; ତେବେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାହାର ନାମ ‘ଚିତ୍ରପଥା’ ରଖିଲେ।
Verse 5
एवं तत्र समुत्पन्ना सा नदी वरवर्णिनि
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠବର୍ଣ୍ଣିନୀ! ଏଭଳି ଭାବେ ସେଠାରେ ସେଇ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
Verse 6
तस्यां स्नात्वा नरो यस्तु चित्रादित्यं प्रपश्यति । स याति परमं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः
ଯେ ନର ସେଇ (ନଦୀରେ) ସ୍ନାନ କରି ‘ଚିତ୍ରାଦିତ୍ୟ’ଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ଯେଉଁ ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ ଯେଠାରେ ଦେବ ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ବିରାଜନ୍ତି।
Verse 7
अस्मिन्कलियुगे देवि अंतर्धानं गता नदी । प्रावृट्काले च दृश्येत दुर्लभं तत्र दर्शनम्
ହେ ଦେବୀ! ଏହି କଳିଯୁଗରେ ସେଇ ନଦୀ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଇଛି; ପ୍ରାବୃଟ୍କାଳରେ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ତାହାର ଦର୍ଶନ ଦୁର୍ଲଭ।
Verse 8
स्नानं दानं विशेषेण सर्वपातकनाशनम्
ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ—ବିଶେଷତଃ—ସମସ୍ତ ପାପର ନାଶକ।
Verse 9
भुक्तो वाप्यथवाऽभुक्तो रात्रौ वा यदि वा दिवा । पर्वकालेऽथवाऽकाले पवित्रोऽप्यथवाऽशुचिः
ସେ ଭୋଜନ କରିଥାଉ କି ନ କରିଥାଉ; ରାତି ହେଉ କି ଦିନ; ପର୍ବକାଳ ହେଉ କି ଅପର୍ବକାଳ; ପବିତ୍ର ହେଉ କି ଅଶୁଚି ମଧ୍ୟ—
Verse 10
यदैव दृश्यते तत्र नदी चित्रपथा प्रिये । प्रमाणं दर्शनं तस्या न कालस्तत्र कारणम्
ହେ ପ୍ରିୟେ! ସେଠାରେ ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ରପଥା ନଦୀ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ଦର୍ଶନ ହିଁ ପ୍ରମାଣ; ସେଠାରେ କାଳ କାରଣ ନୁହେଁ।
Verse 11
दृष्ट्वा नदीं महादेवि पितरः स्वर्गसंस्थिताः । गायंति तत्र सामानि नृत्यन्ति च हसंति च
ହେ ମହାଦେବୀ! ନଦୀକୁ ଦେଖି ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥ ପିତୃଗଣ ସେଠାରେ ସାମଗାନ ଗାଆନ୍ତି; ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି ଓ ହସନ୍ତି ମଧ୍ୟ।
Verse 12
अस्माकं वंशजः कश्चिच्छ्राद्धमत्र करिष्यति । यावत्कल्पं तथाऽस्माकं प्रीतिमुत्पादयिष्यति
‘ଆମ ବଂଶର କେହି ଜଣେ ବଂଶଜ ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବ; ଏବଂ ଯେତେଦିନ କଳ୍ପ ରହିବ, ସେତେଦିନ ସେ ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରୀତି ଓ ତୃପ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବ।’
Verse 13
एवं ज्ञात्वा नरस्तत्र स्नानं श्राद्धं च कारयेत् । सर्वपापविनाशार्थं पितॄणां प्रीतये तथा
ଏହା ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ—ସମସ୍ତ ପାପବିନାଶ ପାଇଁ ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।
Verse 14
इत्येतत्कथितं देवि यथा चित्रपथा नदी । प्रभासक्षेत्रमासाद्य संस्थिता पापनाशिनी
ହେ ଦେବୀ, ଏହିପରି କଥିତ ହେଲା—ଚିତ୍ରପଥା ନଦୀ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେଠାରେ ପାପନାଶିନୀ ରୂପେ ସ୍ଥିତ ହେଲା।
Verse 140
इति श्रीस्कांदे महापुराण एका शीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये चित्रपथानदीमाहात्म्यवर्णनंनाम चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କାନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତି-ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ‘ଚିତ୍ରପଥାନଦୀମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ 140ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।