
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ରୂପେ ତତ୍ତ୍ୱଚର୍ଚ୍ଚା ହୋଇଛି। ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ର ଯାତ୍ରାର ଫଳ ଦେଇଥିବା ତିନି “ଦୂତୀ” (ରକ୍ଷକ ନାରୀଶକ୍ତି)—ମଙ୍ଗଳା, ବିଶାଳାକ୍ଷୀ ଓ ଚତ୍ୱର-ଦେବୀ—ଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଦେବୀ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଓ ପୂଜାବିଧିର ସ୍ପଷ୍ଟ ବିବରଣୀ ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ସେମାନଙ୍କୁ ଶକ୍ତିରୂପେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ମଙ୍ଗଳା ବ୍ରାହ୍ମୀ, ବିଶାଳାକ୍ଷୀ ବୈଷ୍ଣବୀ, ଚତ୍ୱର-ଦେବୀ ରୌଦ୍ରୀ-ଶକ୍ତି। ମଙ୍ଗଳାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଅଜାଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ତରେ ଏବଂ ରାହ୍ୱୀଶରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହେଁ, ଦକ୍ଷିଣେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସୋମଦେବ ସୋମେଶ୍ୱରରେ କରିଥିବା ଅନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ “ମଙ୍ଗଳା” ନାମର କାରଣ କୁହାଯାଏ—ସେ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ଦାନ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ “ସର୍ବମାଙ୍ଗଲ୍ୟଦାୟିନୀ”। ତୃତୀୟା ପୂଜାରେ ଅମଙ୍ଗଳ ଓ ଶୋକଦୁଃଖ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି। ଦମ୍ପତୀ-ଭୋଜନ, ବସ୍ତ୍ରସହ ଫଳଦାନ, ଏବଂ ପୃଷଦ ସହ ଘୃତସେବନ ଭଳି ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ। ଶେଷରେ ମଙ୍ଗଳା-ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ସର୍ବପାତକନାଶକ ବୋଲି ସାରାଂଶ କରାଯାଇଛି।
Verse 1
ईश्वर उवाच । प्रभासक्षेत्रदूतीनां त्रितयं वरवर्णिनि । अथ ते संप्रवक्ष्यामि शृणु ह्येकमनाः प्रिये
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— ହେ ବରବର୍ଣ୍ଣିନୀ ପ୍ରିୟେ! ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ଦୂତୀମାନଙ୍କ ତ୍ରୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ କହୁଛି। ଏକାଗ୍ରମନେ ଶୁଣ।
Verse 2
प्रथमा मंगला देवी विशालाक्षी द्वितीयिका । तथा चत्वरदेवी तु तृतीया परिकीर्तिता
ପ୍ରଥମେ ମଙ୍ଗଳା ଦେବୀ, ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଶାଳାକ୍ଷୀ; ତଥା ତୃତୀୟା ‘ଚତ୍ୱରାଦେବୀ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 3
यथानुक्रमतः पूज्याः शक्तयस्ता वरानने । प्रभासक्षेत्रयात्रायाः फलप्रेप्सुर्नरो यदि
ହେ ବରାନନେ! ଯଦି କୌଣସି ନର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ର-ଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ତେବେ ଏହି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଯଥାକ୍ରମେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
देव्युवाच । कस्मिन्स्थाने स्थिता देव दूत्यस्ताः क्षेत्ररक्षिकाः । कस्य ताः कथमाराध्याः कथं पूज्या जगत्पते
ଦେବୀ କହିଲେ—ହେ ଜଗତ୍ପତେ! ସେଇ କ୍ଷେତ୍ରରକ୍ଷିକା ଦୂତୀମାନେ କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ? ସେମାନେ କାହାର ସେବିକା? କିପରି ଆରାଧନା ଓ କିପରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ?
Verse 5
ईश्वर उवाच । ब्राह्मी तु मंगला प्रोक्ता विशालाक्षी तु वैष्णवी । रौद्रीशक्तिः समाख्याता देवी सा चत्वरप्रिया
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମୀ ଶକ୍ତିରୂପେ ସେ ‘ମଙ୍ଗଳା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବୈଷ୍ଣବୀ ଶକ୍ତିରୂପେ ସେ ‘ବିଶାଳାକ୍ଷୀ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ‘ରୌଦ୍ରୀ-ଶକ୍ତି’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଖ୍ୟାତ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ଚତ୍ୱରକୁ ପ୍ରିୟ କରୁଥିବା ଦେବୀ।
Verse 6
मंगला प्रथमं पूज्या अजादेव्युत्तरे स्थिता । राह्वीशाद्दक्षिणेभागे नातिदूरे वरानने
ମଙ୍ଗଳାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ସେ ଅଜାଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ; ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ! ରାହ୍ୱୀଶଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ, ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ।
Verse 7
सोमेश्वरप्रतिष्ठाप्य प्रारब्धे यज्ञकर्मणि । सोमेन तत्र देवानामागता सा दिदृक्षया
ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଆରମ୍ଭ ହେବାବେଳେ, ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ଦେବୀ ସୋମଙ୍କ ସହ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 8
ब्रह्मादीनां च सा यस्मान्मांगल्यं कृतवत्युमे । तस्मात्सा मंगला प्रोक्ता सर्वमांगल्यदायिनी
ହେ ଉମା! ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ସେ ମଙ୍ଗଳ କରିଥିବାରୁ, ସେ ‘ମଙ୍ଗଳା’ ବୋଲି କୁହାଗଲା—ସର୍ବ ମଙ୍ଗଳ ଦାନକାରିଣୀ।
Verse 9
तृतीयायां तु या नारी नरो वा पूजयिष्यति । तस्याऽमंगल्यदुःखानि नाशं यास्यंति कृत्स्नशः
ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଯେ କୌଣସି ନାରୀ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ, ତାହାର ସମସ୍ତ ଅମଙ୍ଗଳ ଓ ଦୁଃଖ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶିଯିବ।
Verse 10
दम्पतीभोजनं तत्र फलदानं सकञ्चुकम् । प्रशस्तं पृषदाज्यस्य प्राशनं पापनाशनम्
ସେଠାରେ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଓ ବସ୍ତ୍ରସହ ଫଳଦାନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସନୀୟ; ଏବଂ ପୃଷଦାଜ୍ୟ ପ୍ରାଶନ ପାପନାଶକ ବୋଲି କଥିତ।
Verse 11
इति संक्षेपतः प्रोक्तं महाभाग्यं महोदयम् । मंगलायाश्च माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्
ଏହିପରି ସଂକ୍ଷେପରେ ମହାଭାଗ୍ୟ ଓ ମହୋଦୟ କଥିତ—ମଙ୍ଗଳାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାତକ ନାଶ କରେ।
Verse 60
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मङ्गलामाहात्म्यवर्णनंनाम षष्टितमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କାନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତି-ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ‘ମଙ୍ଗଳାମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।