Adhyaya 87

Verse 1

ईश्वर उवाच । एवं कृत्वा नरो यात्रां सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । ततो गच्छेन्महादेवि रुद्रानेकादश क्रमात्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏଭଳି ସମ୍ୟକ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଯାତ୍ରା କରି ସାରି, ହେ ମହାଦେବୀ, ମନୁଷ୍ୟ ତାପରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ।

Verse 2

प्रभासक्षेत्रमध्यस्थान्महापातकनाशनान् । यदेकादशधा पापमर्जितं मनुजैः पृथक्

ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମହାପାତକନାଶକ (ତୀର୍ଥ/ଦେବ) ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; କାରଣ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଆର୍ଜିତ କରିଥିବା ପାପ ଯେନ ଏକାଦଶ ପ୍ରକାର ହୋଇଯାଏ।

Verse 3

तदेकादशरुद्राणां पूजनात्क्षयमेष्यति । संक्रांतावयने वापि चंद्रसूर्यग्रहेऽथवा

ସେ (ସଞ୍ଚିତ ପାପ) ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜାରେ କ୍ଷୟ ପାଇବ—ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ, ଅୟନକାଳରେ, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ ଅଥବା ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ ସମୟରେ।

Verse 4

अन्यासु पुण्यतिथिषु सम्यग्भावेन भावितः । पूजयेदानुपूर्व्येण रुद्रैकादशकं क्रमात्

ଅନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟତିଥିମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ, ସମ୍ୟକ୍ ଭାବରେ ଭାବିତ ହୋଇ, କ୍ରମାନୁସାରେ ପଦେ ପଦେ ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 5

तेषां नामानि वक्ष्यामि यान्यतीतानि मे पुरा । आद्ये कृतयुगे तानि शृणु देवि यथार्थतः

ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ନାମ କହିବି, ଯେଗୁଡ଼ିକ ପୁରାତନ ଅତୀତରେ ପୂର୍ବେ ମୋତେ ଜଣା ଥିଲା। ହେ ଦେବୀ, ଆଦ୍ୟ କୃତୟୁଗର ସେହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଶୁଣ।

Verse 6

अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः । हरश्च बहुरूपश्च त्र्यंबकश्च सुरेश्वरः । वृषाकपिश्च शंभुश्च कपर्दी चापराजितः

ଅଜୈକପାଦ, ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ବିରୂପାକ୍ଷ ଓ ରୈବତ; ହର ଓ ବହୁରୂପ; ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଓ ସୁରେଶ୍ୱର; ବୃଷାକପି, ଶମ୍ଭୁ; କପର୍ଦୀ ଓ ଅପରାଜିତ—ଏହିମାନେ (ତାଙ୍କ) ନାମ।

Verse 7

आदौ कृतयुगे देवि त्रेतायां द्वापरेऽपि च । कलौ युगे तु संप्राप्ते जातं नामांतरं पुनः

ହେ ଦେବୀ, ଆଦିରେ କୃତୟୁଗରେ, ଏବଂ ତ୍ରେତା ଓ ଦ୍ୱାପରରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗ ଆସିଲେ ପୁନଃ ନାମାନ୍ତର ଜନ୍ମ ନେଲା।

Verse 8

एकादशधा रुद्राणां तानि ते वच्मि सांप्रतम् । भूतेशो नीलरुद्रश्च कपाली वृषवाहनः

ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଏକାଦଶ ବିଭାଗର ନାମ କହୁଛି—ଭୂତେଶ, ନୀଳରୁଦ୍ର, କପାଳୀ ଓ ବୃଷବାହନ।

Verse 9

त्र्यंबको घोरनामा च महाकालोऽथ भैरवः । मृत्युंजयोऽथ कामेशो योगेश इति कीर्तितः । एकादशैते रुद्रास्ते कथिताः क्रमशः प्रिये

ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ, ଘୋରନାମ, ମହାକାଳ ଓ ଭୈରବ; ତଥା ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ, କାମେଶ ଓ ଯୋଗେଶ—ଏଭଳି ସେମାନେ କୀର୍ତ୍ତିତ। ହେ ପ୍ରିୟେ, ଏହି ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର କ୍ରମଶଃ କଥିତ।

Verse 10

अनादिनिधना देवि भेदभिन्नास्तु ते पृथक् । एकादशस्वरूपेण पृथङ्नामप्रभेदतः

ହେ ଦେବି, ସେମାନେ ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ; ତଥାପି ଭେଦଭିନ୍ନତାରୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ଏକାଦଶ ସ୍ୱରୂପରେ, ପୃଥକ୍ ନାମଭେଦରୁ ସେମାନେ ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 11

देव्युवाच । भगवन्विस्तराद्ब्रूहि लिंगैकादशकक्रमम् । स्थानसीमाप्रभेदेन माहात्म्योत्पत्तिकारणैः

ଦେବୀ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ, ଏକାଦଶ ଲିଙ୍ଗର କ୍ରମକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ; ସ୍ଥାନ-ସୀମାର ଭେଦ ସହ, ଯେ କାରଣରୁ ତାହାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ତାହା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ।

Verse 12

कथं पूज्यानि तानीश के मंत्राः को विधिः स्मृतः । कस्मिन्पर्वणि काले वा सर्वं विस्तरतो वद

ହେ ଈଶ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ପୂଜିବା ଉଚିତ? କେଉଁ ମନ୍ତ୍ର, କେଉଁ ବିଧି ସ୍ମୃତ? କେଉଁ ପର୍ବରେ କିମ୍ବା କେଉଁ ସମୟରେ—ସବୁକିଛି ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 13

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि रहस्यं पापनाशनम् । सोमनाथादितः कृत्वा सिद्धिनाथादिकारणम्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଦେବି, ଶୁଣ; ପାପନାଶକ ଏକ ରହସ୍ୟ ମୁଁ କହିବି। ସୋମନାଥଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସିଦ୍ଧିନାଥ ଆଦିର କାରଣ-ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ।

Verse 14

यच्छ्रुत्वा मुच्यते जंतुः पातकैः पूर्वसंचितैः । ये चैकादश रुद्रा वै तव प्रोक्ता मया प्रिये

ଏହା ଶୁଣିଲେ ଜୀବ ପୂର୍ବସଞ୍ଚିତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ହେ ପ୍ରିୟେ, ସେ ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ କହିଦେଇଛି।

Verse 15

दश ते वायवः प्रोक्ता आत्मा चैकादशः स्मृतः । तेषां नामानि वक्ष्यामि वायूनां शृणु मे क्रमात्

ଦଶ ବାୟୁ (ପ୍ରାଣବାୟୁ) କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ଏକାଦଶ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ନାମ କହିବି—ମୋ କ୍ରମରେ ବାୟୁମାନଙ୍କୁ ଶୁଣ।

Verse 16

प्राणोऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च । नागश्च कूर्मः कृकलो देवदत्तो धनंजयः

ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଓ ବ୍ୟାନ; ଏବଂ ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକଲ, ଦେବଦତ୍ତ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ।

Verse 17

आत्मा चेति क्रमाज्ज्ञेया रुद्राधिपतयः क्रमात् । तेषां यात्रां क्रमाद्वक्ष्ये सर्वप्राणिहिताय वै

ତାପରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ‘ଆତ୍ମା’କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେହି କ୍ରମରେ ରୁଦ୍ରରୂପ ଅଧିପତିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ଯାତ୍ରାମାର୍ଗକୁ କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 18

रुद्राणामादिदेवोऽसौ पूर्वं सोमेश्वरः प्रिये । भूतेश्वरेति नाम्ना वै पूजयेत्तं विधानतः

ହେ ପ୍ରିୟେ, ସେ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଦିଦେବ; ପୂର୍ବେ ‘ସୋମେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ‘ଭୂତେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 19

राजोपचारयोगेन श्रद्धापूतेन चेतसा । पंचामृतेन संस्नाप्य सद्योजातेन पूजयेत्

ରାଜୋପଚାର ସହ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପବିତ୍ର ଚିତ୍ତରେ, ପଞ୍ଚାମୃତରେ (ଲିଙ୍ଗକୁ) ସ୍ନାନ କରାଇ, ସଦ୍ୟୋଜାତ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବ।

Verse 20

पुष्पैर्मनोहरैर्भक्त्या ध्यात्वा देवं सदाशिवम् । त्रिभिः प्रदक्षिणीकृत्य साष्टांगं प्रणिपत्य च

ମନୋହର ପୁଷ୍ପ ଭକ୍ତିରେ ଅର୍ପଣ କରି, ଦେବ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ତିନିଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ପରେ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରିବ।

Verse 21

रुद्रैकादशयात्रार्थी निर्विघ्नार्थं व्रजेत्ततः । भूतेश्वरेति यन्नाम प्रोक्तं तत्ते ब्रवीम्यहम्

ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର-ଯାତ୍ରା ଇଚ୍ଛୁକ, ନିର୍ବିଘ୍ନତା ପାଇଁ ତାପରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉ। ଏବଂ ‘ଭୂତେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ଯେ ନାମ କୁହାଯାଇଛି, ସେହିଟି ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।

Verse 22

महदादि विशेषांतं भूतजालं यदीरितम् । पंचविंशति संख्याकं तेषामीशो यतः स्मृतः

ମହତ୍ ଆଦିରୁ ବିଶେଷ (ତନ୍ମାତ୍ରା/ଭୂତ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ଭୂତଜାଳ କୁହାଯାଇଛି, ସେହିଟି ପଞ୍ଚବିଂଶତି ସଂଖ୍ୟାର; କାରଣ ସେ ତାହାମାନଙ୍କର ଈଶ୍ୱର ଭାବେ ସ୍ମରିତ।

Verse 23

तेन भूतेश्वरेत्युक्तं नाम तस्य पुरा किल । पंचविंशतितत्त्वानि ज्ञात्वा मुक्तिमवाप्नुयात्

ଏହିହେତୁ ପୁରାତନ କାଳରେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କର ନାମ ‘ଭୂତେଶ୍ୱର’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା। ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ।

Verse 24

भूतेशरुद्रं संपूज्य गच्छेद्वै मुक्तिमव्ययाम् । इति संक्षेपतः प्रोक्तमादि रुद्रस्य कीर्तनम् । कीर्तनीयं द्विजातीनां कीर्तितं पुण्यवर्द्धनम्

ଭୂତେଶ୍ୱର-ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଅବ୍ୟୟ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏପରି ଆଦିରୁଦ୍ରଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା। ଏହା ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ କୀର୍ତ୍ତନୀୟ; କୀର୍ତ୍ତନେ ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼େ।

Verse 87

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये भूतेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କାନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡରେ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଏକାଦଶରୁଦ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ଭୂତେଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ସତାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।