
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ସେ ‘ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଦେବତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତୁ। ଏହି ଦେବତା ‘ଗୋଲକ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ପାପନାଶକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। କଥାରେ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ପିଙ୍ଗା ନଦୀର ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ସେଠାରେ ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧ ଋଷି ଉଦ୍ଦାଳକଙ୍କ ପରିଚୟ ମିଳେ। ଉଦ୍ଦାଳକଙ୍କ ଘୋର ତପସ୍ୟା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୁଏ—ଭକ୍ତିର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱୀକୃତି ସ୍ୱରୂପ। ତାପରେ ଏକ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ଘୋଷଣା କରେ ଯେ ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ଦେବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହିବ, ଏବଂ ସଙ୍ଗମରେ ଲିଙ୍ଗ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବାରୁ ତୀର୍ଥର ନାମ ‘ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର’ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ—ଯେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରି ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ପରମ ଗତି ପାଏ। ଉଦ୍ଦାଳକ ନିରନ୍ତର ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରି ଜୀବନାନ୍ତେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ତୀର୍ଥଭକ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷର ଆଦର୍ଶ ଦେଖାଏ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवं वै संगमेश्वरम् । गोलक्षमिति विख्यातं सर्वपातकनाशनम्
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ମହାଦେବୀ! ତାପରେ ‘ଗୋଲକ୍ଷ’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ, ସମସ୍ତ ପାତକ ନାଶକ ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର ଦେବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
Verse 2
तस्यैव पश्चिमे भागे सर्वकामफलप्रदम् । ऋषिरुद्दालकोनाम पुरा ह्यासीन्महातपाः
ସେହି ସ୍ଥାନର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ, ସମସ୍ତ କାମନାର ଫଳ ପ୍ରଦାନକାରୀ ଏକ ତୀର୍ଥେ, ପୁରାକାଳରେ ‘ଉଦ୍ଦାଲକ’ ନାମକ ମହାତପା ଋଷି ବସୁଥିଲେ।
Verse 3
स पुरा संगमं प्राप्य सर्वपापप्रणाशनम् । सरस्वत्याश्च पिंगायास्तपस्तेपे सुरेश्वरि
ହେ ସୁରେଶ୍ୱରୀ! ସେ ପୁରାକାଳରେ ସମସ୍ତ ପାପନାଶକ ସେହି ସଙ୍ଗମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ସରସ୍ୱତୀ ଓ ପିଙ୍ଗାର ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳରେ ତପସ୍ୟା କଲେ।
Verse 4
ततस्तपस्यतस्तस्य तपो रौद्रं महात्मनः । पुरतो ह्युत्थितं लिंगं भक्त्या युक्तस्य सुन्दरि
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ! ସେହି ମହାତ୍ମା ଘୋର ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । उद्दालक महाबाहो शृणुष्वैतद्वचो मम
ସେହି ସମୟରେ ଏକ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ କହିଲା— “ହେ ମହାବାହୁ ଉଦ୍ଦାଲକ, ମୋର ଏହି ବଚନ ଶୁଣ।”
Verse 6
अद्यप्रभृति वासोऽत्र मम नित्यं भविष्यति । यस्मादत्र समुत्पन्नं संगमे लिंगमुत्तमम् । संगमेश्वरमित्येव नाम चास्य भवि ष्यति
“ଆଜିଠାରୁ ଏଠାରେ ମୋର ନିତ୍ୟ ବାସ ହେବ। କାରଣ ଏହି ସଙ୍ଗମରେ ଉତ୍ତମ ଲିଙ୍ଗ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇଛି; ତେଣୁ ଏହାର ନାମ ମଧ୍ୟ ‘ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର’ ହେବ।”
Verse 7
येत्र स्नानं नराः कृत्वा संगमे लोकविश्रुते । संगमेश्वरमीक्षन्ते ते यांति परमां गतिम्
ଲୋକବିଶ୍ରୁତ ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରି ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ନରମାନେ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 8
ईश्वर उवाच । ततस्तं पूजयामास दिवारात्रमतंद्रितः । ततो देहावसानेऽसौ गतो यत्र महेश्वरः
ଇଶ୍ୱର କହିଲେ— ତାପରେ ସେ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଭାବେ ଦିନରାତି ସେହି (ଲିଙ୍ଗ)ର ପୂଜା କଲା; ଦେହାନ୍ତ ପରେ ସେ ଯେଉଁଠାରେ ମହେଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି ସେଠାକୁ ଗଲା।
Verse 249
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କାନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତି-ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ‘ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ’ରେ ‘ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ଉଣପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।