Adhyaya 103

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेद्वरारोहे कपालेश्वरमुत्तमम् । तस्या उत्तरदिग्भागे सुरगंधर्वपूजितम्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତାପରେ, ହେ ବରାରୋହେ, ଉତ୍ତମ କପାଲେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ତାହାର ଉତ୍ତର ଦିଗଭାଗରେ ଏହା ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ।

Verse 2

पुरा यज्ञे वर्त्तमाने दक्षराजस्य धीमतः । उपविष्टेषु विप्रेषु हूयमाने हुताशने

ପୂର୍ବକାଳରେ, ଧୀମାନ ଦକ୍ଷରାଜଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବାବେଳେ—ବିପ୍ରମାନେ ଉପବିଷ୍ଟ ଥିଲେ ଏବଂ ହୁତାଶନରେ ଆହୁତି ଦିଆଯାଉଥିଲା—(ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଲା)।

Verse 3

जीर्णकंथान्वितो देवि मलवान्धूलिधूसरः

ହେ ଦେବୀ, ସେ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି, ମଲିନ ଏବଂ ଧୂଳିରେ ଧୂସର ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 4

अथ ते ब्राह्मणाः क्रुद्धा दृष्ट्वा तं जाल्मरूपिणम् । कपालधारिणं सर्वे धिक्छब्दैस्तं जगर्हिरे

ତେବେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ନୀଚ ରୂପଧାରୀ କପାଳଧାରୀ ତାହାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ‘ଧିକ୍ ଧିକ୍’ ଶବ୍ଦରେ ତାହାକୁ ଗର୍ହଣ କଲେ।

Verse 5

असकृत्पापपापेति गच्छगच्छ नराधम । यज्ञवेदिर्न चार्हा हि मानुषास्थिधरस्य ते

ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିତ୍କାର କଲେ— “ପାପ! ପାପ! ଯାଅ, ଯାଅ, ହେ ନରାଧମ! ମାନବ ଅସ୍ଥି ଧାରଣକାରୀ ତୋ ପାଇଁ ଏହି ଯଜ୍ଞବେଦୀ ନିଶ୍ଚୟ ଅଯୋଗ୍ୟ।”

Verse 6

अथ प्रहस्य भगवान्यज्ञवेद्यां सुरेश्वरि । क्षिप्त्वा कपालं नष्टोऽसौ न स ज्ञातो मनीषिभिः

ତେବେ, ହେ ସୁରେଶ୍ୱରୀ, ଭଗବାନ ହସିହସି ଯଜ୍ଞବେଦୀ ଉପରେ କପାଳପାତ୍ର ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଏବଂ ସେଇ କ୍ଷଣେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ— ମନୀଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ ସେ କେଉଁଠି ଗଲେ।

Verse 7

तस्मिन्नष्टे कपालं तत्क्षिप्तं मंडपबाह्यतः । अथान्यत्तत्र संजातं तद्रूपं च वरानने

ସେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେବା ସହିତ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ସେଇ କପାଳ ମଣ୍ଡପର ବାହାରେ ପଡ଼ିଲା। ପରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ସେଠାରେ ଏହି ଏକେ ରୂପର ଅନ୍ୟଟି ପୁନଃ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 8

क्षिप्तंक्षिप्तं पुनस्तत्र जायते च महीतले । एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च

ଯେତେଥର ଛାଡ଼ାଯାଉଥିଲା, ସେତେଥର ସେଠାରେ ଭୂମିତଳେ ପୁନଃ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଥିଲା। ଏଭଳି ଶତସହସ୍ର, ପ୍ରୟୁତ ଓ ଅର୍ବୁଦ— ଅର୍ଥାତ୍ କୋଟିକୋଟିଥର ଏହା ଘଟିଲା।

Verse 9

तत्र क्षिप्तानि जातानि ततस्ते विस्मयान्विताः । अथोचुर्मुनयः सर्वे निर्विण्णाश्चास्य चेष्टितम्

ସେଠାରେ ଯାହା କିଛି ଛାଡ଼ାଯାଉଥିଲା, ତାହା ପୁନଃପୁନଃ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଥିଲା; ତେଣୁ ସେମାନେ ବିସ୍ମୟରେ ଭରିଗଲେ। ପରେ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ମୁନି କହିଲେ।

Verse 10

कोऽन्यो देवान्महादेवाद्गंगाक्षालितशेखरात् । समर्थ ईदृशं कर्त्तुमस्मिन्यज्ञे विशेषतः

ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ପବିତ୍ର ଶିଖରଧାରୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଉ କିଏ, ଯେ ବିଶେଷତଃ ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ?

Verse 11

ततस्ते वि विधैः स्तोत्रैः स्तुवंतो वृषभध्वजम् । होमं चक्रुर्मुहुर्वह्नौ मंत्रैस्तैः शतरुद्रियैः

ତାପରେ ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ ଏବଂ ସେହି ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିରେ ପୁନଃପୁନଃ ହୋମ କଲେ।

Verse 12

ततः प्रत्यक्षतां प्राप्तस्तेषां देवो महेश्वरः । ततस्ते विविधैः स्तोत्रैस्तुष्टुवुः शूलपाणिनम् । वेदोक्तमंत्रैर्विविधैः पुराणोक्तैस्तथैव च

ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲେ। ତାହାପରେ ସେମାନେ ଶୂଳପାଣିଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କଲେ—ବେଦୋକ୍ତ ନାନା ମନ୍ତ୍ରରେ ଏବଂ ସେହିପରି ପୁରାଣୋକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 13

ऋषय ऊचुः । ॐ नमो मूलप्रकृतये अजिताय महात्मने । अनावृताय देवाय निःस्पृहाय नमोनमः

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଓଁ, ମୂଳପ୍ରକୃତି, ଅଜିତ, ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଅନାବୃତ, ନିଃସ୍ପୃହ ଦେବଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 14

नम आद्याय बीजाय आर्षेयाय प्रवर्त्तिने । अनंतराय चैकाय अव्यक्ताय नमोनमः

ଆଦ୍ୟ, ସର୍ବବୀଜ, ଆର୍ଷେୟ ଓ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଅନନ୍ତର, ଏକ, ଅବ୍ୟକ୍ତଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।

Verse 15

नानाविचित्रभुजगांगदभूषणाय सर्वेश्वराय विरजाय नमो वराय । विश्वात्मने परमकारणकारणाय फुल्लारविंदविपुलायतलोचनाय

ନାନାବିଧ ବିଚିତ୍ର ସର୍ପ-ଅଙ୍ଗଦରେ ଭୂଷିତ, ସର୍ବେଶ୍ୱର, ନିର୍ମଳ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, କାରଣମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପରମ କାରଣ, ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ପଦ୍ମସଦୃଶ ବିଶାଳ ନୟନଧାରୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 16

अदृश्यमव्यक्तमनादिमव्ययं यदक्षरं ब्रह्म वदंति सर्वगम् । निशाम्य यं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते तमादिदेवं शरणं प्रपद्ये

ଯେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅନାଦି ଓ ଅବିନାଶୀ—ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କହନ୍ତି—ସେଇ ଆଦିଦେବଙ୍କ ଶରଣକୁ ମୁଁ ପ୍ରପତ୍ତି କରୁଛି। ଯାହାଙ୍କ ଦର୍ଶନେ ମୃତ୍ୟୁମୁଖରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 17

एवं स्तुतस्तदा सर्वैरृषिभिर्गतकल्मषैः । ततस्तुष्टो महादेवस्तेषां प्रत्यक्षतां गतः । अब्रवीत्तानृषीन्देवो वृणुध्वं वरमुत्तमम्

ଏଭଳି ପାପମୁକ୍ତ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତ ହୋଇ ମହାଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲେ। ତାପରେ ଦେବ ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଉତ୍ତମ ବର ବାଛ।”

Verse 18

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि तुष्टोऽसि नो देव स्थानेऽस्मिन्निरतो भव । असंख्यातानि यस्माच्च कपालानि सुरेश्वर

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—“ହେ ଦେବ! ଯଦି ଆପଣ ଆମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ନିରତ ହୋଇ ରୁହନ୍ତୁ। କାରଣ, ହେ ସୁରେଶ୍ୱର, ଏଠାରେ ଅସଂଖ୍ୟ କପାଳ ଅଛି।”

Verse 19

पुनः पुनः प्रवृत्तानि व्यपनीतान्यपि प्रभो । अस्मिन्नसंशयं स्थाने कपालेश्वरनामभृत्

ହେ ପ୍ରଭୋ! ହଟାଇଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ପୁନଃ ପୁନଃ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ତେଣୁ ନିଃସନ୍ଦେହ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଆପଣ ‘କପାଳେଶ୍ୱର’ ନାମ ଧାରଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 20

स्वयं तु लिंगं देवेश तिष्ठेन्मन्वंतरांतरम् । कपालेश्वरनाम्ना त्वमस्मिन्स्थाने स्थितिं कुरु

ହେ ଦେବେଶ! ତୁମ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ମନ୍ୱନ୍ତରାନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ ହିଁ ସ୍ଥିର ରହୁ। ଏହି ସ୍ଥାନରେ ‘କପାଳେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ତୁମେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର।

Verse 21

येत्र त्वां पूजयिष्यंति धूपमाल्यानुलेपनैः । तेषां तु परमं स्थानं यद्देवैरपि दुर्लभम्

ଯେମାନେ ଏଠାରେ ଧୂପ, ମାଳା ଓ ଅନୁଲେପନରେ ତୁମ ପୂଜା କରିବେ, ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ସେହି ପରମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।

Verse 22

बाढमित्येवमुक्त्वाऽसौ स्थित स्तत्रमहेश्वरः । पुनः प्रवर्तितो यज्ञो निशानाथस्य भामिनि

“ବାଢମ୍” ଏମିତି କହି ମହେଶ୍ୱର ସେଠାରେ ହିଁ ସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ତାପରେ, ହେ ଭାମିନି, ନିଶାନାଥଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା।

Verse 23

तस्मिन्दृष्टे लभेन्मर्त्यो वाजिमेधफलं प्रिये । मुच्यते पातकैः सर्वैः पूर्व जन्मार्ज्जितैरपि

ହେ ପ୍ରିୟେ! ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାମାତ୍ରେ ମର୍ତ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ ଏବଂ ପୂର୍ବଜନ୍ମାର୍ଜିତ ସହିତ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 24

इदं माहात्म्यमखिलमभूत्स्वायंभुवांतरे । वैवस्वते पुनश्चान्यद्दक्षयज्ञविनाशकृत्

ଏହି ସମଗ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଘଟିଥିଲା; ଏବଂ ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ପୁନଃ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ-ବିନାଶ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଆଉ ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଘଟିଲା।

Verse 25

कपालीति महेशानो दक्षेणोक्तः पुरा हरः । तेन यज्ञस्य विध्वंसं कपाली तमथाकरोत् । कपालेश्वरनामेति स्थितोस्मिन्मानवान्तरे

ପୂର୍ବକାଳରେ ଦକ୍ଷ ମହେଶାନ ହରଙ୍କୁ “କପାଳୀ” ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରିଥିଲେ। ସେହି କାରଣରୁ କପାଳୀ ସେଇ ଯଜ୍ଞର ବିଧ୍ୱଂସ କଲେ। ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସେ ଏଠାରେ “କପାଳେଶ୍ୱର” ନାମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 26

अथास्य नाम देवस्य सूर्य सावर्णिकेंऽतरे । भविष्यति वरारोहे नाम तत्त्वेश्वरेति च

ଏବଂ, ହେ ବରାରୋହେ ଦେବୀ, ସୂର୍ୟ-ସାବର୍ଣ୍ଣିକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଏହି ଦେବଙ୍କ ନାମ “ତତ୍ତ୍ୱେଶ୍ୱର” ମଧ୍ୟ ହେବ।

Verse 27

जाल्मरूपधरो भूत्वा शंकरस्तत्र चागतः

ଜାଲ୍ମ (ଛଦ୍ମ/ନୀଚ) ରୂପ ଧାରଣ କରି ଶଙ୍କର ସେଠାକୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ।

Verse 103

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यधिकशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତି-ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର, ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ (ମଧ୍ୟଯାତ୍ରା) ଭାଗରେ “କପାଳେଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ଏକଶତ ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।