
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଋଷି-ତୀର୍ଥ ପ୍ରତି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଦେବିକା ନଦୀତଟ ସଂଲଗ୍ନ ଏକ ପରମ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ‘ମହାସିଦ୍ଧିବନ’ ନାମକ ସିଦ୍ଧବନର ପ୍ରକୃତି-ଓ-ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଶୋଭା ଅଲଙ୍କାରିକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ—ନାନା ପୁଷ୍ପ-ଫଳବୃକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧୁର ଗୀତ, ପଶୁ, ଗୁହା ଓ ପର୍ବତ; ଏବଂ ଦେବ, ଅସୁର, ସିଦ୍ଧ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ଅପ୍ସରାମାନେ ସମବେତ ହୋଇ ସ୍ତୁତି, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି, ଧ୍ୟାନ ଓ ଭକ୍ତିଭାବର କ୍ରିୟା କରି ସ୍ଥଳକୁ ଉପାସନା-ଭୂମି କରନ୍ତି। ତାପରେ ଈଶ୍ୱର ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଆସନ ‘ଉମାପତୀଶ୍ୱର’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି, ଯୁଗ-କଳ୍ପ-ମନ୍ୱନ୍ତର ସବୁରେ ନିରନ୍ତର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହିବ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଦେବିକାର ଶୁଭ ତଟ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ପୁଷ୍ୟ ମାସର ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି; ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଦାନପୁଣ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ଓ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମହାପାପନାଶ—‘ହଜାର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାପକ୍ଷୟ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗୋଦାନ, ଭୂଦାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବସ୍ତ୍ରଦାନ ପ୍ରଶଂସିତ; ସେଠାରେ ପିତୃକର୍ମ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟବାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଦେବମାନେ ସ୍ନାନାର୍ଥେ ସମବେତ ହୋଇଥିବାରୁ ନଦୀର ନାମ ‘ଦେବିକା’; ତେଣୁ ଏହା ‘ପାପନାଶିନୀ’।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि ऋषितीर्थस्य सन्निधौ । कामिकं हि परं क्षेत्रं देविकानाम नामतः
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତତଃ, ହେ ମହାଦେବୀ, ଋଷିତୀର୍ଥର ସନ୍ନିଧିକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ଦେବିକା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘କାମିକ’ ନାମକ ପରମ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଅଛି।
Verse 2
महासिद्धिवनं तत्र ऋषिसिद्धसमावृतम् । नानाद्रुमलताकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम्
ସେଠାରେ ‘ମହାସିଦ୍ଧିବନ’ ଅଛି, ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କରେ ପରିବୃତ। ନାନା ପ୍ରକାର ଦ୍ରୁମ-ଲତାରେ ଘନ ଏବଂ ଚାରିଦିଗରେ ପର୍ବତଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
Verse 3
चंपकैर्बकुलैर्दिव्यैरशोकैः स्तबकैः परैः । पुन्नागैः किंकिरातैश्च सुगन्धैर्नागकेसरैः
ଦିବ୍ୟ ଚମ୍ପକ ଓ ବକୁଳ ବୃକ୍ଷ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶୋକ ଓ ପୁଷ୍ପସ୍ତବକ, ଏବଂ ପୁନ୍ନାଗ, କିଙ୍କିରାତ ସହ ସୁଗନ୍ଧିତ ନାଗକେସର ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶୋଭିତ।
Verse 4
मल्लिकोत्पलपुष्पैश्च पाटलापारिजातकैः । चूतचंपकपित्थैश्च श्रीफलैः पनसैस्तथा
ମଲ୍ଲିକା (ଜୁଇ) ଓ ଉତ୍ପଳ (ପଦ୍ମ) ପୁଷ୍ପ, ପାଟଲା ଓ ପାରିଜାତ, ଏବଂ ଆମ୍ବ, ଚମ୍ପକ, କୈଥ (ଉଡ୍-ଆପଲ), ଶ୍ରୀଫଳ (ନଡ଼ିଆ) ଓ ପନସ (କଠାଳ) ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅଲଙ୍କୃତ।
Verse 5
खर्जूरैर्बदरैश्चान्यैर्मातुलिंगैः सदाडिमैः । जंबीरैश्चैव दिव्यैश्च नारंगैरुप शोभितम्
ଖର୍ଜୁର ଓ ବଦରୀ ଆଦି ବୃକ୍ଷ, ମାତୁଲିଙ୍ଗ ଓ ସଦା ଦାଡିମ (ଡାଳିମ୍ବ), ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଜମ୍ବୀର ଓ ନାରଙ୍ଗ (କମଳା) ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅଧିକ ଶୋଭିତ।
Verse 6
शिखिभिः कोकिलाभिश्च गीयमानं तु षट्पदैः । मृगैरृक्षैर्वराहैश्च सिंहैर्व्याघ्रैस्तथा परैः
ମୟୂର ଓ କୋକିଳର କଳରବରେ ଏହା ଗୁଞ୍ଜିତ, ଏବଂ ଭ୍ରମରମାନଙ୍କ ଗାନରେ ଯେନ ଗୀତମୟ। ସେଠାରେ ମୃଗ, ଋକ୍ଷ (ଭାଲୁ), ବରାହ, ସିଂହ, ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି।
Verse 7
श्वापदैर्विविधाकारैः कन्दरै र्गह्वरैस्तथा । सुरासुरगणैः सिद्धैर्यक्षगन्धर्वपन्नगैः
ସେଠାରେ ନାନାପ୍ରକାର ଶ୍ୱାପଦ, କନ୍ଦରା ଓ ଗଭୀର ଗହ୍ୱର ଅଛି; ଦେବ-ଅସୁରଗଣ, ସିଦ୍ଧ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ନାଗମାନେ ସେ ସ୍ଥାନକୁ ସେବନ କରନ୍ତି।
Verse 8
अप्सरोरगनागैश्च बहुभिस्तु समाकुलम् । केचित्स्तुवंति ईशं तु केचिन्नृत्यंति चाग्रतः
ସେ ସ୍ଥାନ ଅନେକ ଅପ୍ସରା, ଉରଗ ଓ ନାଗମାନଙ୍କରେ ଭରିଥିଲା। କେହି ଈଶଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, କେହି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
Verse 9
पुष्पैर्वृष्टिं तु मुञ्चंति मुखवाद्यानि चापरे । हसंति चापरे हृष्टा गर्जंति च तथापरे
କେହି ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲେ, ଆଉ କେହି ମୁଖବାଦ୍ୟ ବଜାଉଥିଲେ। କେହି ହର୍ଷରେ ହସୁଥିଲେ, ଆଉ କେହି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ।
Verse 10
ऊर्द्ध्वबाहवस्तथा चान्ये अन्ये ध्यायंति तद्गताः । तस्मिन्स्थानं महादेवि देविकायास्तटे शुभे
କେହି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱବାହୁ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ିଥିଲେ; ଆଉ କେହି ତାହାରେ ଲୀନ ହୋଇ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ। ହେ ମହାଦେବୀ! ଦେବିକା ନଦୀର ଶୁଭ ତଟରେ, ସେଇ ସ୍ଥାନରେ…
Verse 11
उमापतीश्वरो नाम तत्राहं संस्थितः सदा । युगेयुगे सदा पूर्णे कल्पे मन्वन्तरे तथा
ସେଠାରେ ମୁଁ ‘ଉମାପତୀଶ୍ୱର’ ନାମରେ ସଦା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳ୍ପରେ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 12
न त्यजामि सदा देवि देविकायास्तटं शुभम् । दुर्ल्लभं सर्वलोकेऽस्मिन्पवित्रं सुप्रियं हि मे
ହେ ଦେବୀ! ମୁଁ ଦେବିକା ନଦୀର ସେଇ ଶୁଭ ତଟକୁ ସଦା କେବେ ତ୍ୟାଗ କରେନି। ଏହା ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଦୁର୍ଲଭ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।
Verse 13
त्वया सह स्थितश्चाहं तस्मि न्स्थाने वरानने । उमया युक्तदेहत्वात्तेन ख्यातं उमापतिः
ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ! ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଏକାସାଥି ରହେ। ଉମା ସହ ଦେହ-ଏକ୍ୟ ଥିବାରୁ ସେଠାରେ ମୁଁ ‘ଉମାପତି’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 14
पुष्यमासे त्वमावस्यां दद्याच्छ्राद्धं समाहितः । न पश्यामि क्षयं तस्य तस्मिन्दत्तस्य पार्वति
ପୁଷ୍ୟ ମାସର ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବା ଉଚିତ। ହେ ପାର୍ବତୀ! ସେଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ପୁଣ୍ୟର କ୍ଷୟ ମୁଁ ଦେଖେନି।
Verse 15
ब्रह्महत्यासहस्रं तु तस्य दर्शनतो व्रजेत् । गोभूहिरण्यवासांसि तत्र दद्याद्विचक्षणः
ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ସହସ୍ର ପାପ ମଧ୍ୟ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ସେଠାରେ ବିବେକୀ ଲୋକ ଗୋ, ଭୂମି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
स एकः परमः पुत्रो यो गत्वा तत्र सुन्दरि । ददेच्छ्राद्धं पितॄणां च तस्यांतो नैव विद्यते
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ! ଯେ ଲୋକ ସେଠାକୁ ଯାଇ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ପରମ ପୁତ୍ର; ସେହି ପୁଣ୍ୟର କୌଣସି ଅନ୍ତ ନାହିଁ।
Verse 17
देवैः सर्वैः समाहूता स्नानार्थं सा सरिद्वरा । देविकेति समाख्याता तेन सा पापनाशिनी
ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନାର୍ଥେ ଆହ୍ୱାନିତ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ‘ଦେବିକା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ତେଣୁ ସେ ପାପନାଶିନୀ।
Verse 276
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये देविकायामुमापतिमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्सप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀ ସହସ୍ର ଶ୍ଲୋକମୟ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ‘ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଭାଗରେ ‘ଦେବିକାୟାମ୍ ଉମାପତିମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ୨୭୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।