Adhyaya 105

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि रहस्यं स्थानमुत्तमम् । सर्वपापहरं नृणां विस्तरात्कथ यामि ते

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— ଏବେ ମୁଁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁପ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର କହିବି, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ହରେ; ମୁଁ ତୁମକୁ ତାହା ବିସ୍ତାରରେ କହିବି।

Verse 2

प्रधानदेवमाहात्म्यं माहात्म्यं कल्पवासिनाम् । सोमेशो दैत्यहंता च वालरूपी पितामहः

ଏଠାରେ ପ୍ରଧାନ ଦେବଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ କଳ୍ପକାଳ ଯାଏଁ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମହିମା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ—ସୋମେଶ ଦୈତ୍ୟହନ୍ତା, ଏବଂ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ବାଳରୂପେ ବିରାଜିତ।

Verse 3

अर्कस्थलस्तथादित्यः प्रभासः शशिभूषणः । एते षट्प्रवरा देवाः क्षेत्रे प्राभासिके स्थिताः

ଅର୍କସ୍ଥଳ, ଆଦିତ୍ୟ, ପ୍ରଭାସ ଓ ଶଶିଭୂଷଣ—ଏମାନେ ଛଅଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବ; ପ୍ରାଭାସିକ (ପ୍ରଭାସ) କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 4

तेषां दर्शनमात्रेण कृतकृत्यः प्रजायते । मुच्यते पातकैर्घोरैराजन्मजनितैर्ध्रु वम्

ତାଙ୍କର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟ କୃତକୃତ୍ୟ ହୁଏ; ଏବଂ ଜନ୍ମରୁ ସଞ୍ଚିତ ଭୟଙ୍କର ପାପମାନରୁ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 5

देव्युवाच । पूर्वेषामुक्तदेवानां माहात्म्यं कथितं त्वया । प्रभासे बालरूपीति यत्प्रोक्तं तत्कथं वचः

ଦେବୀ କହିଲେ—ଆପଣ ପୂର୍ବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦେବମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭାସରେ ପିତାମହ ‘ବାଳରୂପୀ’ ବୋଲି କହିଲେ—ସେ କଥା କିପରି ବୁଝିବା?

Verse 6

अन्येषु सर्व स्थानेषु वृद्धरूपी पितामहः । कथं च समनुप्राप्तो माहात्म्यं तस्य किं स्मृतम्

ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ପିତାମହ ବୃଦ୍ଧରୂପେ ରହନ୍ତି; ତେବେ ଏଠାରେ ଏଭଳି କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଏଠାରେ ତାଙ୍କର କେଉଁ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ?

Verse 7

कथं स पूज्यो देवेश यात्रा कार्या कथं नृभिः । एतद्विस्तरतो ब्रूहि प्रसन्नो यदि मे प्रभो

ହେ ଦେବେଶ! ସେ କିପରି ପୂଜ୍ୟ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯାତ୍ରା କିପରି କରିବେ? ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏହା ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 8

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं ब्रह्मसम्भवम् । यस्य श्रवणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ, ଶୁଣ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ଭବ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରୁଛି; ଯାହାକୁ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 9

नास्ति ब्रह्मसमो देवो नास्ति ब्रह्मसमो गुरुः । नास्ति ब्रह्मसमं ज्ञानं नास्ति ब्रह्मसमं तपः

ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ କୌଣସି ଦେବ ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ କୌଣସି ଗୁରୁ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ କୌଣସି ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ କୌଣସି ତପ ନାହିଁ।

Verse 10

तावद्धमंति संसारे दुःख शोकभयप्लुताः । न भवंति सुरज्येष्ठे यावद्भक्ताः पितामहे

ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ଭୟରେ ପ୍ଲୁତ ଜୀବମାନେ ସେତେଦିନ ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 11

समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि न्यस्तं को न मुच्येत बंधनात्

ଯେପରି ଜୀବର ଚିତ୍ତ ବିଷୟଗୋଚରରେ ଗଭୀର ଆସକ୍ତ ହୁଏ—ସେହିପରି ଯଦି ତାହା ବ୍ରହ୍ମାରେ ନ୍ୟସ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ କିଏ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ ନାହିଁ?

Verse 12

देव्युवाच । एवं माहात्म्यसंयुक्तो यदि ब्रह्मा जगद्गुरुः । प्राभासिके महातीर्थे कस्मिन्स्थाने तु संस्थितः

ଦେବୀ କହିଲେ—ଯଦି ଜଗଦ୍ଗୁରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଏପରି ମାହାତ୍ମ୍ୟସମ୍ପନ୍ନ, ତେବେ ପ୍ରଭାସର ମହାତୀର୍ଥରେ ସେ କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ?

Verse 13

किमर्थमागतस्तत्र कस्मिन्काले सुरोत्तमः । कथं स पूज्यो विप्रेंद्रैस्तिथौ कस्यां क्रमाद्वद

ସେ ଦେବୋତ୍ତମ ସେଠାକୁ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଲେ? କେଉଁ କାଳରେ ଆସିଲେ? ଏବଂ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ କେଉଁ ତିଥିରେ, କିପରି ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବେ—କ୍ରମେ କହ।

Verse 14

ईश्वर उवाच । सोमनाथस्य ऐशान्यां सांबादित्याग्निगोचरे । ब्रह्मणः परमं स्थानं ब्रह्मलोक इवापरः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ସୋମନାଥଙ୍କ ଈଶାନ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ, ସାମ୍ବାଦିତ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିର ପରିସରଭିତରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରମ ସ୍ଥାନ ଅଛି—ଯେନ ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ।

Verse 15

तिष्ठते कल्पसंस्था वै तत्र कल्पांतवासिनः । तत्र स्थाने स्थितो देवि बालरूपी पितामहः

ସେ ସ୍ଥାନ କଳ୍ପପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଚଳ ରହେ; ସେଠାରେ କଳ୍ପାନ୍ତବାସୀମାନେ ବସନ୍ତି। ହେ ଦେବୀ, ସେହି ସ୍ଥାନରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ବାଳରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 16

जगत्प्रभुर्लोककर्ता सत्त्वमूर्तिर्महाप्रभः । आगतश्चाष्टवर्षस्तु क्षेत्रे प्राभासिके शुभे

ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁ, ଲୋକକର୍ତ୍ତା, ସତ୍ତ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି ମହାପ୍ରଭ—ଅଷ୍ଟବର୍ଷୀୟ ବାଳକ ରୂପେ ଶୁଭ ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସିଲେ।

Verse 17

तत्राऽकरोत्तपो घोरं दिव्याब्दानां सहस्रकम् । संस्थाप्य तु महालिंगं सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

ସେଠାରେ ସେ ଏକ ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ତପ କଲେ; ଏବଂ ମହାଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ନାନାବିଧ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛିଲେ।

Verse 18

ततः कालांतरेतीते सोमेन प्रार्थितो विभुः । क्षयरोगविमुक्तेन सम्यक्छ्रद्धान्वितेन वै

ତାପରେ କିଛି କାଳ ଅତିତ ହେଲାପରେ, କ୍ଷୟରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ସମ୍ୟକ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ସୋମ ଭଗବାନ୍‌ ବିଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।

Verse 19

लिंगप्रतिष्ठाहेतोर्वै क्षेत्रे प्राभासिके शुभे । कोटिब्रह्मर्षिभिः सार्द्धं सहितो विश्वकर्मणा । कारयामास विधिवत्प्रतिष्ठां लिंगमुत्तमम्

ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ନିମିତ୍ତେ, ଶୁଭ ପ୍ରାଭାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ, କୋଟି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ସହ ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସହିତ, ବିଧିମତେ ଉତ୍ତମ ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଇଲେ।

Verse 20

प्रतिष्ठाप्य ततो लिंगं सोमनाथं वरानने । दापयामास विप्रेभ्यो भूरिशो यज्ञदक्षिणाम्

ତାପରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ସୋମନାଥ ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସେ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଯଜ୍ଞଦକ୍ଷିଣା ଦେବାକୁ କରାଇଲେ।

Verse 21

एवं प्रतिष्ठितं लिंगं ब्रह्मणा लोककर्तृणा । वर्षाणि चात्र जातानि प्रभासे बालरूपिणः

ଏହିପରି ଲୋକକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା; ଏବଂ ପ୍ରଭାସରେ ସେ ବାଳରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବାବେଳେ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଅତିବାହିତ ହେଲା।

Verse 22

चत्वारिंशद्वयं चैव क्षेत्रमध्यनिवासिनः । एवं परार्द्धमगमत्प्रभासक्षेत्रवासिनः

ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବସି ସେ ବୟାଲିଶ ବର୍ଷ ସେଠାରେ ରହିଲେ; ଏଭଳି ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରବାସୀ ପାଇଁ ‘ପରାର୍ଧ’ କାଳ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 23

देव्युवाच । ब्रह्मणो दिनमानं तु मासवर्षसहस्रकम् । तत्सर्वं विस्तराद्ब्रूहि यथायुर्ब्रह्मणः स्मृत म्

ଦେବୀ କହିଲେ— ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ‘ଦିନ’ର ମାପ ହଜାର ହଜାର ମାସ ଓ ବର୍ଷର ସମାହାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁ ଯେପରି ସ୍ମୃତିରେ କଥିତ, ସେ ସବୁ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 24

ईश्वर उवाच । परमायुः स्मृतो ब्रह्मा परार्द्धं तस्य वै गतम् । प्रभासक्षेत्रसंस्थस्य द्वितीयं भवतेऽधुना

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁ ପରମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ତାହାର ଏକ ପରାର୍ଧ ନିଶ୍ଚୟ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ। ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ସଂସ୍ଥିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଧ ଚାଲିଛି।

Verse 25

यदा प्राभासिके क्षेत्रे ब्रह्मा लोकपितामहः । आगतश्चाष्टवर्षस्तु बालरूपी तदोच्यते

ଯେତେବେଳେ ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାଭାସିକ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେ ବାଳରୂପ—ଆଠ ବର୍ଷ ବୟସର—ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

Verse 26

अन्येषु सर्वतीर्थेषु वृद्धरूपी पितामहः । मुक्त्वा प्राभासिकं क्षेत्रं सदैव विबुधप्रिये

ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ପିତାମହ ବୃଦ୍ଧରୂପେ ଦୃଶ୍ୟମାନ; ହେ ବିବୁଧପ୍ରିୟେ, ପ୍ରାଭାସିକ କ୍ଷେତ୍ର ବ୍ୟତୀତ ସଦା ଏହିପରି ହୁଏ।

Verse 27

ब्रह्मांडे यानि तीर्थानि ब्रह्माणस्तेषु ये स्मृताः । तेषामाद्यो महातेजाः प्रभासे यो व्यवस्थितः

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନେ ସ୍ମରିତ ବ୍ରହ୍ମାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଭାସେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ମହାତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରହ୍ମା ହିଁ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ।

Verse 28

कल्पेकल्पे तु नामानि शृणु त्वं तानि वै प्रिये । स्वयंभूः प्रथमे कल्पे द्वितीये पद्मभूः स्थितः

ପ୍ରିୟେ, କଳ୍ପେ କଳ୍ପେ ଯେ ଯେ ନାମ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ। ପ୍ରଥମ କଳ୍ପରେ ସେ ‘ସ୍ୱୟଂଭୂ’, ଦ୍ୱିତୀୟ କଳ୍ପରେ ‘ପଦ୍ମଭୂ’ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 29

तृतीये विश्वकर्तेति बालरूपी चतुर्थके । एतानि मुख्यनामानि कथितानि स्वयंभुवः

ତୃତୀୟ କଳ୍ପରେ ସେ ‘ବିଶ୍ୱକର୍ତ୍ତୃ’—ଜଗତର କର୍ତ୍ତା; ଚତୁର୍ଥ କଳ୍ପରେ ‘ବାଲରୂପୀ’—ଯୌବନରୂପଧାରୀ। ଏହିଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱୟଂଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ନାମ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 30

नित्यं संस्मरते यस्तु स दीर्घायुर्नरो भवेत्

ଯେ ନିତ୍ୟ ଏହି ନାମମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ।

Verse 31

चन्द्रसूर्यग्रहाः सर्वे सदेवासुरमानुषाः । त्रैलोक्यं नश्यते सर्वं ब्रह्मरात्रि समागमे

ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ, ଦେବ-ଅସୁର-ମନୁଷ୍ୟ ସହ—ସମଗ୍ର ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ—ବ୍ରହ୍ମରାତ୍ରି ଆସିଲେ ନଶିଯାଏ।

Verse 32

पुनर्दिने तु संजाते प्रबुद्धः सन्पितामहः । तथा सृष्टिं प्रकुरुते यथापूर्वमभूत्प्रिये

ପୁନର୍ବାର ଦିନ ଉଦିତ ହେଲେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ, ହେ ପ୍ରିୟେ, ପୂର୍ବବତ୍ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପୁନଃ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

Verse 33

दिनमानं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणो लोककर्तृणः । नेत्रभागाच्चतुर्भागस्त्रुटिः कालो निगद्यते

ମୁଁ ଲୋକକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନମାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି। ନେତ୍ରର ଏକ ଅଂଶର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସମାନ ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ଷଣକୁ ‘ତ୍ରୁଟି’ କାଳ କୁହାଯାଏ।

Verse 34

तस्माच्च द्विगुणं ज्ञेयं निमिषांतं वरानने । निमिषैः पञ्चदशभिः काष्ठा इत्युच्यते बुधैः । त्रिंशद्भिश्चैव काष्ठाभिः कला प्रोक्ता मनीषिभिः

ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣକୁ ‘ନିମିଷ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ପନ୍ଦର ନିମିଷକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ‘କାଷ୍ଠା’ କୁହନ୍ତି, ଏବଂ ତିରିଶ କାଷ୍ଠାରେ ‘କଳା’ ବୋଲି ମନୀଷୀମାନେ କହିଛନ୍ତି।

Verse 35

त्रिंशत्कलो मुहूर्तः स्याद्दिनं पंचदशैस्तु तैः । दिनमाना निशा ज्ञेया अहोरात्रं तयोर्भवेत्

ତିରିଶ କଳାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏମିତି ପନ୍ଦର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦିନ ଗଠିତ। ରାତି ମଧ୍ୟ ଦିନମାନ ସମାନ; ଉଭୟରୁ ଅହୋରାତ୍ର ହୁଏ।

Verse 36

तैः पंचदशभिः पक्षः पक्षाभ्यां मास उच्यते । मासैश्चैवायनं षङ्भिरब्दं स्यादयनद्वयात्

ପନ୍ଦର (ଦିନ) ହେଲେ ପକ୍ଷ, ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ମାସ କୁହାଯାଏ। ଛଅ ମାସରେ ଅୟନ, ଏବଂ ଦୁଇ ଅୟନରେ ବର୍ଷ ହୁଏ।

Verse 37

चत्वारिंशद्धि लक्षाणि लक्षाणां त्रितयं पुनः । विंशतिश्च सहस्राणि ज्ञेयं सौरं चतुर्युगम्

ଚାଳିଶ ଲକ୍ଷ, ପୁନଃ ତିନି ଲକ୍ଷ, ଏବଂ ଅଧିକ ଭାବେ କୋଡ଼ିଏ ହଜାର—ଏହାକୁ ସୌରମାନ ଅନୁସାରେ ଚତୁର୍ୟୁଗର ପରିମାଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 38

चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वंतरमुदाहृतम् । ऐन्द्रमेतद्भवेदायुः समासात्तव कीर्तितम्

ଏକହତ୍ତର ଚତୁର୍ୟୁଗର ସମୁଦାୟକୁ ‘ମନ୍ୱନ୍ତର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାହିଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆୟୁ—ସଂକ୍ଷେପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି।

Verse 39

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्ततः । औत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्ततः

ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁ, ତାପରେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁ। ତାଙ୍କ ପରେ ଔତ୍ତମ ଓ ତାମସ, ଏବଂ ପଛରେ କ୍ରମେ ରୈବତ ଓ ଚାକ୍ଷୁଷ।

Verse 40

वैवस्वतोऽर्कसावर्णिर्ब्रह्मसा वर्णिरेव च । धर्मसावर्णिनामा च रौच्यो भूत्यस्तथैव च

ତାପରେ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ; ଅର୍କ-ସାବର୍ଣି; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ-ସାବର୍ଣି; ‘ଧର୍ମ-ସାବର୍ଣି’ ନାମକ; ତଥା ରୌଚ୍ୟ ଓ ଭୂତ୍ୟ ମଧ୍ୟ।

Verse 41

चतुर्दशैते मनवः संख्यातास्ते यथाक्रमम् । भूतान्भविष्यानिंद्रांश्च सर्वा न्वक्ष्ये तव क्रमात्

ଏହିପରି ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମନୁମାନେ ଯଥାକ୍ରମେ ଗଣିତ ହେଲେ। ଏବେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।

Verse 42

विश्वभुक्च विपश्चिच्च सुकीर्तिः शिबिरेव च । विभुर्मनोभुवश्चैव तथौजस्वी बलिर्बली

ବିଶ୍ୱଭୁକ୍, ବିପଶ୍ଚିତ୍, ସୁକୀର୍ତ୍ତି ଓ ଶିବି; ତଥା ବିଭୁ ଓ ମନୋଭୁବ; ଏବଂ ଓଜସ୍ୱୀ ଓ ମହାବଳୀ ବଲି—

Verse 43

अद्भुतश्च तथा शांती रम्यो देववरो वृषा । ऋतधामा दिवःस्वामी शुचिः शक्राश्चतुर्दश

ଅଦ୍ଭୁତ; ତଥା ଶାନ୍ତି, ରମ୍ୟ, ଦେବବର ଓ ବୃଷ; ଋତଧାମା, ଦିବଃସ୍ୱାମୀ ଓ ଶୁଚି—ଏମାନେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ।

Verse 44

एते सर्वे विनश्यंति ब्रह्मणो दिवसे प्रिये । रात्रिस्तु तावती ज्ञेया कल्पमानमिदं स्मृतम्

ହେ ପ୍ରିୟେ! ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିବସରେ ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଲୟ ପାଆନ୍ତି। ଏବଂ ସେତେଇ ପରିମାଣର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରାତ୍ରି—ଏହାକୁ କଳ୍ପମାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।

Verse 45

प्रथमं श्वेतकल्पस्तु द्वितीयो नीललोहितः । वामदेवस्तृतीयस्तु ततो राथंतरोऽपरः

ପ୍ରଥମ ଶ୍ୱେତ-କଳ୍ପ; ଦ୍ୱିତୀୟ ନୀଳ-ଲୋହିତ। ତୃତୀୟ ବାମଦେବ; ତାପରେ ଅନ୍ୟ ରାଥନ୍ତର (କଳ୍ପ) ଆସେ।

Verse 46

रौरवः पंचमः प्रोक्तः षष्ठः प्राण इति स्मृतः । सप्तमोऽथ बृहत्कल्पः कन्दर्पोऽष्टम उच्यते

ପଞ୍ଚମ ରୌରବ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଷଷ୍ଠ ପ୍ରାଣ—ଏହିପରି ସ୍ମୃତ। ପରେ ସପ୍ତମ ବୃହତ୍-କଳ୍ପ, ଅଷ୍ଟମ କନ୍ଦର୍ପ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରିତ।

Verse 47

सद्योऽथ नवमः प्रोक्तः ईशानो दशमः स्मृतः । ध्यान एकादशः प्रोक्तस्तथा सारस्वतोऽपरः

ତଦନନ୍ତରେ ନବମ ଭାବେ ‘ସଦ୍ୟ’ କୁହାଗଲା; ଦଶମ ‘ଈଶାନ’ ସ୍ମରଣୀୟ। ଏକାଦଶ ‘ଧ୍ୟାନ’ ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ, ତାପରେ ‘ସାରସ୍ୱତ’ ନାମକ ଅନ୍ୟ (କଳ୍ପ) ଆସେ।

Verse 48

त्रयोदश उदानस्तु गरुडोऽथ चतुर्दशः । कौर्मः पंचदशो ज्ञेयः पौर्णमासी प्रजापतेः

ତ୍ରୟୋଦଶ (କଳ୍ପ) ‘ଉଦାନ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ; ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ‘ଗରୁଡ’ ସ୍ମୃତ। ପଞ୍ଚଦଶ ‘କୌର୍ମ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ‘ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ’ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 49

षोडशो नारसिंहस्तु समाधिस्तु ततः परः । आग्नेयोऽष्टादशः प्रोक्तः सोमकल्पस्ततोऽपरः

ଷୋଡଶ (କଳ୍ପ) ‘ନାରସିଂହ’; ତାପରେ ‘ସମାଧି’ (କଳ୍ପ) ଆସେ। ଅଷ୍ଟାଦଶ ‘ଆଗ୍ନେୟ’ ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ; ତାପରେ ‘ସୋମ-କଳ୍ପ’ ଅଛି।

Verse 50

भावनो विंशतिः प्रोक्तः सुप्तमालीति चापरः । वैकुण्ठश्चार्चिषो रुद्रो लक्ष्मीकल्पस्तथापरेः

ବିଂଶତମ ‘ଭାବନ’ ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ; ଅନ୍ୟଟି ‘ସୁପ୍ତମାଳୀ’ ନାମରେ। ପରେ ‘ବୈକୁଣ୍ଠ’, ‘ଆର୍ଚିଷ’, ‘ରୁଦ୍ର’ ଏବଂ ତାପରେ ‘ଲକ୍ଷ୍ମୀ-କଳ୍ପ’ ଆସେ।

Verse 51

सप्तविंशोऽथ वैराजो गौरीकल्पस्तथोंऽधकः । माहेश्वरस्तथा प्रोक्तस्त्रिपुरो यत्र घातितः

ସପ୍ତବିଂଶ ‘ବୈରାଜ’ ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ; ତାପରେ ‘ଗୌରୀ-କଳ୍ପ’ ଏବଂ ‘ଅନ୍ଧକ’ (କଳ୍ପ) ଅଛି। ‘ମାହେଶ୍ୱର’ (କଳ୍ପ) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ଯେଉଁଠାରେ ତ୍ରିପୁର ବଧ ହୋଇଥିଲା।

Verse 52

पितृकल्पस्तथांते च या कुहूर्ब्रह्मणः स्मृता । त्रिंशत्कल्पाः समाख्याता ब्रह्मणो मासि वै प्रिये

ଶେଷରେ ପିତୃ-କଳ୍ପ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ‘କୁହୂ’ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ହେ ପ୍ରିୟେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ‘ମାସ’ରେ ଏଭଳି ତିରିଶ କଳ୍ପ ଗଣିତ।

Verse 53

अतीताः कथिताः सर्वे वाराहो वर्त्ततेऽधुना । प्रतिपद्ब्रह्मणो यत्र वाराहेणोद्धृता मही

ଅତୀତ ସମସ୍ତ କଳ୍ପ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି; ଏବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ହେଉଛି ବାରାହ-କଳ୍ପ। ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାସର ପ୍ରତିପଦା, ଯେଉଁଠାରେ ବରାହ ଧରାକୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ।

Verse 54

त्रिंशत्कल्पैः स्मृतो मासो वर्षं द्वादशभिस्तु तैः । अनेन वर्षमानेन तदा ब्रह्माऽष्टवार्षिकः । आनीतः सोमराजेन सोमनाथः प्रतिष्ठितः

ତିରିଶ କଳ୍ପରେ ‘ମାସ’ ସ୍ମୃତ, ଏବଂ ସେହିପରି ବାରୋଟି ମାସରେ ‘ବର୍ଷ’। ଏହି ବର୍ଷମାନ ଅନୁସାରେ ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଆଠ ବର୍ଷର; ଏବଂ ସୋମରାଜ ପ୍ରଭାସରେ ଆଣି ସୋମନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।

Verse 55

एवं क्षेत्रे निवसतः प्रभासे बालरूपिणः । परार्द्धमेकमगमद्द्वितीयं वर्ततेऽ धुना

ଏଭଳି ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ବାଳରୂପେ ବସବାସ କରୁଥିବାବେଳେ ଗୋଟିଏ ପରାର୍ଧ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଛି; ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପରାର୍ଧ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ।

Verse 56

एवं महाप्रभावोऽसौ प्रभासक्षेत्रमध्यगः । ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान्बालत्वात्क्षेत्रमाश्रितः

ଏଭଳି ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେ (ବ୍ରହ୍ମା) ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ବାଳଭାବରୁ ଏହି ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି।

Verse 57

स वै पूज्यो नमस्कार्यो वंदनीयो मनीषिभिः । आदौ स एव पूज्यः स्यात्सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ, ନମସ୍କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବନ୍ଦନୀୟ। ଯେମାନେ ଯାତ୍ରାର ସତ୍ୟ ଫଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜିବା ଉଚିତ।

Verse 58

यस्तं पूजयते भक्त्या स मां पूजयते भुवम् । यस्तं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि योस्य पूज्यो ममैव सः

ହେ ଦେବୀ! ଯେ ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜେ, ସେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସତ୍ୟରେ ମୋତେ ହିଁ ପୂଜେ। ଯେ ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ସେ ମୋତେ ଦ୍ୱେଷ କରେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ପୂଜ୍ୟ, ସେ ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 59

ब्रह्मणा पूज्यमानेन अहं विष्णुश्च पूजितः । विष्णुना पूज्यमानेन अहं ब्रह्मा च पूजितः

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମୁଁ ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଦୁହେଁ ପୂଜିତ ହୁଅୁ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମୁଁ ଓ ବ୍ରହ୍ମା—ଦୁହେଁ ପୂଜିତ ହୁଅୁ।

Verse 60

मया पूजित मात्रेण ब्रह्मविष्णू च पूजितौ । सत्त्वं ब्रह्मा रजो विष्णुस्तमोऽहं संप्रकीर्तितः

ମୋତେ ମାତ୍ର ପୂଜିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ତ୍ରିଗୁଣରେ ବ୍ରହ୍ମା ସତ୍ତ୍ୱ, ବିଷ୍ଣୁ ରଜ, ଏବଂ ମୁଁ ତମ ଭାବେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 61

वायुर्ब्रह्माऽनलो रुद्रो विष्णुरापः प्रकीर्तितः । रात्रिर्विष्णुरहो रुद्रो या संध्या स पितामहः

ବ୍ରହ୍ମା ବାୟୁରୂପେ, ରୁଦ୍ର ଅଗ୍ନିରୂପେ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଜଳରୂପେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ରାତ୍ରି ବିଷ୍ଣୁ, ଦିନ ରୁଦ୍ର, ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଉଛି ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)।

Verse 62

सामवेदो ह्यहं देवि ब्रह्मा ऋग्वेद उच्यते । यजुर्वेदो भवेद्विष्णुः कुलाधारो ह्यथर्वणः

ଦେବି, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ସାମବେଦ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଋଗ୍ବେଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିଷ୍ଣୁ ଯଜୁର୍ବେଦସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ଅଥର୍ବଣ କୁଳାଧାର ଭିତ୍ତି।

Verse 63

उष्णकालो ह्यहं देवि वर्षाकालः पितामहः । शीतकालो भवेद्विष्णुरेवं कालत्रयं हि सः

ଦେବି, ମୁଁ ଉଷ୍ଣକାଳ; ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ବର୍ଷାକାଳ। ବିଷ୍ଣୁ ଶୀତକାଳ—ଏଭଳି କାଳତ୍ରୟ ନିଶ୍ଚୟ ସେଇ।

Verse 64

दक्षिणाग्निरहं ज्ञेयो गार्हपत्यो हरिः स्मृतः । ब्रह्मा चाहवनीयस्तु एवं सर्वं त्रिदैवतम्

ମୋତେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି ଭାବେ ଜାଣ; ହରି ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ବ୍ରହ୍ମା ଆହବନୀୟ—ଏଭଳି ସବୁ ତ୍ରିଦେବତାସ୍ୱରୂପ।

Verse 65

अहं लिंगस्वरूपस्थो भगो विष्णुः प्रकीर्तितः । बीजसंस्थो भवेद्ब्रह्मा विष्णुरापः प्रकीर्तितः

ମୁଁ ଲିଙ୍ଗସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ; ବିଷ୍ଣୁ ‘ଭଗ’ (ଭାଗ୍ୟ-ବଣ୍ଟନକର୍ତ୍ତା) ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ବ୍ରହ୍ମା ବୀଜରେ ସଂସ୍ଥିତ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ‘ଆପଃ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଜଳସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 66

अहमाकाशरूपस्थ एवं तत्त्वमयं प्रभुः । आकाशात्स्रवते यच्च तद्बीजं ब्रह्मसंस्थितम् । स्वरूपं ब्राह्ममाश्रित्य ब्रह्मा बीजप्ररोहकः

ମୁଁ ଆକାଶସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ତତ୍ତ୍ୱମୟ ପ୍ରଭୁ। ଆକାଶରୁ ଯାହା ସ୍ରବିତ ହୁଏ, ସେହିଟି ବ୍ରହ୍ମାରେ ସଂସ୍ଥିତ ବୀଜ। ବ୍ରାହ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବ୍ରହ୍ମା ସେ ବୀଜକୁ ଅଙ୍କୁରିତ କରନ୍ତି।

Verse 67

नाभिमध्ये स्थितो ब्रह्मा विष्णुश्च हृदयांतरे । वक्त्रमध्ये अहं देवि आधारः सर्वदेहिनाम्

ନାଭିମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥିତ, ହୃଦୟାନ୍ତରେ ବିଷ୍ଣୁ। ହେ ଦେବୀ, ମୁଖମଧ୍ୟରେ ମୁଁ—ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ଆଧାର।

Verse 68

यश्चाहं स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स हुताशनः । या देवी स स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स च चन्द्रमाः

ଯେ ‘ମୁଁ’ ସେଇ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା; ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ହୁତାଶନ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ। ଯେ ଦେବୀ ସେଇ ସ୍ୱୟଂ ବିଷ୍ଣୁ; ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ।

Verse 69

यः कालः स स्वयं ब्रह्मा यो रुद्रः स च भास्करः । एवं शक्तिविशेषेण परं ब्रह्म स्थितं प्रिये

ଯେ କାଳ ସେଇ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା; ଯେ ରୁଦ୍ର ସେଇ ଭାସ୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ। ହେ ପ୍ରିୟେ, ଶକ୍ତିର ବିଶେଷ ପ୍ରକାଶରେ ପରବ୍ରହ୍ମ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 71

एवं यो वेद देवेशि अद्वैतं परमाक्षरम् । स सर्वं वेद नैवान्यो भेदकर्त्ता नराधमः

ହେ ଦେବେଶି, ଯେ ଏଭଳି ଅଦ୍ୱୈତ ପରମାକ୍ଷରକୁ ଜାଣେ, ସେଇ ସବୁକିଛି ଜାଣେ। ଯେ ଭେଦ କରେ, ସେ ନରାଧମ।

Verse 72

एकरूपं परं ब्रह्म कार्यभावात्पृथक्स्थितः । यस्तं द्वेष्टि वरारोहे ब्रह्मद्वेष्टा स उच्यते

ପରବ୍ରହ୍ମ ଏକରୂପ; କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟଭାବରୁ ପୃଥକ୍ ଭଳି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ। ହେ ବରାରୋହେ, ଯେ ତାହାକୁ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ସେ ‘ବ୍ରହ୍ମଦ୍ୱେଷ୍ଟା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 73

दक्षिणांगे स्थितो ब्रह्मा वामांगे मम केशवः । यस्तयोर्द्वेषमाधत्ते स द्वेष्टा मम भामिनि

ମୋ ଦକ୍ଷିଣ ଅଙ୍ଗରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ବାମ ଅଙ୍ଗରେ କେଶବ (ବିଷ୍ଣୁ) ଅଛନ୍ତି। ହେ ଭାମିନୀ, ଯେ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱେଷ ଧରେ, ସେ ମୋର ଦ୍ୱେଷୀ।

Verse 74

एवं ज्ञात्वा वरारोहे ह्यभिन्नेनान्तरात्मना । ब्रह्माणं केशवं रुद्रमेकरूपेण पूज येत्

ହେ ବରାରୋହେ, ଏଭଳି ଜାଣି ଏବଂ ଅନ୍ତରାତ୍ମାକୁ ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମା, କେଶବ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଏକରୂପେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 105

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां ब्रह्म माहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତି-ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡରେ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ମଧ୍ୟଯାତ୍ରା-ପ୍ରକରଣରେ ‘ବ୍ରହ୍ମମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଏକଶ ପାଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।