Adhyaya 11

Verse 1

सूत उवाच । इति प्रोक्ता तदा देवि विस्मयोत्फुल्ललोचना । रोमांचकञ्चुका सुभ्रूः पुनः पप्रच्छ भूसुराः

ସୂତ କହିଲେ—ଏହିପରି କହାଯାଇଥିବାବେଳେ ଦେବୀ ବିସ୍ମୟରେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ନୟନା, ରୋମାଞ୍ଚରେ ଆବୃତ ଦେହା, ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟିଯୁକ୍ତା ହୋଇ, ପୁନର୍ବାର ସେହି ଦିବ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 2

देव्युवाच । धन्याऽहं कृतपुण्याऽहं तपः सुचरितं मया । यदेष क्षेत्र महिमा महादेवान्मया श्रुतः

ଦେବୀ କହିଲେ—ମୁଁ ଧନ୍ୟା, ମୁଁ ପୁଣ୍ୟବତୀ; ମୋର ତପସ୍ୟା ସୁଚରିତ ହୋଇଛି, କାରଣ ମହାଦେବଙ୍କ ଠାରୁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ମୁଁ ଶୁଣିଛି।

Verse 3

भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । पृष्टं तु यन्मया पूर्वं तत्सर्वं कथितं हर

ହେ ଭଗବନ୍, ଦେବଦେବେଶ, ସଂସାର-ସମୁଦ୍ରରୁ ତାରିଦେଉଥିବା ତାରକ! ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲି, ସେ ସବୁ ତୁମେ କହିଦେଲ, ହେ ହର।

Verse 4

पुनश्च देवदेवेश त्वद्वाक्यामृतरंजिता । न तृप्तिमधिगच्छामि देवदेव महेश्वर

ତଥାପି, ହେ ଦେବଦେବେଶ, ତୁମ ବାକ୍ୟାମୃତରେ ରଞ୍ଜିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୃପ୍ତି ପାଉନି—ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ମହେଶ୍ୱର।

Verse 5

किंचित्प्रष्टुमनाश्चास्मि प्रभासक्षेत्रविस्तरम् । तन्मे कथय कामेश दयां कृत्वा जगत्प्रभो

ମୁଁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ବିସ୍ତାର ବିଷୟରେ ଅଳ୍ପ ଆଉ ପଚାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ହେ କାମେଶ, ହେ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁ, କୃପା କରି ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 6

ईश्वर उवाच । पृथिव्या मध्यगर्भस्थं जंबूद्वीपमिति स्मृतम् । तच्च वै नवधा भिन्नं वर्षभेदेन सुन्दरि

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ପୃଥିବୀର ମଧ୍ୟଗର୍ଭରେ ଯାହା ଅବସ୍ଥିତ, ତାହା ‘ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତାହା ବର୍ଷଭେଦରେ ନିଶ୍ଚୟ ନଅ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ।

Verse 7

तस्याद्यं भारतं वर्षं तच्चापि नवधा स्मृतम् । नवयोजनसाहस्रं दक्षिणोत्तरमानतः

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଭାରତବର୍ଷ; ତାହା ମଧ୍ୟ ନବଧା ସ୍ମୃତ। ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ମାପ ନଅ ହଜାର ଯୋଜନ।

Verse 8

अशीतिश्च सहस्राणि पूर्वपश्चायतं स्मृतम् । उत्तरे हिमवानस्ति क्षीरोदो दक्षिणे स्मृतः

ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ବିସ୍ତାର ଅଶୀ ସହସ୍ର (ଯୋଜନ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଉତ୍ତରେ ହିମବାନ ଅଛି, ଦକ୍ଷିଣେ କ୍ଷୀରୋଦ (ସମୁଦ୍ର) ସ୍ମୃତ।

Verse 9

एतस्मिन्नंतरे देवि भारतं क्षेत्रमुत्तमम् । कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं युगचतुष्टयम्

ହେ ଦେବୀ, ଏହି ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ଭାରତ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର। ଏଠାରେ କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ ତିଷ୍ୟ (କଳି) — ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ଗଣିତ।

Verse 10

अत्रैवैषा युगावस्था चतुर्वर्णश्च वै जनः । चत्वारि त्रीणि च द्वे च तथैवैक शरच्छतम्

ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଯୁଗମାନଙ୍କର ଏହି କ୍ରମବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି, ଏଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ। କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ଯୁଗର ପ୍ରମାଣ କ୍ରମେ ଚାରି, ତିନି, ଦୁଇ ଓ ଗୋଟିଏ ‘ଶରଦ୍-ଶତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 11

जीवन्त्यत्र नरा देवि कृतत्रेतादिषु क्रमात् । यदेतत्पार्थिवं पद्मं चतुष्पत्रं मयोदितम्

ହେ ଦେବୀ! ଏଠାରେ ନରମାନେ କୃତ, ତ୍ରେତା ଆଦି ଯୁଗମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ (ଯଥାୟୋଗ୍ୟ ଆୟୁ-ଧର୍ମ ସହ) ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି। ମୁଁ ଯେ ପାର୍ଥିବ ପଦ୍ମ କହିଛି, ସେହିଟି ଚତୁଷ୍ପତ୍ର—ଚାରି ପତ୍ରବିଶିଷ୍ଟ।

Verse 12

वर्षाणि भारताद्यानि पत्राण्यस्य चतुर्द्दिशम् । भारतं केतुमालं च कुरु भद्राश्वमेव च

ଭାରତ ଆଦି ବର୍ଷମାନେ ଏହି (ପୃଥିବୀ-ରୂପ) ପଦ୍ମର ପତ୍ର; ସେମାନେ ଚାରି ଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ—ଭାରତ, କେତୁମାଳ, କୁରୁ ଏବଂ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ।

Verse 13

भारतं नाम यद्वर्षं दाक्षिणात्यं मयोदितम् । दक्षिणापरतो यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः

‘ଭାରତବର୍ଷ’ ନାମକ ଯେ ଦେଶକୁ ମୁଁ ଦକ୍ଷିଣଦେଶ ବୋଲି କହିଛି, ତାହାର ପୂର୍ବେ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମେ ମହାସମୁଦ୍ର ଅଛି; ଉତ୍ତରେ ହିମବାନ୍ ଅଛନ୍ତି—ଏହିପରି ତାହା ଧନୁଷର ଜ୍ୟା ପରି ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ।

Verse 14

तदेतद्भारतं वर्षं सर्वबीजं वरानने । तत्कर्मभूमिर्नान्यत्र संप्राप्तिः पुण्यपापयोः

ହେ ବରାନନେ! ଏହି ଭାରତବର୍ଷ ସମସ୍ତ ଫଳସିଦ୍ଧିର ବୀଜସ୍ୱରୂପ। ଏହାହି କର୍ମଭୂମି; ଅନ୍ୟତ୍ର କର୍ମଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟ-ପାପର ଏପରି ପ୍ରାପ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 15

देवानामपि देवेशि सदैवैष मनोरथः । अपि मानुष्यमाप्स्यामो भारते प्रत्युत क्षितौ

ହେ ଦେବେଶୀ! ଦେବମାନଙ୍କର ମନରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଏହି ପ୍ରିୟ ମନୋରଥ ରହେ— ‘ଭାରତଭୂମିର ପୃଥିବୀରେ ଆମେ ମାନବଜନ୍ମ ପାଉ’ ବୋଲି।

Verse 16

भद्राश्वेऽश्वशिरा विष्णुर्भारते कूर्मसंस्थितः । वराहः केतुमाले च मत्स्यरूपस्तथोत्तरे

ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ-ବର୍ଷରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଶ୍ୱଶିରା (ହୟଗ୍ରୀବ) ରୂପେ ବିରାଜନ୍ତି; ଭାରତ-ବର୍ଷରେ କୂର୍ମରୂପେ ସଂସ୍ଥିତ; କେତୁମାଳରେ ବରାହରୂପେ, ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦେଶରେ ମତ୍ସ୍ୟରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 17

तेषु नक्षत्रविन्यासाद्विषयाः समवस्थिताः । चतुर्ष्वपि महादेवि विग्रहो नव पादकः

ସେହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ନକ୍ଷତ୍ରବିନ୍ୟାସ ଅନୁସାରେ ବିଷୟ-ପ୍ରଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସୁସ୍ଥିତ। ହେ ମହାଦେବୀ! ଚାରି ଦିଗରେ ପ୍ରକଟ ବିଗ୍ରହ ନବ-ପାଦ (ନଅ ଭାଗ/ପଦ) ଯୁକ୍ତ।

Verse 18

भारतो यो महादेवि कूर्मरूपेण संस्थितः । नक्षत्रग्रहविन्यासं तस्य ते कथयाम्यहम्

ହେ ମହାଦେବୀ! କୂର୍ମରୂପେ ସଂସ୍ଥିତ ଯେ ଭାରତ, ତାହାର ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଗ୍ରହବିନ୍ୟାସ ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ କହୁଛି।

Verse 19

प्राङ्मुखो भगवान्देवो कूर्मरूपी व्यवस्थितः । आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं प्रिये

ହେ ପ୍ରିୟେ! ପୂର୍ବମୁଖୀ ଭଗବାନ ଦେବ କୂର୍ମରୂପେ ସଂସ୍ଥିତ ହୋଇ ଭାରତବର୍ଷକୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ପ୍ରିୟ ଦେଶ ନବ ଭେଦରେ ବିଭକ୍ତ।

Verse 20

नवधा संस्थितस्यास्य नक्षत्राणि निबोध मे । कृत्तिका रोहिणी सौम्यं तृतीयं कूर्मपृष्ठिगम्

ନବଧା ବିଭକ୍ତ ଏହି ଭାରତର ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ମୋ ପାଖରୁ ଜାଣ। କୃତ୍ତିକା, ରୋହିଣୀ ଓ ସୌମ୍ୟ (ମୃଗଶୀର୍ଷ)—ଏହି ତିନି କୂର୍ମର ପୃଷ୍ଠରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 21

रौद्रं पुनर्वसुः पुष्यं नक्षत्रत्रितयं मुखे । आश्लेषाख्यं तथा पैत्रं फाल्गुनी प्रथमा प्रिये

ରୌଦ୍ର (ଆର୍ଦ୍ରା), ପୁନର୍ବସୁ ଓ ପୁଷ୍ୟ—ଏହି ନକ୍ଷତ୍ରତ୍ରୟ କୂର୍ମର ମୁଖରେ ଅଛି। ପରେ ଆଶ୍ଲେଷା, ପୈତ୍ର (ମଘା) ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଫାଲ୍ଗୁନୀ (ପୂର୍ବା), ହେ ପ୍ରିୟେ।

Verse 22

नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्वदक्षिणम् । फाल्गुनी चोत्तरा हस्तं चित्रा चर्क्षत्रयं स्मृतम्

ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ପାଦରେ ନକ୍ଷତ୍ରତ୍ରୟ ଅବସ୍ଥିତ। ସେଠାରେ ଉତ୍ତରା ଫାଲ୍ଗୁନୀ, ହସ୍ତ ଓ ଚିତ୍ରା—ଏହି ତିନି ସ୍ମୃତ।

Verse 23

कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ चर्क्षपादं तथाऽपरम् । स्वाती विशाखा मैत्रं च नैरृते त्रितयं स्मृतम्

କୂର୍ମର ଦକ୍ଷିଣ କୁକ୍ଷି (ଉଦର) ଭାଗରେ ନକ୍ଷତ୍ର-ବିନ୍ୟାସର ଆଉ ଗୋଟିଏ ପାଦ ଅଛି। ନୈଋତ୍ୟରେ ସ୍ୱାତୀ, ବିଶାଖା ଓ ମୈତ୍ର (ଅନୁରାଧା)—ଏହି ତ୍ରୟ ସ୍ମୃତ।

Verse 24

ऐंद्रं मूलं तथाषाढा पृष्ठे तु त्रितयं स्मृतम् । आषाढा श्रवणं चैव धनिष्ठा चात्र शब्दिता

ପୃଷ୍ଠରେ ଐନ୍ଦ୍ର (ଜ୍ୟେଷ୍ଠା), ମୂଳ ଓ ଆଷାଢା—ଏହି ତ୍ରୟ ସ୍ମୃତ। ଏଠାରେ ଆଷାଢା, ଶ୍ରବଣ ଓ ଧନିଷ୍ଠା ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 25

नक्षत्रितयं पादे वायव्ये तु यशस्विनि । वारुणं चैव नक्षत्रं तथा प्रोष्ठपदाद्वयम्

ହେ ଯଶସ୍ୱିନୀ! ବାୟବ୍ୟ ପାଦରେ ନକ୍ଷତ୍ରତ୍ରୟ ଅବସ୍ଥିତ—ବାରୁଣ ନକ୍ଷତ୍ର (ଶତଭିଷଜ) ଏବଂ ପ୍ରୋଷ୍ଠପଦା ଦ୍ୱୟ (ପୂର୍ବା-ଉତ୍ତରା)।

Verse 26

कूर्मस्य वामकुक्षौ तु त्रितयं संस्थितं प्रिये । रेवती चाश्विदैवत्यं याम्यं चर्क्षमिति त्रयम् । ईशपादे समाख्यातं शुभाशुभफलं शृणु

ପ୍ରିୟେ! କୂର୍ମର ବାମ କୁକ୍ଷିରେ ନକ୍ଷତ୍ରତ୍ରୟ ଅବସ୍ଥିତ—ରେବତୀ, ଅଶ୍ୱିନୀଦେବତା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନକ୍ଷତ୍ର, ଏବଂ ଯାମ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ) ନକ୍ଷତ୍ର—ଏହି ତିନି। ଏମାନେ ଈଶପାଦରେ କଥିତ; ଏବେ ଶୁଭାଶୁଭ ଫଳ ଶୁଣ।

Verse 27

यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्धैन्यतो भयम् । तद्देशस्य महादेवि तथोत्कर्षे शुभागमः

ହେ ମହାଦେବୀ! ଯେ ନକ୍ଷତ୍ରର ଯେ ଗ୍ରହ ଅଧିପତି, ସେ ଗ୍ରହ ପୀଡିତ ହେଲେ ସେ ଦେଶରେ ଦୈନ୍ୟଜନିତ ଭୟ ହୁଏ; ଏବଂ ଗ୍ରହ ଉତ୍କର୍ଷରେ ଥିଲେ ସେ ଭୂମିକୁ ଶୁଭ ଫଳ ଆସେ।

Verse 28

एष कूर्मो मयाख्यातो भारते भगवानिह । नारायणो ह्यचिंत्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्

ଏହିପରି ମୁଁ ଭାରତରେ ଏହି ଭଗବାନ କୂର୍ମଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି। ସେଇ ଅଚିନ୍ତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ନାରାୟଣ, ଯାହାଙ୍କ ଉପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 29

मेषवृषौ हृदो मध्ये मुखे च मिथुनादिकौ । प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ

ହୃଦୟର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମେଷ ଓ ବୃଷ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ମୁଖରେ ମିଥୁନାଦି ରାଶି ରହିଛି। ତଥା ଆଗ୍ନେୟ ପାଦରେ କର୍କଟ ଓ ସିଂହ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।

Verse 30

सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशित्रयं स्मृतम् । धटोऽध वृश्चिकाश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे

ସିଂହ, କନ୍ୟା ଓ ତୁଳା—ଏହି ତିନି ରାଶି ତାହାର କୁକ୍ଷି (ପାର୍ଶ୍ୱ)ରେ ସ୍ମୃତ। ତଳେ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ପାଦରେ କୁମ୍ଭ ଓ ବୃଶ୍ଚିକ—ଉଭୟ ସ୍ଥିତ।

Verse 31

पुच्छे तु वृश्चिकश्चैव सधनुश्च व्यवस्थितः । वायव्ये वामपादे च धनुर्ग्राहादिकं त्रयम्

ପୁଚ୍ଛରେ ବୃଶ୍ଚିକ ଓ ଧନୁ—ଦୁହେଁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ବାୟବ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ବାମ ପାଦରେ ଧନୁରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମକରାଦି ତ୍ରୟ ବିନ୍ୟସ୍ତ।

Verse 32

कुम्भ मीनौ तथा चास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ । मीनमेषौ महादेवि पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ

କୁମ୍ଭ ଓ ମୀନ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଉତ୍ତର କୁକ୍ଷି (ପାର୍ଶ୍ୱ)ରେ ଆଶ୍ରିତ। ହେ ମହାଦେବୀ, ମୀନ ଓ ମେଷ—ପୂର୍ବୋତ୍ତର ପାଦରେ ସ୍ଥିତ।

Verse 33

कूर्म्मदेशांस्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै प्रिये । राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहा राशिव्यवस्थिताः

ହେ ପ୍ରିୟେ, କୂର୍ମଦେଶର ବିଭାଗ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଏହି ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ଏଭଳି ନିୟତ। ତଦ୍ରୂପ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ରାଶି, ଏବଂ ରାଶିଅନୁସାରେ ଗ୍ରହମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।

Verse 34

तस्माद्ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् । तत्र स्नानं प्रकुर्वंति दानं होमादिकं तथा

ଏହିହେତୁ ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ପୀଡା ହେଲେ, ତଦନୁସାରେ ଦେଶ-ପୀଡାକୁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଲୋକେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ହୋମାଦି କର୍ମ କରନ୍ତି।

Verse 35

स एष वैष्णवः पादो देवि मध्ये ग्रहोऽस्य यः । नारायणाख्योऽचिंत्यात्मा कारणं जगतः प्रभुः

ହେ ଦେବୀ, ଏହା ବୈଷ୍ଣବ ପାଦ; ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗ୍ରହ ସେଇ ନାରାୟଣନାମଧେୟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟସ୍ୱରୂପ, ଜଗତ୍କାରଣ ପ୍ରଭୁ।

Verse 36

भौमशुक्रबुधेंद्वर्कबुधशुक्रमहीसुताः । गुरुमंदासुराचार्या मेषादीनामधीश्वराः

ମଙ୍ଗଳ, ଶୁକ୍ର, ବୁଧ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପୁନଃ ବୁଧ, ଶୁକ୍ର ଓ ମଙ୍ଗଳ; ତଥା ଗୁରୁ, ଶନି ଏବଂ ଅସୁରାଚାର୍ଯ୍ୟ—ଏମାନେ ମେଷାଦି ରାଶିମାନଙ୍କର ଅଧୀଶ୍ୱର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 37

एवंविधो महादेवि कूर्मरूपी जनार्द्दनः । तस्य नैऋतपादे तु सौराष्ट्र इति विश्रुतः

ହେ ମହାଦେବୀ, ଏପରି କୂର୍ମରୂପ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ତାଙ୍କ ନୈଋତ ପାଦରେ ‘ସୌରାଷ୍ଟ୍ର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେଶ ଅଛି।

Verse 38

स चैवं नवधा भिन्नः पुरभेदेन सुंदरि । तस्य यो नवमो भागः सागरस्य च सन्निधौ

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ପୁରଭେଦ ଦ୍ୱାରା ସେହି ପବିତ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଏପରି ନଅ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ତାହାର ନବମ ଭାଗ ସମୁଦ୍ରର ଅତି ସନ୍ନିଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 39

प्रभास इति विख्यातो मम देवि प्रियः सदा । योजनानां दशद्वे च विस्तीर्णः परिमण्डलम्

ହେ ଦେବୀ, ଏହା ‘ପ୍ରଭାସ’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ ଏବଂ ସଦା ମୋତେ ପ୍ରିୟ; ଏହାର ବୃତ୍ତାକାର ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଜନ।

Verse 40

मध्येस्य पीठिका प्रोक्ता पंचयोजनविस्तृता । तन्मध्ये मद्ग्रहं देवि तिष्ठत्युदधिसंनिधौ

ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପଞ୍ଚ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ‘ପୀଠିକା’ କୁହାଯାଇଛି। ହେ ଦେବୀ, ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ସମୁଦ୍ରସନ୍ନିଧିରେ ମୋର ପବିତ୍ର ଧାମ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 41

तस्य मध्ये महादेवि लिंगरूपो वसाम्यहम्

ତାହାର ପରମ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ମହାଦେବୀ, ମୁଁ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ବସୁଛି।

Verse 42

कृतस्मरात्पश्चिमतो धनुषां च शतत्रये । वसामि तत्र देवेशि त्वया सह वरानने

କୃତସ୍ମରାର ପଶ୍ଚିମେ, ତିନିଶେ ଧନୁଷ ଦୂରେ, ହେ ଦେବେଶୀ, ହେ ବରାନନେ, ମୁଁ ସେଠାରେ ତୁମ ସହ ବସୁଛି।

Verse 43

तन्मे स्थानं महादेवि कैलासादपि वल्लभम् । गोचर्ममात्रं तत्रापि महागोप्यं वरानने

ହେ ମହାଦେବୀ, ମୋର ସେଇ ସ୍ଥାନ କୈଲାସଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ଯଦିଓ ତାହା ଗୋଚର୍ମମାତ୍ର, ତଥାପି ହେ ବରାନନେ, ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ।

Verse 44

अकथ्यं देवदेवेशि तव स्नेहात्प्रकाशितम् । एतत्प्राभासिकं क्षेत्रं प्रभया दीपितं मम

ହେ ଦେବଦେବେଶୀ, ଏହା ଅକଥ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରୁ ଏହା ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି। ଏହି ପ୍ରାଭାସିକ କ୍ଷେତ୍ର ମୋର ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ।

Verse 45

तेन प्रभासमित्युक्तमादिकल्पे वरानने । द्वितीये तु प्रभा लब्धा सर्वैर्देवैः सवासवैः

ହେ ସୁମୁଖୀ! ଆଦିକଳ୍ପରେ ଏହି କାରଣରୁ ଏହା ‘ପ୍ରଭାସ’ ବୋଲି କୁହାଗଲା। ଦ୍ୱିତୀୟ ଯୁଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରସହ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭା ଲାଭ କଲେ।

Verse 46

मम प्रभाभा देवेशि तेन प्राभासिकं स्मृतम् । प्रभाववन्तो देवेशि यत्र संति महासुराः

ହେ ଦେବେଶୀ! ଏହା ମୋର ନିଜ ତେଜସ୍‌ର ପ୍ରଭା; ତେଣୁ ଏହା ‘ପ୍ରାଭାସିକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ହେ ଦେବତାମାତା! ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ମହାସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ରହନ୍ତି।

Verse 47

अथवा तेन लोकेषु प्रभासमिति कीर्त्यते । प्रथमं भासते देवि सर्वेषां भुवि तेजसाम् । तीर्थानामादितीर्थं यत्प्रभासं तेन कीर्त्तितम्

ଅଥବା ଏହି କାରଣରୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ‘ପ୍ରଭାସ’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ହେ ଦେବୀ! ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ତେଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପ୍ରଥମେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଦିତୀର୍ଥ ଥିବାରୁ ଏହା ‘ପ୍ରଭାସ’ ଭାବେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ।

Verse 48

प्रकृष्टं भानुरथवा भासितो विश्वकर्मणा । यत्र साक्षात्प्रभापातो जातः प्राभासिकं ततः

ଅଥବା ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରକୃଷ୍ଟ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଯେନେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଆଲୋକିତ କରିଛନ୍ତି। ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ‘ପ୍ରଭାପାତ’ ଘଟିଲା, ତେଣୁ ତାହା ‘ପ୍ରାଭାସିକ’ ନାମେ ପରିଚିତ।

Verse 49

अथवा दक्षसंशप्तेनेन्दुना निष्प्रभेणच । तत्र देवि प्रभा लब्धा तेन प्राभासिकं स्मृतम् । प्रोद्दधे भारती देवी ह्यौर्वाग्निं वडवानलम्

ଅଥବା: ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର, ହେ ଦେବୀ, ସେଠାରେ ପୁନଃ ପ୍ରଭା ଲାଭ କଲା; ତେଣୁ ଏହା ‘ପ୍ରାଭାସିକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେଠାରେ ଭାରତୀ ଦେବୀ ଔର୍ବାଗ୍ନି—ବଡ଼ବାନଳ—କୁ ଉଦ୍‌ଗୀରଣ କଲେ।

Verse 50

अथवा तेन देवेशि प्रभासमिति कीर्त्यते । प्रकृष्टा भारती ब्राह्मी विप्रोक्ता श्रूयतेऽध्वनि । सदा यत्र महादेवि प्रभासं तेन कीर्तितम्

ଅଥବା ସେହି କାରଣରୁ, ହେ ଦେବେଶୀ, ଏହା ‘ପ୍ରଭାସ’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ୟତେ। ଯେଉଁଠି ପଥରେ ବିପ୍ରମାନେ ଉଚ୍ଚାରିତ ବ୍ରାହ୍ମୀ, ପ୍ରକୃଷ୍ଟ ଭାରତୀ (ପବିତ୍ର ବାଣୀ) ଶୁଣାଯାଏ; ଏବଂ ଯେଉଁଠି ସଦା ପ୍ରଭା ବିରାଜେ, ହେ ମହାଦେବୀ, ତେଣୁ ‘ପ୍ରଭାସ’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 51

प्रोल्लसद्वीचिभिर्भाति सर्वदा सागरः प्रिये । तेन प्रभास नामेति त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

ହେ ପ୍ରିୟେ, ସେଠାରେ ସାଗର ଉଲ୍ଲସିତ ତରଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଭାସେ; ତେଣୁ ‘ପ୍ରଭାସ’ ନାମ ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଶ୍ରୁତ।

Verse 52

प्रत्यक्षं भास्करो यत्र सदा तिष्ठति भामिनि । तेन प्रभास नामेति प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ

ହେ ଭାମିନି, ଯେଉଁଠି ଭାସ୍କର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭଳି ସଦା ତିଷ୍ଠତି; ତେଣୁ ‘ପ୍ରଭାସ’ ନାମ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲା।

Verse 53

प्रकृष्टं भाविनां सर्वं कामं तत्र ददाम्यहम् । तेन प्रभासनामेति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଆସୁଥିବା ଭାବିମାନଙ୍କୁ ସେଠାରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃଷ୍ଟ କାମନା ଦେଉଛି; ତେଣୁ ‘ପ୍ରଭାସ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଶ୍ରୁତ।

Verse 54

कल्पभेदेन नामानि तथैव सुरसुन्दरि । निरुक्तभेदैर्बहुधा भिद्यंते कारणैः प्रिये । प्रभासमिति यन्नाम दातव्यं निश्चलं स्मृतम्

ହେ ସୁରସୁନ୍ଦରୀ, କଳ୍ପଭେଦରୁ ନାମମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଭିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ହେ ପ୍ରିୟେ, ନିରୁକ୍ତଭେଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ କାରଣରୁ ନାମଭେଦ ବହୁ ପ୍ରକାରେ ହୁଏ। ତଥାପି ଯେ ନାମ ନିଶ୍ଚଳଭାବେ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ, ସେହି ‘ପ୍ରଭାସ’—ଏହିପରି ସ୍ମୃତ।

Verse 55

अप्तत्त्वे संस्थितं देवि विष्णोराद्यकलेवरे । इति ते कथितं देवि संक्षेपात्क्षेत्रकारणम्

ହେ ଦେବୀ! ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଅପ୍-ତତ୍ତ୍ୱରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଦ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହିପରି, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କ୍ଷେତ୍ରକାରଣ କହିଲି।

Verse 56

पुनस्ते कथयाम्यद्य यत्पृच्छसि वरानने । तद्ब्रूहि शीघ्रं कल्याणि यत्ते मनसि वर्तते

ହେ ବରାନନେ! ଆଜି ପୁନର୍ବାର ତୁମେ ଯାହା ପଚାରୁଛ, ତାହା ମୁଁ କହିବି। ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ଶୀଘ୍ର କୁହ—ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଅଛି ତାହା କହ।

Verse 57

देव्युवाच । अस्मिन्कल्पे यथा जातं क्षेत्रं प्राभासिकं हर । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि उत्पत्तिं कारणं तथा

ଦେବୀ କହିଲେ: ହେ ହର! ଏହି କଳ୍ପରେ ପ୍ରାଭାସିକ କ୍ଷେତ୍ର କିପରି ଜନ୍ମିଲା? ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କାରଣ ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହ।

Verse 58

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यथावत्क्षेत्रकारणम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ହେ ଦେବୀ, ଶୁଣ; ମୁଁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର କାରଣ ଯଥାର୍ଥରେ କହିବି। ଯାହା ଶୁଣି ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 59

आदिक्षेत्रस्य माहात्म्यं रहस्यं पापनाशनम् । कथयिष्ये वरारोहे तव स्नेहेन भामिनि

ହେ ବରାରୋହେ, ଭାମିନୀ! ତୁମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ମୁଁ ଆଦିକ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ତାହାର ରହସ୍ୟ, ପାପନାଶକ—ତୁମକୁ କହିବି।

Verse 60

अस्मिन्कल्पे तु यद्देवि आदावेव वरानने । स्वायंभुवे मनौ तत्र ब्रह्मणः सृजतः पुरा

ହେ ଦେବୀ, ଏହି କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ହେ ସୁନୟନୀ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ କାଳେ, ପୁରାତନେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାବେଳେ।

Verse 61

दक्षिणाल्लोचनाज्जातः पूर्वं सूर्य इति प्रिये । ततः कालान्तरे तस्य भार्ये द्वे च बभूवतुः

ହେ ପ୍ରିୟେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ନୟନରୁ ପ୍ରଥମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ; ପରେ କାଳାନ୍ତରେ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଲେ।

Verse 62

तयोस्तु राज्ञी द्यौर्ज्ञेया निक्षुभा पृथिवी स्मृता । सौम्यमासस्य सप्तम्यां द्यौः सूर्येण च युज्यते

ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୟୌଃକୁ ରାଣୀ ବୋଲି ଜାଣ; ନିକ୍ଷୁଭା ପୃଥିବୀ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସୌମ୍ୟମାସର ସପ୍ତମୀରେ ଦ୍ୟୌଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 63

माघमासे तु सप्तम्यां मह्या सह भवेद्रविः । भूश्चादित्यश्च भगवान्गच्छते संगमं तदा

ମାଘମାସର ସପ୍ତମୀରେ ରବି ପୃଥିବୀ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ। ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଭୂ ଉଭୟ ସଙ୍ଗମସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 64

ऋतुस्नाता मही तत्र गर्भं गृह्णाति भास्करात् । द्यौर्जलं सूयते गर्भं वर्षास्वास्विह भूतले

ସେଠାରେ ଋତୁସ୍ନାତା ପୃଥିବୀ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ଠାରୁ ଗର୍ଭ (ବୀଜ) ଗ୍ରହଣ କରେ; ଏବଂ ଦ୍ୟୌଃ ଜଳରୂପ ଗର୍ଭକୁ ଏଠାରେ ଭୂତଳରେ ପୁନଃପୁନଃ ବର୍ଷାରୂପେ ପ୍ରସବ କରେ।

Verse 65

ततस्त्रैलोक्यवृत्त्यर्थं मही सस्यानि सूयते । सस्योपयोगात्संहृष्टा जुह्वत्याहुतिभिर्द्विजाः

ତେବେ ତ୍ରିଲୋକର ପୋଷଣାର୍ଥେ ପୃଥିବୀ ଶସ୍ୟ-ଧାନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ସେହି ଶସ୍ୟର ଉପଯୋଗରେ ହର୍ଷିତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି।

Verse 66

स्वाहाकारस्वधाकारैर्यजंति पितृदेवताः । निःक्षुधः कुरुते यस्माद्गर्भौषधिसुधाऽमृतैः

‘ସ୍ୱାହା’ ଓ ‘ସ୍ୱଧା’ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ପିତୃଦେବତାମାନଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ। ଗର୍ଭର ଔଷଧି, ସୁଧା ଓ ଅମୃତସମ ପୋଷଣରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ନିଃକ୍ଷୁଧ କରୁଥିବା ସେ କ୍ଷୁଧାନାଶିନୀ ଭାବେ ପୂଜିତ।

Verse 67

मर्त्यान्पितॄंश्च देवांश्च तेन भूर्निक्षुभा स्मृता । यथा राज्ञी च संजाता यस्य चेयं सुता मता

ମର୍ତ୍ୟ, ପିତୃ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯେ ପୋଷଣ-ଧାରଣ କରେ, ସେହିପାଇଁ ପୃଥିବୀ ‘ନିକ୍ଷୁଭା’—କ୍ଷୁଧାନିବାରିଣୀ—ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଯେପରି ରାଣୀ ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମେ, ସେପରି ଯାହାଠାରୁ ସେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାହାର କନ୍ୟା ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 68

अपत्यानि च यान्यस्यास्तानि वक्ष्याम्यशेषतः । मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रो मारीचः कश्यपः स्मृतः

ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ କିଛି ଛାଡ଼ିନାହିଁ ବୋଲି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବି। ମରୀଚି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର; ମରୀଚି-ବଂଶଜ କଶ୍ୟପ ‘ମାରୀଚ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 69

तस्माद्धिरण्यकशिपुः प्रह्रादस्तस्य चात्मजः । प्रह्रादस्य सुतो नाम्ना विरोचन इति स्मृतः

ତାହାଠାରୁ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଜନ୍ମିଲା, ତାହାର ପୁତ୍ର ପ୍ରହ୍ଲାଦ। ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ବିରୋଚନ’ ନାମରେ ସ୍ମୃତ।

Verse 70

विरोचनस्य भगिनी संज्ञा या जननी तु सा । हिरण्यकशिपोः पौत्री दितेः पुत्रस्य सा स्मृता

ବିରୋଚନଙ୍କ ଭଗିନୀ ଯିଏ ‘ସଞ୍ଜ୍ଞା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଇ ମାତା ହେଲେ। ସେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ପୌତ୍ରୀ ଏବଂ ଦିତିପୁତ୍ର ବଂଶଜା ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 71

सा विश्वकर्मणः पत्नी प्राह्लादी प्रोच्यते बुधैः

ସେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପତ୍ନୀ; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ପ୍ରାହ୍ଲାଦୀ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 72

अथ नाम्नातिरूपेति मरीचिदुहिता शुभा । पत्नी ह्यंगिरसः सा तु जननी च बृहस्पतेः

ତାପରେ ମରୀଚିଙ୍କ ଶୁଭ କନ୍ୟା ‘ଅତିରୂପା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେ ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ ଏବଂ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଜନନୀ ମଧ୍ୟ।

Verse 73

बृहस्पतेस्तु भगिनी विश्रुता ब्रह्मवादिनी । प्रभासस्य तु सा पत्नी वसूनामष्टमस्य वै

ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଭଗିନୀ, ବ୍ରହ୍ମବାଦିନୀ ଭାବେ ବିଶ୍ରୁତ, ସେ ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଷ୍ଟମ ପ୍ରଭାସଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ।

Verse 74

प्रसूता विश्वकर्माणं सर्वशिल्पवतां वरम् । स चैव नाम्ना त्वष्टा तु पुनस्त्रिदशवार्द्धकिः

ସେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସବ କଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ‘ତ୍ୱଷ୍ଟା’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବାସ୍ତୁକାର ଭାବେ ଖ୍ୟାତ।

Verse 75

देवाचार्यस्य तस्येयं दुहिता विश्वकर्मणः । सुरेणुरिति विख्याता त्रिषु लोकेषु भामिनी

ଏହି ଦିବ୍ୟ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା। ସେ ‘ସୁରେଣୁ’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ, ତ୍ରିଲୋକେ ଦୀପ୍ତିମତୀ ଭାମିନୀ।

Verse 76

प्रह्रादपुत्री या प्रोक्ता भार्या वष्टुस्तु सा स्मृता । तस्यां स जनयामास पुत्रीस्ता लोकमातरः

ଯେ ନାରୀ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ କନ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଇ ତ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଲୋକମାତା ଭାବେ ପୂଜ୍ୟ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

Verse 77

राज्ञी संज्ञा च द्यौस्त्वष्ट्री प्रभा सैव विभाव्यते । तस्यास्तु वलया छाया निक्षुभा सा महीयसी

ସେ ରାଣୀ ‘ସଂଜ୍ଞା’; ତାଙ୍କୁ ‘ଦ୍ୟୌଃ’, ‘ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରୀ’ ଓ ‘ପ୍ରଭା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। ତାଙ୍କଠାରୁ ‘ବଲୟା’ ଓ ‘ଛାୟା’, ଏବଂ ମହୀୟସୀ ‘ନିକ୍ଷୁଭା’ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 78

सा तु भार्या भगवती मार्तंडस्य महात्मनः । साध्वी पतिव्रता देवी रूपयौवनशालिनी

ସେ ଭଗବତୀ ମହାତ୍ମା ମାର୍ତଣ୍ଡ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ପତ୍ନୀ—ସାଧ୍ବୀ, ପତିବ୍ରତା ଦେବୀ, ରୂପ-ଯୌବନରେ ଶୋଭିତ।

Verse 79

न तु तां नररूपेण भार्यां भजति वै पुरा । आदित्यस्येह तप्तत्वं महता स्वेन तेजसा

କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବେ ସେ ନରରୂପେ ନିଜ ପତ୍ନୀଙ୍କ ସହ ସଂଗ କରୁନଥିଲେ; କାରଣ ଏଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ ନିଜ ମହାତେଜରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାହକ ଥିଲେ।

Verse 80

गात्रेष्वप्रतिरूपेषु मासिकांतमिवाभवत् । संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने । यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां वचनमब्रवीत्

ତାହାର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଅପ୍ରତିରୂପ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ମାସିକାନ୍ତରେ ପୀଡିତା। ରବି ସଞ୍ଜ୍ଞାକୁ ଦେଖିଲେ ସେ ଚକ୍ଷୁ ମୁଦିଦେଉଥିଲା। ଏହା ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ଅର୍କ ସଞ୍ଜ୍ଞାକୁ କଥା କହିଲେ।

Verse 81

रविरुवाच । मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे नेत्रसंक्षयम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम्

ରବି କହିଲେ—ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ମୋତେ ଦେଖ, ସେତେବେଳେ ସଦା ନିଜ ଚକ୍ଷୁକୁ କ୍ଷତି କର; ତେଣୁ, ହେ ମୂଢେ, ପ୍ରଜାସଂୟମକାରୀ ଯମକୁ ତୁମେ ଜନ୍ମ ଦେବ।

Verse 82

ईश्वर उवाच । ततः सा चपला दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତାପରେ ଦେବୀ ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ଚପଳ ଦୃଷ୍ଟି କଲା। ତାହାର ଡୋଳୁଥିବା ଚକ୍ଷୁ ଦେଖି ରବି ପୁନର୍ବାର ତାକୁ କହିଲେ।

Verse 83

रविरुवाच । यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वया पुनः । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि

ରବି କହିଲେ—ମୋତେ ଦେଖିବାବେଳେ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟି ପୁନର୍ବାର ଡୋଳିଗଲା; ତେଣୁ ‘ବିଲୋଲା’ ନାମକ ଚଞ୍ଚଳ କନ୍ୟା—ଏକ ନଦୀ—ତୁମେ ପ୍ରସବ କରିବ।

Verse 84

ईश्वर उवाच । ततस्तस्यास्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी । तृतीयं च सुतं जज्ञे श्राद्धदेवं मनुं शुभम्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତାପରେ ପତିଙ୍କ ସେହି ଶାପରେ ସେ ଯମକୁ ଓ ଏହି ଯମୁନାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା, ଯାହା ମହାନଦୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତୃତୀୟ ପୁତ୍ର ଭାବେ ସେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ ଶୁଭ ମନୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେଲା।

Verse 85

सापि संज्ञा रवेस्तेजो गोलाकारं महाप्रभम् । असहन्ती च सा चित्ते चिन्तयामास वै तदा

ସଂଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ ରବିଙ୍କ ମହାତେଜ, ଗୋଳାକାର ମହାପ୍ରଭ ଦୀପ୍ତି ସହିନ ପାରି, ସେତେବେଳେ ହୃଦୟରେ ‘କଣ କରିବି?’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲା।

Verse 86

किं करोमि क्व यास्यामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्क्कश्च नेष्यति

“ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? ଯଦି ଚାଲିଯାଏ, ମୋର ଶାନ୍ତି କେଉଁଠି? ମୋର ଭର୍ତ୍ତା କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ, ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ଅର୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ମୋତେ କିପରି ଅନୁସରଣ କରିବେ ନାହିଁ?”

Verse 87

इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव च

ଏପରି ନାନାପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା କରି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଭାଗ୍ୟବତୀ କନ୍ୟା ସେତେବେଳେ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟକୁ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ମନେ କଲା।

Verse 88

ततः पितृगृहं गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामयीमात्मतनुं प्रत्यंगमिव निर्मिताम्

ତାପରେ ଯଶସ୍ବିନୀ ଦେବୀ ପିତୃଗୃହକୁ ଯିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ନିଜ ଦେହରୁ ଛାୟାମୟୀ ଏକ ତନୁ ଗଢ଼ିଲା—ଯେନେ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗର ପ୍ରତିରୂପ।

Verse 89

सम्मुखं प्रेक्ष्य तां देवीं स्वां छायां वाक्यमब्रवीत्

ନିଜ ଛାୟାକୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖି, ଦେବୀ ତାହାକୁ ଏହି ବଚନ କହିଲା।

Verse 90

संज्ञोवाच । अहं यास्यामि भद्रं ते स्वकं च भवनं पितुः । निर्विकारं त्वया त्वत्र स्थेयं मच्छासनाच्छुभे

ସଞ୍ଜ୍ଞା କହିଲେ—ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ନିଜ ଗୃହକୁ ଯିବି। ହେ ଶୁଭେ, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମେ ଏଠି ନିର୍ବିକାର ରହ।

Verse 91

इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी । संभाव्या नैव चाख्येयमिदं भगवते त्वया

ଏହି ଦୁଇ ବାଳକ ଓ ଉତ୍ତମ ବର୍ଣ୍ଣର ଏହି କନ୍ୟାକୁ ମୋର ନିଜ ପରି ଭାବି ସେବା-ସମ୍ଭାଳ କର। ଏହି କଥା ତୁମେ ଭଗବାନ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ କହିବ ନାହିଁ।

Verse 92

पृष्टयापि न वाच्यं ते तथैतद्गमनं मम । तेनास्मि नामसंज्ञेति वाच्यसे तत्प्रतिष्ठया

ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଓ ମୋର ଗମନ ବିଷୟ ତୁମେ କହିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ତୁମକୁ ‘ସଞ୍ଜ୍ଞା’ ନାମରେ ଡାକାଯିବ।

Verse 93

छायोवाच । आ केशग्रहणाद्देवि आ शापान्नैव कर्हिचित् । आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गम्यतां यत्र वांछितम्

ଛାୟା କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ, କେଶଗ୍ରହଣରୁ ଶାପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପ୍ରକାଶ କରିବି ନାହିଁ। ତୁମ ମତକୁ ଅନୁସରିବି; ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା, ସେଠି ଯାଅ।

Verse 94

ईश्वर उवाच । इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏପରି କୁହାଯାଇ ସେ ଦେବୀ ତେବେ ପିତାଙ୍କ ଭବନକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ତପସ୍ୟାରେ ଧୋଇଯାଇଥିବା କଲ୍ମଷ ଥିବା ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 95

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा । वर्षाणां च सहस्रं तु वसमाना पितुर्गृहे । तस्थौ पितृगृहे सा तु किंचित्कालमनिंदिता

ମହା ସମ୍ମାନରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସାଦରେ ପୂଜା କରି ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ନିର୍ଦୋଷା ଦେବୀ ପିତୃଗୃହେ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ବସି କିଛି କାଳ ସେଠାରେ ରହିଲେ।

Verse 96

ततस्तां प्राह चार्वंगीं पिता नातिचिरोषिताम् । स्तुत्वा तु तनयां प्रेम्णा बहुमानपुरःसरम्

ତାପରେ ପିତା ଅତିଚିର ନ ରହିଥିବା ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗୀ କନ୍ୟାକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ସ୍ନେହରେ, ସମ୍ମାନ ପୂର୍ବକ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ପରେ କଥା କହିଲେ।

Verse 97

विश्वकर्मोवाच । त्वामेव पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तार्द्धसमानि स्युः किं तु धर्मो विलुप्यते

ବିଶ୍ୱକର୍ମା କହିଲେ—ବତ୍ସେ, ତୁମକୁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଅନେକ ଦିନ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅର୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସମାନ ଲାଗେ; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ ଲୁପ୍ତ ହେଉଛି।

Verse 98

बांधवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । मनोरथा बांधवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः

ନାରୀମାନଙ୍କର ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ଘରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ବାସ ଯଶଦାୟକ ନୁହେଁ। ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ମନୋରଥ—ନାରୀ ଭର୍ତ୍ତୃଗୃହେ ନିଶ୍ଚଳ ଭାବେ ରହୁ।

Verse 99

सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण संयुता । पितुर्गृहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके

ତୁମେ ତ୍ରିଲୋକନାଥ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ତା ରୂପେ ପାଇ ସେଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇଛ। ତେଣୁ କନ୍ୟେ, ପିତୃଗୃହେ ଦୀର୍ଘକାଳ ବସିବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 100

तत्त्वं भर्तृगृहं गच्छ दृष्टोऽहं पूजितासि मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुचिस्मिते

ଏହେତୁ ତୁମେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯାଅ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଦର୍ଶନ କରିଛି, ତୁମେ ମୋର ପୂଜା କରିଛ। ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତେ, ମୋ ଦର୍ଶନାର୍ଥେ ପୁନର୍ବାର ଆସ।

Verse 101

ईश्वर उवाच । इत्युक्ता सा तदा पित्रा गच्छगच्छेति सा पुनः । संपूजयित्वा पितरं वडवारूपधारिणी

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ପିତା ‘ଯାଅ, ଯାଅ’ ବୋଲି କହିବା ପରେ, ସେ ପୁନର୍ବାର, ଘୋଡ଼ୀ-ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପିତାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପୂଜା କଲା।

Verse 102

मेरोरुत्तरतस्तत्र वर्षं यद्धनुषाकृति । उत्तराः कुरवो लोके प्रख्याता ये यशस्विनि

ମେରୁର ଉତ୍ତରେ ଧନୁଷାକୃତି ଏହି ବର୍ଷ (ଦେଶ) ଅଛି; ସେଠାରେ ଲୋକେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉତ୍ତର କୁରୁମାନେ ବସନ୍ତି, ହେ ଯଶସ୍ୱିନୀ ଦେବୀ।

Verse 103

तत्र तेपे तपः साध्वी निराहाराऽश्वरूपिणी । एतस्मिन्नंतरे देवि तस्याश्छाया विवस्वतः

ସେଠାରେ ସେ ସାଧ୍ୱୀ ଘୋଡ଼ୀ-ରୂପ ଧାରଣ କରି ନିରାହାର ତପ କଲା। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଦେବୀ, ତାହାର ଛାୟା ବିବସ୍ୱାନ୍ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ସନ୍ନିଧିରେ ରହିଲା।

Verse 104

समीपस्था तदा देवी संज्ञाया वाक्यतत्परा । तस्यां च भगवान्सूर्यो द्वितीयायां दिवस्पतिः

ତେବେ ଦେବୀ ଛାୟା ସଂଜ୍ଞାଙ୍କ ବାକ୍ୟରେ ତତ୍ପର ହୋଇ ସମୀପରେ ରହିଲା। ଏବଂ ସେଇ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିବସପତି, ପତିଭାବେ ଚାଲିଥିଲେ।

Verse 105

संज्ञेयमिति मन्वानो रूपौदार्येण मोहितः । तस्यां च जनयामास द्वौ पुत्रौ कन्यकां तथा

“ଏହିଁ ସଂଜ୍ଞା” ବୋଲି ଭାବି, ତାଙ୍କର ରୂପ-ଔଦାର୍ୟରେ ମୋହିତ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ତାହାରେ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଓ ଏକ କନ୍ୟା ଜନ୍ମାଇଲେ।

Verse 106

पूर्वं यस्तु मनोस्तुल्यः सावर्णिस्तेन सोऽभवत् । यः सूर्यात्प्रथमं जातः पुत्रयोः सुरसुन्दरि

ହେ ସୁରସୁନ୍ଦରୀ! ଯେ ପୂର୍ବେ ମନୁଙ୍କ ସମାନ ଥିଲା, ସେ ‘ସାବର୍ଣି’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ଦୁଇ ପୁତ୍ରମଧ୍ୟରୁ ଯେ ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମିଲା, ସେ (ଏପରି ଉଲ୍ଲେଖିତ)।

Verse 107

द्वितीयो योऽभवच्चान्यः स ग्रहोऽभूच्छनैश्चरः । कन्या ऽभूत्तपती या तां वव्रे संवरणो नृपः

ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ଜନ୍ମିତ ଅନ୍ୟ ପୁତ୍ର ଗ୍ରହଦେବ ଶନୈଶ୍ଚର (ଶନି) ହେଲା। ଯେ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲା—ତପତୀ—ତାକୁ ରାଜା ସଂବରଣ ବରଣ କରି ବିବାହ କଲେ।

Verse 108

तापीनाम नदी चेयं विंध्यमूलाद्विनिःसृता । नित्यं पुण्यजला स्नाने पश्चिमोदधिगामिनी

ଏହି ନଦୀ ‘ତାପୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଏହା ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ମୂଳଦେଶରୁ ଉଦ୍ଭବିତ। ଏହାର ଜଳରେ ସ୍ନାନ ନିତ୍ୟ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ଏବଂ ଏହା ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହେ।

Verse 109

अन्या चैव तथा भद्रा जाता पुत्री महाप्रभा । संज्ञा तु पार्थिवी छाया आत्मजानां यथाकरोत्

ଆଉ ଏକ କନ୍ୟା ‘ଭଦ୍ରା’ ଜନ୍ମିଲା, ସେ ମହାପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତିମତୀ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ସଂଜ୍ଞାଙ୍କ ପାର୍ଥିବ ଛାୟା (ଛାୟା) ସେହି ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ବ୍ୟବହାର କଲା।

Verse 110

स्नेहं न पूर्वजातानां तथा कृतवती सती । लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम्

ସେଇ ସତୀ ପୂର୍ବଜାତ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସେପରି ସ୍ନେହ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ। ଲାଡ଼‑ପାଳନ ଓ ସୁଖସୁବିଧାରେ ସେ ଦିନକୁ ଦିନ ବିଶେଷ ଭେଦ କରୁଥିଲେ।

Verse 111

यथा स्वेष्वनुवर्तेत न तथान्येषु भामिनी । मनुस्तु क्षांतवांस्तस्या भविष्यो यो हि पार्वति

ହେ ଭାମିନୀ! ସେ ନିଜ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତେଣୁ ନୁହେଁ। ତଥାପି, ହେ ପାର୍ବତୀ, ଭବିଷ୍ୟତ ମନୁ ହେବାକୁ ଥିବା ମନୁ ତାଙ୍କ ଆଚରଣ ସହିଲେ।

Verse 112

मेरौ तिष्ठति सोऽद्यापि तपः कुर्वन्वरानने । सर्वं तत्क्षांतवान्मातुर्यमस्तस्या न चक्षमे

ହେ ଵରାନନେ! ସେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ମେରୁ ପର୍ବତରେ ତପସ୍ୟା କରି ରହିଛନ୍ତି। ମାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ସବୁକିଛି ସେ ସହିଲେ; କିନ୍ତୁ ଯମ ତାହା ସହି ପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 113

बहुशो याचमानस्तु छाययाऽतीव कोपितः । स वै कोपाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात्

ବହୁବାର ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଛାୟା ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲା। କ୍ରୋଧ ଓ ବାଲ୍ୟ ଆବେଗରୁ, ଏବଂ ଯାହା ଘଟିବାକୁ ଥିଲା ତାହାର ବଳରୁ, ସେ ଆଗକୁ ଧାଇଲା।

Verse 114

ताडनाय ततः कोपात्पादस्तेन समुद्यतः । तथा पुनः क्षांतिमता न तु देहे निपातितः

ତାପରେ କ୍ରୋଧରେ ମାରିବାକୁ ସେ ପାଦ ଉଠାଇଲା। କିନ୍ତୁ ପୁଣି ଧୈର୍ୟଶୀଳ ହୋଇ ସେ ପାଦଟି ତାଙ୍କ ଦେହ ଉପରେ ପକାଇଲା ନାହିଁ।

Verse 115

पदा संतर्जयामास छायां संज्ञासुतो यमः

ସଂଜ୍ଞାପୁତ୍ର ଯମ ନିଜ ପାଦଦ୍ୱାରା ଛାୟାକୁ ଭୟଦେଖାଇଲା।

Verse 116

तं शशाप ततश्छाया क्रुद्धा सा पार्थिवी भृशम् । किंचित्प्रस्फुरमाणोष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा

ତାପରେ ପୃଥିବୀର ରାଣୀ ସଦୃଶ ଛାୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାକୁ ଶାପ ଦେଲା; ତାହାର ଓଠ ଅଳ୍ପ ଫଡ଼ଫଡ଼ାଉଥିଲା ଓ କୋମଳ ହାତ କମ୍ପୁଥିଲା।

Verse 117

छायोवाच । पितुः पत्नीममर्याद यन्मां तर्जयसे पदा । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव पतिष्यति

ଛାୟା କହିଲା—“ହେ ଅମର୍ଯ୍ୟାଦ! ପିତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମୋତେ ତୁମେ ପାଦଦ୍ୱାରା ଭୟଦେଖାଉଛ; ତେଣୁ ଆଜିହିଁ ତୁମର ସେଇ ପାଦ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିବ।”

Verse 118

ईश्वर उवाच । यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः । मनुना सह धर्मात्मा पित्रे सर्वं न्यवेदयत्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ସେଇ ଶାପରେ ଯମର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ହେଲା; ଧର୍ମାତ୍ମା ଯମ ମନୁ ସହ ପିତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ନିବେଦନ କଲା।

Verse 119

यम उवाच । तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिह केनचित् । माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति

ଯମ କହିଲା—“ତାତ! ଏହା ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଏଠାରେ କେହି ଦେଖିନାହାନ୍ତି—ମାତା ସ୍ନେହ ତ୍ୟାଗ କରି ପୁତ୍ରକୁ ଶାପ ଦେଇଥାଏ।”

Verse 120

स्नेहेन तुल्यमस्मासु माताद्य नैव वर्त्तते । विसृज्य ज्यायसो यस्मात्कनीयःसु बुभूषति

ଆଜି ଆମ ମାଆ ଆମ ପ୍ରତି ସମାନ ସ୍ନେହ ରଖୁନାହାନ୍ତି; ଯେହେତୁ ସେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠକୁ ଛାଡ଼ି କନିଷ୍ଠକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।

Verse 121

तस्या मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः । बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षंतुमर्हति

ମୁଁ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପାଦ ଉଠାଇଥିଲି, କିନ୍ତୁ ତାହା ତାଙ୍କ ଦେହରେ ପଡ଼ିଲା ନାହିଁ। ଯଦି ଏହା ବାଳ୍ୟବଶତଃ କିମ୍ବା ମୋହବଶତଃ ହୋଇଥାଏ, ଦୟାକରି କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।

Verse 122

शप्तोऽहं तात कोपेन तया सुत इति स्फुटम् । अतो न मह्यं जननी सा भवेद्वदतां वर

ତାତ, ସେ କ୍ରୋଧରେ ‘ତୁମେ ମୋର ପୁତ୍ର’ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମୋତେ ଶାପ ଦେଇଛନ୍ତି। ତେଣୁ ସେ ମୋର ଜନନୀ ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ, ହେ ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 123

निगुर्णेष्वपि पुत्रेषु न माता निर्गुणा भवेत् । पादस्ते पततां पुत्र कथमेतत्तयोदितम्

ପୁତ୍ରମାନେ ନିର୍ଗୁଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମାଆ ନିର୍ଗୁଣ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ‘ପୁତ୍ର, ତୋର ପାଦ ପଡ଼ୁ’—ସେ ଏପରି କଥା କିପରି କହିଲେ?

Verse 124

तव प्रसादाच्चरणो न पतेद्भगवन्यथा । मातृशापादयं मेऽद्य तथा चिंतय गोपते

ହେ ଭଗବାନ, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୋର ଚରଣ ଯେପରି ପଡ଼ିନଯାଉ। ଏହା ଆଜି ମାତୃଶାପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ହେ ଗୋପତେ, ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ବିଚାର କରି ସମାଧାନ କରନ୍ତୁ।

Verse 126

रविरुवाच । असंशयं महत्पुत्र भविष्यत्यत्र कारणम् । येन ते ह्याविशत्क्रोधो धर्मज्ञस्य महात्मनः

ରବି କହିଲେ—ହେ ମହାପୁତ୍ର, ନିଶ୍ଚୟ ଏଠାରେ କିଛି ମହା କାରଣ ଅଛି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଧର୍ମଜ୍ଞ ମହାତ୍ମା ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ ଆବେଶ କରିଛି।

Verse 127

न युक्तमेतन्मिथ्या तु कर्तुं मातुर्वचस्तव । किंचित्ते संविधास्यामि पुत्रस्नेहादनुग्रहम्

ତୁମ ପାଇଁ ମାତାଙ୍କ ବଚନକୁ ମିଥ୍ୟା କରିବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ। ପୁତ୍ରସ୍ନେହରୁ ମୁଁ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କିଛି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଅନୁଗ୍ରହ କରିବି।

Verse 128

कृमयो मांसमादाय प्रयास्यंति महीतलम् । कृतं तस्या वचः सत्यं त्वं च त्रातो भविष्यसि

କୃମିମାନେ ମାଂସ ନେଇ ଭୂମିତଳକୁ ଚାଲିଯିବେ। ଏଭଳି ତାହାର ବଚନ ସତ୍ୟ ହେବ, ଏବଂ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା ପାଇବ।

Verse 129

ईश्वर उवाच । आदित्यस्त्वब्रवीच्छायां किमर्थं तनयेषु वै । तुल्येष्वप्यधिकः स्नेह एकत्र क्रियते त्वया

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଆଦିତ୍ୟ ଛାୟାଙ୍କୁ କହିଲେ: ‘ପୁତ୍ରମାନେ ସମାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ କାହିଁକି କେବଳ ଗୋଟିଏ ପ୍ରତି ଅଧିକ ସ୍ନେହ କରୁଛ?’

Verse 130

नूनं न चैषां जननी त्वं संज्ञा क्वापि सा गता । विकलेष्वप्यपत्येषु न माता शापदा भवेत्

ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଏମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ଜନନୀ ନୁହ; ସଂଜ୍ଞା କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା। ସନ୍ତାନ ଦୋଷଯୁକ୍ତ କିମ୍ବା ଭ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମାତା ଶାପଦାତ୍ରୀ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 131

अपि दोषसहस्राणि यदि पुत्रः समाचरेत् । प्राणद्रोहेऽपि निरतो न माता पापमाचरेत् । तस्मात्सत्यं मम ब्रूहि मा शापवशगा भव

ପୁତ୍ର ଯଦି ସହସ୍ର ଦୋଷ କରେ, ପ୍ରାଣହାନିରେ ମଧ୍ୟ ନିରତ ଥାଏ, ତଥାପି ମାତା ପାପ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ମୋତେ ସତ୍ୟ କୁହ; ଶାପବଶ ହେଉନାହିଁ।

Verse 132

ईश्वर उवाच । तं शप्तुमुद्यतं दृष्ट्वा छायासंज्ञा दिनाधिपम् । भयेन कंपती देवी यथावृत्तं महासती

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଦିନାଧିପ ଶାପ ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଥିବାକୁ ଦେଖି ଛାୟା-ସଂଜ୍ଞା ଦେବୀ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ; ସେଇ ମହାସତୀ ଯଥାବୃତ୍ତ କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।

Verse 133

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वया पत्या पतियुक्ता दिवाकर

ସେ କହିଲେ—ହେ ବିଭାବସୁ! ମୁଁ ତ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କ କନ୍ୟା ସଂଜ୍ଞା। ହେ ଦିବାକର! ମୁଁ ତୁମର ପତ୍ନୀ; ତୁମକୁ ପତି ମାନି ତୁମ ସହ ଯୁକ୍ତ।

Verse 134

इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतोऽन्यथा । न वाचा भाषते क्रुद्धः शापं दातुं समुद्यतः

ବିବସ୍ୱାନ୍ ତାକୁ ନାନା ପ୍ରକାରେ ବହୁବାର ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବାଣୀରେ ଉତ୍ତର ଦେଲା ନାହିଁ। ତେବେ ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶାପ ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।

Verse 135

शापोद्यतकरं दृष्ट्वा सूर्यं छाया विवस्वतः । कथयामास तत्सर्वं संज्ञायाः सुविचेष्टितम्

ଶାପ ଦେବାକୁ ହାତ ଉଠାଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିବସ୍ୱାନ୍‌କୁ ଦେଖି ଛାୟା ସବୁ କଥା କହିଦେଲେ—ସଂଜ୍ଞାଙ୍କ ସୁବିଚାରିତ କାର୍ଯ୍ୟପଥର ସମଗ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ।

Verse 136

तच्छ्रुत्वा भगवान्सूर्यो जगाम त्वष्टुरालयम् । ततः संपूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम्

ଏହା ଶୁଣି ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ତ୍ରିଲୋକପୂଜିତ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ।

Verse 137

निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास पार्वति । भास्वंतं निजया दीप्त्या निजगेहमुपागतम् । क्व संज्ञेति च पृच्छन्तं कथयामास विश्वकृत्

କ୍ରୋଧରେ ଦଗ୍ଧ ହେବାକୁ ଥିବା କାମଦେବଙ୍କୁ ପାର୍ବତୀ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ପରେ ନିଜ ଦୀପ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାସ୍ୱାନ୍ ନିଜ ଗୃହକୁ ଆସିଲେ। ‘ସଞ୍ଜ୍ଞା କେଉଁଠି?’ ବୋଲି ପଚାରିଲେ, ବିଶ୍ୱକୃତ୍ ତାଙ୍କୁ କହିଦେଲେ।

Verse 138

विश्वकर्म्मोवाच । आगतैव हि मे वेश्म भवता श्रूयतां वचः । विख्यातं तेजसाऽढ्यं त इदं रूपं सुदुःसहम्

ବିଶ୍ୱକର୍ମା କହିଲେ—ଆପଣ ମୋ ଗୃହକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ତେଜରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆପଣଙ୍କ ଏହି ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସହ୍ୟ।

Verse 139

असहन्ती ततः संज्ञा वने चरति वै तपः । द्रक्ष्यसे तां भवानद्य स्वभार्यां शुभचारिणीम्

ସହି ପାରିନଥିବାରୁ ସଞ୍ଜ୍ଞା ବନକୁ ଯାଇ ତପ କରୁଛି। ଆଜି ଆପଣ ନିଜ ଶୁଭାଚାରିଣୀ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦେଖିବେ।

Verse 140

रूपार्थं चरतेऽरण्यं चरंती सुमहत्तपः । मतं मे ब्रह्मणो वाक्याद्यदि ते देव रोचते । रूपं निर्वर्त्तयाम्यद्य तव कांतं दिवस्पते

ଯୋଗ୍ୟ ରୂପ ପାଇବାକୁ ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହି ମହାତପ କରୁଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବାକ୍ୟାନୁସାରେ ମୋର ମତ—ହେ ଦେବ, ହେ ଦିବସ୍ପତେ, ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ରୋଚେ, ତେବେ ଆଜି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ଓ କାନ୍ତ ରୂପ ଗଢ଼ିଦେବି।

Verse 141

ईश्वर उवाच । यतो हि भास्वतो रूपं प्रागासीत्परिमंडलम् । ततस्तथेति तं प्राह त्वष्टारं भगवान्रविः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ପୂର୍ବେ ଭାସ୍ୱତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରୂପ ପରିମଣ୍ଡଳାକାର ଥିଲା; ତେଣୁ ଭଗବାନ୍ ରବି ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କୁ “ତଥାସ୍ତୁ, ଏମିତି ହେଉ” ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 142

विश्वकर्मात्वनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वता । भृ मिमारोप्य तत्तेजः शातनायोपचक्रमे

ବିବସ୍ୱାନ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, ଶାକଦ୍ୱୀପରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଭ୍ରମଣ-ଯନ୍ତ୍ରରେ ବସାଇ ସେଇ ଦହନତେଜକୁ କମାଇବା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 143

भ्रमताऽशेषजगतामधिभूतेन भास्वता । समुद्रा द्रविणोपेताश्चुक्षुभुश्च समन्ततः

ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅଧିଭୂତ ସେଇ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଭାସ୍ୱାନ୍ ଭ୍ରମଣ କରାଯିବା ସମୟରେ, ଧନ-ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ରମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଉଫାନି ମଥନ ପରି କ୍ଷୁଭିତ ହେଲେ।

Verse 144

भ्रमता खलु देवेशि सचंद्रग्रहतारकम् । अधोगति महाभागे बभूवाक्षिप्तमाकुलम्

ହେ ଦେବେଶି, ସେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନଙ୍କ ସହ ସମଗ୍ର ଆକାଶମଣ୍ଡଳ ବିକଳ ହୋଇ, ହେ ମହାଭାଗେ, ଯେନ ତଳକୁ ପତିତ ହେଉଛି ବୋଲି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଦେଖାଗଲା।

Verse 145

विक्षिप्तसलिलाः सर्वे बभूवुश्च तथा नदाः । व्यभिद्यंत तथा शैलाः शीर्णसानुनिबंधनाः

ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ଜଳ ଛିଟିକି ଚାରିଦିଗକୁ ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଏବଂ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ଫାଟିଗଲେ—ତାଙ୍କର ଶୃଙ୍ଗ ଓ ସନ୍ଧି-ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।

Verse 146

ध्रुवाधाराण्यशेषाणि धिष्ण्यानि वरवर्णिनि । भ्राम्यद्रश्मिनिबद्धानि अधो जग्मुः सहस्रशः

ହେ ବରବର୍ଣ୍ଣିନି! ଧ୍ରୁବକୁ ଆଧାର କରି ଅବସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଧିଷ୍ଣ୍ୟ, ଭ୍ରମଣଶୀଳ ରଶ୍ମିରେ ବଦ୍ଧ ହୋଇ, ସହସ୍ରଶଃ ଅଧୋପତିତ ହେଲା।

Verse 147

व्यशीर्यंत महामेघा घोरारावविराविणः । भास्वद्भ्रमणविभ्रांतभूम्याकाशमहीतलम्

ତେବେ ଘୋର ଗର୍ଜନାରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ମହାମେଘମାନେ ଭାଙ୍ଗି ଛିଣ୍ଡିଗଲେ; ଭାସ୍ୱତଙ୍କ ଭ୍ରମଣରେ ଭୂମି, ଆକାଶ ଓ ମହୀତଳ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଡୋଳିଉଠିଲା।

Verse 148

जगदाकुलमत्यर्थं तदाऽसीद्वरवर्णिनि । त्रैलोक्ये सकले देवि भ्रममाणे महर्षर्यः । देवाश्च ब्रह्मणा सार्द्धं भास्वंतमभितुष्टुवुः

ହେ ବରବର୍ଣ୍ଣିନି! ସେତେବେଳେ ଜଗତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକୁଳ ହୋଇଥିଲା। ହେ ଦେବି! ସମଗ୍ର ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ମହର୍ଷିମାନେ ଓ ବ୍ରହ୍ମାସହ ଦେବମାନେ ଭାସ୍ୱତଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 149

देवा ऊचुः । आदिदेवोऽसि देवानां जातमेतत्स्वयं तव । सर्गस्थित्यंतकालेषु त्रिधा भेदेन तिष्ठसि

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ଆପଣ ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଆଦିଦେବ; ଏହି ସମସ୍ତ ଆପଣଙ୍କୁ ନିଜଠାରୁ ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟକାଳରେ ଆପଣ ତ୍ରିବିଧ ଭେଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।

Verse 151

ऋषयश्च ततः सप्त वसिष्ठात्रिपुरोगमाः । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः स्वस्ति स्वस्तीति वादिनः । वेदोक्तिभिरथाग्र्याभिर्वालखिल्याश्च तुष्टुवुः

ତାପରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅଗ୍ରଗାମୀ କରି ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ‘ସ୍ୱସ୍ତି! ସ୍ୱସ୍ତି!’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି ସ୍ତୁତି କଲେ; ଏବଂ ବାଲଖିଲ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବେଦୋକ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉକ୍ତିମାନେ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତବ କଲେ।

Verse 152

वालखिल्या ऊचुः । नमस्त ऋक्स्वरूपाय सामरूपाय ते नमः । यजुःस्वरूपरूपाय साम्नां धामग ते नमः

ବାଲଖିଲ୍ୟମାନେ କହିଲେ— ଋକ୍-ସ୍ୱରୂପ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସାମ-ସ୍ୱରୂପ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯଜୁଃ-ସ୍ୱରୂପ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସାମମାନଙ୍କ ଧାମ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 153

ज्ञानैकरूपदेहाय निर्धूततमसे नमः । शुद्धज्योतिःस्वरूपाय त्रिमूर्तायामलात्मने

ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ଜ୍ଞାନ-ଏକସ୍ୱରୂପ, ଯିଏ ତମସ୍‌କୁ ନିର୍ଧୂତ କରିଛନ୍ତି— ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ୟୋତିଃସ୍ୱରୂପ, ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି, ଅମଳ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 154

वरिष्ठाय वरेण्याय सर्वस्मै परमात्मने । नमोऽखिलजगद्व्यापिरूपायानंतमूर्त्तये

ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସର୍ବବରେଣ୍ୟ, ସର୍ବମୟ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଅଖିଳ ଜଗତ୍‌ରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ସ୍ୱରୂପଧାରୀ ଅନନ୍ତମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 155

सर्वकारणभूताय निष्ठाय ज्ञान चेतसाम् । नमः सूर्यस्वरूपाय प्रकाशालक्ष्यरूपिणे

ସର୍ବକାରଣର ମୂଳଭୂତ, ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠ ଚେତନାମାନଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଆଶ୍ରୟକୁ ନମସ୍କାର। ସୂର୍ଯ୍ୟ-ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରକାଶମୟ—ତଥାପି ଅଲକ୍ଷ୍ୟ ସ୍ୱରୂପଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 156

भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा दिनकृते नमः । सर्वस्मै हेतवे चैव संध्याज्यो त्स्नाकृते नमः

ହେ ଭାସ୍କର, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ଦିନକର୍ତ୍ତା, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସର୍ବହେତୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 157

त्वं सर्वमेतद्भगवञ्जगच्च भ्रमता त्वया । भ्रमत्याविश्वमखिलं ब्रह्मांडं सचराचरम् । त्वदंशुभिरिदं सर्वं स्पृष्टं वै जायते शुचि

ହେ ଭଗବନ୍! ଚରାଚର ସହିତ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ତୁମେ ହିଁ। ତୁମେ ଗତି କଲେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଓ ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଚରାଚର ସହ ଗତିମାନ ହୁଏ। ତୁମ କିରଣସ୍ପର୍ଶରେ ସବୁ ପବିତ୍ର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।

Verse 158

क्रियते त्वत्करस्पर्शैर्जलादीनां पवित्रता

ତୁମ କରସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ଜଳ ଆଦି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ।

Verse 159

होमदानादिको धर्मो नोपकाराय जायते । तात यावन्न संयोगि जगदेतत्त्वदंशुभिः

ହେ ତାତ! ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଜଗତ୍ ତୁମ ଦିବ୍ୟ କିରଣମାନଙ୍କ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋମ, ଦାନ ଆଦି କର୍ମ ସତ୍ୟରେ ଉପକାରକ ଧର୍ମରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।

Verse 160

ऋचस्ते सकला ह्येतास्तथा यानि यजूंषि च । सकलानि च सामानि निपतंति त्वदंगतः

ଏହି ସମସ୍ତ ଋକ୍‌ମନ୍ତ୍ର ତୁମର; ତଥା ଯଜୁଃମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମର। ସମସ୍ତ ସାମଗାନ ତୁମ ଅଙ୍ଗରୁ ଉଦ୍‌ଭୂତ ହୋଇ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।

Verse 161

ऋङ्मयस्त्वं जगन्नाथ त्वमेव च यजुर्मयः । यतः साममयश्चैव ततो नाथ त्रयीमयः

ହେ ଜଗନ୍ନାଥ! ତୁମେ ଋଗ୍ମୟ, ତୁମେ ହିଁ ଯଜୁର୍ମୟ; ଏବଂ ତୁମେ ସାମମୟ ମଧ୍ୟ ଥିବାରୁ, ହେ ନାଥ, ତୁମେ ବେଦତ୍ରୟୀର ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ୱରୂପ।

Verse 162

त्वमेव ब्रह्मणो रूपं परं चापरमेव च । मूर्त्तामूर्त्तं तथा सूक्ष्मं स्थूलं रूपेण संस्थितः

ତୁମେ ହି ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ—ପରମ ଓ ଅପର; ତୁମେ ହି ମୂର୍ତ୍ତ-ଅମୂର୍ତ୍ତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ-ସ୍ଥୂଳ, ନିଜ ନିଜ ରୂପରେ ସ୍ଥିତ।

Verse 163

निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपक्षणात्मकः । प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वं तेजः शमनं कुरु । त्वं देव जगतां हेतोर्दुःखं सहसि दुःसहम्

ନିମେଷ, କାଷ୍ଠା ଆଦିରେ ଗଠିତ କାଳସ୍ୱରୂପ, କ୍ଷଣାତ୍ମକ ସମୟରୂପ ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉ। ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ନିଜ ପ୍ରକାଶକୁ ମୃଦୁ କର, ନିଜ ତେଜକୁ ଶମନ କର। ହେ ଦେବ, ଜଗତ୍‌ହିତାର୍ଥେ ତୁମେ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ସହୁଛ।

Verse 164

त्वं नाथ मोक्षिणां मोक्षो ध्येयस्त्वं ध्यायतां वरः । त्वं गतिः सर्वभूतानां कर्मकांडनिवर्तिनाम्

ହେ ନାଥ, ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କର ମୋକ୍ଷ ତୁମେ ହି; ଧ୍ୟାନୀମାନଙ୍କର ପରମ ଧ୍ୟେୟ ତୁମେ ହି; କେବଳ କର୍ମକାଣ୍ଡରୁ ନିବୃତ୍ତ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଗତି-ଶରଣ ତୁମେ ହି।

Verse 165

शं प्रजाभ्योऽस्तु देवेश शन्नोऽस्तु जगतांपते

ହେ ଦେବେଶ, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ହେ ଜଗତ୍ପତି, ଆମକୁ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।

Verse 166

त्वं धाता विसृजसि विश्वमेक एव त्वं पाता स्थितिकरणाय संप्रवृत्तः । त्वय्यंते लयमखिलं प्रयाति चैतत्त्वत्तोन्यो न हि तपनास्ति सर्वदाता

ତୁମେ ହି ଏକମାତ୍ର ଧାତା ହୋଇ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କର; ତୁମେ ହି ଏକମାତ୍ର ପାତା ହୋଇ ତାହାର ସ୍ଥିତିକରଣାର୍ଥେ ପ୍ରବୃତ୍ତ। ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ପାଏ; ତୁମଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନ କୌଣସି ତପନ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଅଛି, ନ ସର୍ବଦାତା।

Verse 167

त्वं ब्रह्मा हरिहरसंज्ञितस्त्वमिन्द्रो वित्तेशः पितृपितरंबुपः समीरः । सोमोऽग्निर्गगनमहाधरादिरूपः किं न त्वं सकलमनोरथप्रदाता

ତୁମେ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା, ତୁମେ ହିଁ ହରି-ହର ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତୁମେ ହିଁ ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ହିଁ ଧନାଧିପ। ତୁମେ ହିଁ ପିତୃଗଣ ଓ ତାଙ୍କର ପିତା; ତୁମେ ହିଁ ଜଳ ଓ ବାୟୁ। ତୁମେ ହିଁ ସୋମ ଓ ଅଗ୍ନି; ତୁମେ ହିଁ ଆକାଶ, ମହାପର୍ବତାଦି ସମସ୍ତ ରୂପ—ତେଣୁ ତୁମେ ସକଳ ମନୋରଥଦାତା ନୁହେଁ କିପରି?

Verse 168

यज्ञैस्त्वामनुदिनमात्मकर्म्मसक्ताः स्तुवन्तो विविधपदैर्द्विजा यजंति । ध्यायन्तः सविनयचेतसो भवन्तं योगस्थाः परमपदं प्रयांति मर्त्त्या

ପ୍ରତିଦିନ ନିଜ ନିୟତ କର୍ମରେ ନିରତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଯଜନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପଦଯୁକ୍ତ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ତୁମ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ବିନୟଭରା ଚିତ୍ତରେ ତୁମକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଯୋଗସ୍ଥ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 169

तपसि पचसि विश्वं पासि भस्मीकरोषि प्रकटयसि मयूखैर्ह्लादयतस्यंशुगर्भैः । सृजसि कमलजन्मा पालयस्यच्युताख्यः क्षपयसि च युगांते रुद्ररूपस्त्वमेकः

ତପସ୍ୟାରେ ତୁମେ ବିଶ୍ୱକୁ ତାପି ପକାଅ; ତାହାକୁ ପାଳନ କର; ଭସ୍ମ ମଧ୍ୟ କର। ଆନନ୍ଦଗର୍ଭ କିରଣମାଳାରେ ସମସ୍ତକୁ ପ୍ରକଟ କରି ଆଲୋକିତ କର। କମଳଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାରୂପେ ସୃଷ୍ଟି କର, ଅଚ୍ୟୁତ ବିଷ୍ଣୁରୂପେ ପାଳନ କର, ଯୁଗାନ୍ତେ ରୁଦ୍ରରୂପେ ଲୟ କର—ତଥାପି ତୁମେ ଏକମାତ୍ର।

Verse 171

विवस्वते प्रणतजनानुकम्पिने महात्मने समजवसप्तसप्तये । सतेजसे कमलकुलालिबंधवे सदा तमःपटलपटावपाटिने

ପ୍ରଣତ ଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁକମ୍ପାଶୀଳ ବିବସ୍ୱାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସମବେଗରେ ଚଳୁଥିବା ସାତ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତେଜୋମୟ, କମଳକୁଳର ମିତ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଯିଏ ସଦା ଅନ୍ଧକାରର ପଟଳ-ପର୍ଦ୍ଦାକୁ ଚିରିଦିଅନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 172

पावनातिशयसर्वचक्षुषे नैककामविषयप्रदायिने । भासुरामलमयूखमालिने सर्वभूतहितकारिणे नमः

ଅତିଶୟ ପାବନ, ସର୍ବଙ୍କ ଚକ୍ଷୁସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ନାନା କାମ୍ୟ ବିଷୟ ପ୍ରଦାନକାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଭାସ୍ୱର, ନିର୍ମଳ କିରଣମାଳାରେ ଶୋଭିତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସର୍ବଭୂତହିତକାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 173

अजाय लोकत्रयभावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय । नमो महाकारुणिकोत्तमाय सूर्याय वस्तुप्रभवालयाय

ଅଜ, ତ୍ରିଲୋକର ପୋଷକ, ସର୍ବଭୂତର ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ପ୍ରଜାଙ୍କର ଗୋପତି, ଧର୍ମମୟ ବୃଷଭସ୍ୱରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ମହାକରୁଣାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସର୍ବତତ୍ତ୍ୱୋଦ୍ଭବର ଆଶ୍ରୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 174

विवस्वते ज्ञानभृतेऽन्तरात्मने जगत्प्रतिष्ठाय जगद्धितैषिणे । स्वयंभुवे निर्मललोकचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः

ବିବସ୍ୱାନ—ଜ୍ଞାନଧାରୀ, ଅନ୍ତରାତ୍ମା; ଜଗତର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଜଗଦ୍ହିତେଷୀ; ସ୍ୱୟଂଭୂ, ନିର୍ମଳ ଲୋକଚକ୍ଷୁ; ଦେବୋତ୍ତମ, ଅମିତ ତେଜସ୍ୱୀ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମଃ।

Verse 175

क्षणमुदयाचलभालितार्च्चिः सुरगणगीतिगरिष्ठगीतः । त्वमुत मयूखसहस्रवज्जगति विकासितपद्मनाभः

କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଆପଣଙ୍କ ଜ୍ୱାଲାମୟ ପ୍ରଭା ଉଦୟାଚଳର ଲଲାଟକୁ ଶୋଭାୟିତ କରେ; ଦେବଗଣ ଗମ୍ଭୀର ସ୍ତୁତିଗୀତ ଗାନ କରନ୍ତି। ସହସ୍ର କିରଣରେ ଆପଣ ଜଗତକୁ ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି—ଯେପରି ପଦ୍ମ ବିକଶିତ ହୁଏ।

Verse 176

तव तिमिरासवपानमदाद्भवति विलोहितविग्रहता । मिहिरविभासतया सुतरां त्रिभुवनभावनमात्रपरः

ତିମିରରୂପ ଆସବ ପାନର ମଦରୁ ଆପଣଙ୍କ ବିଗ୍ରହ ଅରୁଣାଭ ଦିଶେ; କିନ୍ତୁ ମିହିରପ୍ରଭାରେ ଆପଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ରିଭୁବନ ପୋଷଣରେ ମାତ୍ର ତତ୍ପର।

Verse 177

रथमारुह्य समावयवं रुचिरविकलितदिव्यहयम् । सततमरिबले भगवंश्चरसि जगद्धितबद्धरसः

ସୁସଂଯୋଜିତ ଅବୟବଯୁକ୍ତ ଆପଣଙ୍କ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି, ରୁଚିର ଓ ଅକ୍ଲାନ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ସହିତ, ହେ ଭଗବାନ, ଆପଣ ନିରନ୍ତର ବିଚରଣ କରନ୍ତି—ଶତ୍ରୁବଳକୁ ଦମନ କରି, ଜଗଦ୍ହିତରେ ରସବଦ୍ଧ ହୋଇ।

Verse 178

अमृतमयेन रसेन समं विबुधपितॄनपि तर्प्पयसे । अरिगणसूदन तेन तव प्रणतिमुपेत्य लिखामि वपुः

ତୁମ ଅମୃତମୟ ରସରେ ତୁମେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମଭାବେ ତୃପ୍ତ କର। ହେ ଅରିଗଣସୂଦନ, ତେଣୁ ଭକ୍ତିରେ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ମୋ ଅନ୍ତରରୁ ଏହି ସ୍ତୁତି ଅର୍ପଣ କରୁଛି।

Verse 179

शुभसमवर्णमयं रचितं तव पदपांसुपवित्रतमम् । नतजनवत्सल मां प्रणतं त्रिभुवनपावन पाहि रवे

ହେ ରବି, ତୁମ ପଦଧୂଳି ସର୍ବୋତ୍ତମ ପବିତ୍ରକାରୀ; ଶୁଭ ଓ ସମସ୍ୱର ଶବ୍ଦରେ ଗଢ଼ା ଏହି ସ୍ତବ ତୁମକୁ ଅର୍ପିତ। ହେ ନତଜନବତ୍ସଲ, ତୁମ ପାଦେ ପ୍ରଣତ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର—ହେ ତ୍ରିଭୁବନପାବନ।

Verse 180

इति सकलजगत्प्रसूति भूतं त्रिभुवनभावनधामहेतुमेकम् । रविमखिलजगत्प्रदीपभूतं त्रिदशवरं प्रणतोऽस्मि देवदेवम्

ଏହିପରି ମୁଁ ସେଇ ଏକମାତ୍ର ରବିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି—ଯିଏ ସକଳ ଜଗତର ଜନ୍ମମୂଳ, ତ୍ରିଭୁବନକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଏକମାତ୍ର କାରଣ ଓ ଧାମ; ଯିଏ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଦୀପ ଭଳି ଦୀପ୍ତ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବଦେବ।

Verse 181

ईश्वर उवाच । हाहाहूहश्च गन्धर्वो नारदस्तुंबरुस्तथा । उपगातुं समारब्धा गांधर्वकुशला रविम्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହାହା ଓ ହୂହୂ ନାମକ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଏବଂ ନାରଦ ଓ ତୁମ୍ବରୁ ମଧ୍ୟ—ଗାନ୍ଧର୍ବ ସଙ୍ଗୀତରେ ନିପୁଣ—ରବିଙ୍କ ସ୍ତୁତିଗାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 182

षड्जमध्यमगांधारग्रामत्रयविशारदाः । मूर्छनाभिश्च तानैश्च सुप्रयोगैः सुखप्रदम्

ସେମାନେ ଷଡ୍ଜ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଗାନ୍ଧାର—ଏଇ ତିନି ଗ୍ରାମରେ ବିଶାରଦ ଥିଲେ; ମୂର୍ଛନା, ତାନ ଓ ସୁପ୍ରୟୋଗରେ ହୃଦୟକୁ ସୁଖ ଦେଇଥିବା ଗାନ କରୁଥିଲେ।

Verse 183

सप्तस्वरविनिर्वृत्तं यतित्रयविभूषितम् । सप्तधातुसमायुक्तं षड्जाति त्रिगुणाश्रयम्

ସେଇ ଗୀତ ସପ୍ତସ୍ୱରରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ଯତିତ୍ରୟରେ ଭୂଷିତ ଥିଲା। ସପ୍ତଧାତୁସମନ୍ୱିତ, ଷଡ୍ଜାତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏବଂ ତ୍ରିଗୁଣାଶ୍ରୟ ଥିଲା।

Verse 184

चतुर्गीतसमायुक्तं चतुवर्णसमुत्थितम् । चतुर्वर्णप्रतीकारं सप्तालंकारभूषितम्

ଏହା ଚତୁର୍ଗୀତରେ ସମାୟୁକ୍ତ, ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଥିଲା। ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣର ପ୍ରତୀକ ଧାରଣ କରି, ସପ୍ତ ଅଳଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତ ଥିଲା।

Verse 185

त्रिस्थानशुद्धं त्रिलयं सम्यक्कालव्यवस्थितम् । चित्ते चित्ते च नृत्ये च रसेषु लयसंयुतम्

ଏହା ତ୍ରିସ୍ଥାନରେ ଶୁଦ୍ଧ, ତ୍ରିଲୟସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ କାଳରେ ସମ୍ୟକ୍‌ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଥିଲା। ଚିତ୍ତ-ଭାବ, ନୃତ୍ୟ ଓ ରସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ଲୟସଂଯୋଗ ଥିଲା।

Verse 186

चतुर्विंशद्गुणैर्युक्तं जगुर्गीतं च गायनाः । विश्वार्ची च घृताची च उर्वश्यथ तिलोत्तमा

ଗାୟକମାନେ ଚତୁର୍ବିଂଶତି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ସେଇ ଗୀତକୁ ଗାଇଲେ। ବିଶ୍ୱାର୍ଚୀ, ଘୃତାଚୀ, ଉର୍ବଶୀ ଓ ତିଲୋତ୍ତମା ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ଦେଲେ।

Verse 187

मेनका सहजन्या च रंभा चाप्सरसां वरा । चतुर्विधपदं तालं त्रिप्रकारं लयत्रयम्

ମେନକା, ସହଜନ୍ୟା ଓ ରମ୍ଭା—ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା—ଚତୁର୍ବିଧ ପଦଯୁକ୍ତ ତାଳ, ତ୍ରିପ୍ରକାର ଏବଂ ଲୟତ୍ରୟ ସହ (ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ)।

Verse 188

यतित्रयं तथाऽतोद्यं नाट्यं चैव चतुर्विधम् । ननृतुर्जगतामीशे लिख्यमाने विभावसौ

ତିନି ଯତିଙ୍କ ସହ, ବାଦ୍ୟନିନାଦ ଓ ଚତୁର୍ବିଧ ନାଟ୍ୟକଳା ସହିତ ସେମାନେ ଜଗଦୀଶ୍ୱରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ। ବିଭାବସୁ ଅଗ୍ନିଦେବ ଯେନ ଦୃଶ୍ୟଟି ଲେଖୁଛନ୍ତି ପରି ସାକ୍ଷୀ ରହିଲେ।

Verse 189

भावान्भावविशारद्यः कुर्वन्त्यो विधिवद्बहून् । देवदुन्दुभयः शंखाः शतशोऽथ सहस्रशः

ଭାବରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେମାନେ ବିଧିମତେ ଅନେକ ଶୁଭ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ତେବେ ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭି ଓ ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି ଶତଶଃ ନୁହେଁ, ସହସ୍ରଶଃ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା।

Verse 190

अनाहता महादेवि नेदिरे घननिस्वनाः । गायद्भिश्चैव गंधर्वैर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः

ହେ ମହାଦେବୀ! ସେଠାରେ ଅନାହତ ଘନ-ଗମ୍ଭୀର ନାଦ ଗୁଞ୍ଜିଲା। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗାଇଲେ, ଅପ୍ସରାଗଣ ନୃତ୍ୟ କଲେ।

Verse 191

अवाद्यंत ततस्तत्र वेणुवीणादिझर्झराः । पणवाः पुष्कराश्चैव मृदंगपटहानकाः

ତାପରେ ସେହି ସଭାରେ ବେଣୁ, ବୀଣା ଆଦି ଝର୍ଝର ବାଦ୍ୟ ବାଜିଲା। ପଣବ, ପୁଷ୍କର, ମୃଦଙ୍ଗ, ପଟହ ଓ ଆନକ ମଧ୍ୟ ଗୁଞ୍ଜିଲା।

Verse 192

तूर्यवादित्रघोषैश्च सर्वं कोलाहलीकृतम् । ततः कृतांजलिपुटा भक्तिनम्रात्ममूर्त्तयः

ତୂର୍ୟ ଓ ବାଦ୍ୟର ଘୋଷରେ ସମସ୍ତଠାରେ ଉତ୍ସବମୟ କୋଳାହଳ ଛାଇଗଲା। ତାପରେ ସେମାନେ ଅଞ୍ଜଳିରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି, ଭକ୍ତିରେ ନମ୍ର ଦେହ-ମନ ହୋଇ ରହିଲେ।

Verse 193

ततः कलकले तस्मिन्सर्वदेवसमागमे । संवत्सरं भ्रमस्थस्य विश्वकर्मा रवेस्ततः

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ସେହି କୋଳାହଳମୟ ସମାଗମରେ, ନିରନ୍ତର ଗତିଶୀଳ ରବି (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ସେବାରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୂରା ଏକ ବର୍ଷ ରହିଲେ।

Verse 194

तेजसः शातनं चक्रे स्तूयमानस्य दैवतैः । देवं चक्रे समारोप्य भ्रामयामास सूत्रभृत्

ଦେବତାମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବାବେଳେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସେହି ତେଜସ୍‌ର ଶାତନ (କମାଇବା) କଲେ। ଦେବଙ୍କୁ ଚକ୍ରରେ ବସାଇ, ସୂତ୍ରଧାରୀ ତାହାକୁ ଘୁରାଇଲେ।

Verse 195

मृत्पिंडवत्कुलालस्य संस्पृशन्क्षुरधारया । पतंगस्य स्तवं कुर्वन्विश्वकर्मा दिवस्पतेः

ଯେପରି କୁମ୍ଭକାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧାରାରେ ମାଟିର ପିଣ୍ଡକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଗଢ଼େ, ସେପରି ଦିବସପତି ପତଙ୍ଗ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ସ୍ତବ କରୁଥିବା ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତାଙ୍କ ତେଜକୁ ସାବଧାନରେ ଛେଦି ଗଢ଼ିଲେ।

Verse 196

तेजसः षोडशं भागं मण्डलस्थमधारयत् । शातितं तस्य तत्तेजो यावत्पादौ वरानने

ସେହି ତେଜସ୍‌ର ଷୋଳମ ଭାଗକୁ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରେ ଧାରଣ କଲେ। ହେ ସୁମୁଖୀ, ତାଙ୍କ ତେଜ କେବଳ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ଶାତିତ ହେଲା।

Verse 197

यत्तस्य ऋङ्मयं तेजस्तत्प्रभासेऽपतत्प्रिये । यजुर्मयेन देवेशि भाविता द्यौर्महाप्रभोः

ହେ ପ୍ରିୟେ, ତାଙ୍କର ଯେ ଋଗ୍ମୟ ତେଜ ଥିଲା, ସେହିଟି ପ୍ରଭାସରେ ପତିତ ହେଲା। ହେ ଦେବେଶୀ, ଯଜୁର୍ମୟ ଅଂଶଦ୍ୱାରା ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୟୌ (ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ) ଶକ୍ତିମାନ ହେଲା।

Verse 198

स्वर्गं साममयेनापि भूर्भुवःस्वरितिस्थितम् । ततस्तैस्तेजसो भागैर्दशभिः पंचभिस्तथा

ସାମମୟ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଭୂଃ, ଭୁବଃ ଓ ସ୍ୱଃ ରୂପେ ତ୍ରିଧା ଅବସ୍ଥିତ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ପରେ ସେହି ତେଜର ଦଶ ଓ ପଞ୍ଚ ଭାଗରୁ ଆଗକୁ ରଚନା ହେଲା।

Verse 199

तेन वै निर्मितं चक्रं विष्णोः शूलं हरस्य च । महाप्रभं महाकायं शिबिका धनदस्य च

ତାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର ଓ ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ଶୂଳ ନିର୍ମିତ ହେଲା; ଏବଂ ଧନଦ (କୁବେର)ଙ୍କ ମହାପ୍ରଭାମୟ, ମହାକାୟ ଶିବିକା ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହେଲା।

Verse 200

दण्डः प्रेतपतेः शक्तिर्देवसेनापतेस्तथा । अन्येषां च सुराणां च अस्त्राण्युक्तानि यानि वै

ପ୍ରେତପତି (ଯମ)ଙ୍କ ଦଣ୍ଡ, ଦେବସେନାପତି (କାର୍ତ୍ତିକେୟ)ଙ୍କ ଶକ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କର ବୋଲି ଉକ୍ତ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର—ସେସବୁ ମଧ୍ୟ ତାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ।

Verse 201

यक्षविद्याधराणां च तानि चक्रे स विश्वकृत् । ततः षोडशमं भागं बिभर्त्ति भगवान्रविः । तत्तेजो रविभागश्च खस्थो विचरति प्रिये

ସେଇ ବିଶ୍ୱକୃତ୍ ଯକ୍ଷ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେସବୁ (ଉପକରଣ/ଅଳଙ୍କାର) ତିଆରି କଲେ। ତାପରେ ଭଗବାନ ରବି ସେହି ତେଜର ଷୋଡଶମ ଭାଗ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ହେ ପ୍ରିୟେ, ରବିଭାଗର ସେହି ଦୀପ୍ତି ଆକାଶେ ବିଚରେ।

Verse 202

इति शातिततेजाः स श्वशुरेणातिशोभनम् । वपुर्दधार मार्त्तंडः पुष्पबाणमनोरमम्

ଏପରି ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଦ୍ୱାରା ତେଜ ଶମିତ ହେବା ପରେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛ ସଦୃଶ ମନୋହର ଓ ଅତିଶୟ ଶୋଭନ ଦେହରୂପ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 204

अपापां सर्वभूतानां तपसा नियमेन च । सा च दृष्ट्वा तमायांतं परपुंसो विशंकया । जगाम संमुखं तस्य अश्वरूपधरस्य च

ସେ ନିଷ୍ପାପା, ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ତପ ଓ ନିୟମବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲା। ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ପରପୁରୁଷ ଭାବି ସନ୍ଦେହ କରି, ଅଶ୍ୱରୂପଧାରୀ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲା।