Adhyaya 13

Verse 1

देव्युवाच । यदा भ्रमिस्थः सविता तक्षितः क्षुरधारया । श्वशुरेण महादेव जामाता प्रीतिपूर्वकम्

ଦେବୀ କହିଲେ—ହେ ମହାଦେବ! ଭ୍ରମିସ୍ଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ସବିତା (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର, ପ୍ରିୟ ଜାମାତା ଭାବି, ପ୍ରୀତିପୂର୍ବକ କ୍ଷୁରଧାରାରେ ତକ୍ଷିତ କଲେ।

Verse 2

तत्तेजः शातितं भूरि प्रभासे यत्पपात वै । तदभूत्किं तदा देव प्रभासात्कथयस्व मे

ତକ୍ଷିତ ହୋଇଥିବା ସେ ଅପାର ତେଜ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରଭାସରେ ପଡ଼ିଲା—ହେ ଦେବ! ସେତେବେଳେ ତାହା କ’ଣ ହେଲା? ପ୍ରଭାସର କଥା ମୋତେ କହ।

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सूर्यमाहात्म्यमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ, ଶୁଣ; ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିବି। ଯାହାକୁ ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 4

देहावतारो देवस्य प्रभासेऽर्कस्थलस्य च । पुराणाख्यानमाचक्षे तव देवि यशस्विनि

ହେ ଯଶସ୍ୱିନୀ ଦେବୀ! ପ୍ରଭାସରେ ଦେବଙ୍କ ଦେହାବତାର ଓ ଅର୍କସ୍ଥଳ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୁରାଣାଖ୍ୟାନ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।

Verse 5

शाकद्वीपे महादेवि भ्रमिस्थस्य तदा रवेः । वर्षाणां तु शतं साग्रं तक्ष्यमाणे विभावसौ

ହେ ମହାଦେବୀ! ଶାକଦ୍ୱୀପରେ ଭ୍ରମିସ୍ଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ରବିଙ୍କୁ ଯେତେବେଳେ ତକ୍ଷଣ କରାଯାଉଥିଲା, ସେ ବିଭାବସୁ ଶତବର୍ଷରୁ କିଛି ଅଧିକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହା ସହିଲେ।

Verse 6

यदाद्य भागजं तेजस्तत्प्रभासेऽपतत्प्रिये । पतितं तत्र तत्तेजः स्थलाकारं व्यजायत

ହେ ପ୍ରିୟେ! ତେଜର ଯେ ପ୍ରଥମ ବିଭକ୍ତ ଅଂଶ ଥିଲା, ସେ ପ୍ରଭାସରେ ପତିତ ହେଲା। ସେଠାରେ ପତିତ ସେଇ ତେଜ ପୁଣ୍ୟ ସ୍ଥଳାକାରରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 7

जांबूनदमयं देवि तत्पूर्वमभवत्क्षितौ । तिष्यमाहात्म्ययोगेन शैलीभूतं च सांप्रतम्

ହେ ଦେବୀ! ପୂର୍ବକାଳେ ଏହା ପୃଥିବୀରେ ଜାମ୍ବୂନଦ-ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ତିଷ୍ୟର ମାହାତ୍ମ୍ୟ-ଯୋଗବଳରେ ଏବେ ଏହା ପର୍ବତରୂପ ହୋଇଛି।

Verse 8

तत्र चार्कमयं रूपं कृत्वा देवो दिवाकरः । उत्पन्नः सर्वभूतानां हिताय धरणीतले

ସେଠାରେ ଦେବ ଦିବାକର ଅର୍କମୟ ରୂପ ଗଢ଼ି, ଧରଣୀତଳେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 9

हिरण्यगर्भनामेति कृते सूर्येति कीर्तितम् । त्रेतायां सवितानाम द्वापरे भास्करः स्मृतः

କୃତଯୁଗରେ ସେ ‘ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସେହି ଯୁଗରେ ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ’ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ। ତ୍ରେତାରେ ‘ସବିତା’ ନାମ, ଦ୍ୱାପରେ ‘ଭାସ୍କର’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 10

कलौ चार्कस्थलोनाम त्रिषु लोकेषु कीर्तितः । अवतीर्णमिदं देवि स्वयमेव प्रतिष्ठितम्

କଳିଯୁଗରେ ସେ ‘ଅର୍କସ୍ଥଳ’ ନାମରେ ତ୍ରିଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତିତ। ହେ ଦେବୀ! ଏହି ପ୍ରକଟତା ସ୍ୱୟଂ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜେଇ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି।

Verse 11

यदा स्वारोचिषो देवि द्वितीयोऽभून्मनुः पुरा । तस्मिन्कालेऽवतीर्णोऽसौ देवस्तत्र दिवाकरः

ହେ ଦେବୀ! ପୁରାତନ କାଳରେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ନାମକ ଦ୍ୱିତୀୟ ମନୁ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେହି ସମୟରେ ଦିବାକର ଦେବ ସେଠାରେ ଅବତରିଲେ।

Verse 12

भक्तिमुक्ति प्रदो देवि व्याधिदुःखविनाशकृत् । तस्य तेजोद्भवैर्व्याप्तं रेणुभिः पञ्चयोजनम्

ହେ ଦେବୀ! ସେ ଭକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ୟାଧି-ଦୁଃଖ ନାଶ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ତେଜରୁ ଜନିତ ରେଣୁକଣାଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ପରିମାଣ ଅଞ୍ଚଳ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଛି।

Verse 13

दक्षिणोत्तरतो देवि पञ्चपूर्वापरेण तु । उत्तरेण समुद्रस्य यावन्माहेश्वरी नदी

ହେ ଦେବୀ! ଏହା ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ; ଉତ୍ତରେ ସମୁଦ୍ରରୁ ମାହେଶ୍ୱରୀ ନାମକ ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ।

Verse 14

न्यंकुमत्याश्चापरतो यावदेव कृतस्मरम् । एतद्व्याप्तं महादेवि तत्तेजोरेणुभिः शुभैः

ହେ ମହାଦେବୀ! ନ୍ୟଙ୍କୁମତୀରୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ କୃତସ୍ମରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଏହି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ତାଙ୍କ ତେଜର ଶୁଭ ରେଣୁକଣାଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 15

तस्य सूक्ष्मा प्रभा या तु आदितेजोविनिःसृता । तया व्याप्तं महादेवि यावद्द्वादशयोजनम्

ହେ ମହାଦେବୀ! ଆଦିତ୍ୟର ତେଜରୁ ନିଷ୍ସୃତ ଯେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଭା, ତାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 16

उत्तरे भास्करसुता दक्षिणे सरितां पतिः । पूर्वपश्चिमतो देवि रुक्मिणीद्वितयं स्मृतम्

ଉତ୍ତରେ ଭାସ୍କରସୁତା, ଦକ୍ଷିଣେ ସରିତାମ୍ପତି; ହେ ଦେବୀ, ପୂର୍ବ–ପଶ୍ଚିମେ ସୀମାରୂପେ ‘ରୁକ୍ମିଣୀ-ଦ୍ୱିତୟ’ ସ୍ମୃତ।

Verse 17

एतस्मिन्नन्तरे देवि सौरं तेजः प्रसर्प्पितम् । तेन पावित्र्यमानीतं क्षेत्रं द्वादशयोजनम्

ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଦେବୀ, ସୌର ତେଜ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା; ସେହି ଦୀପ୍ତିରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ କ୍ଷେତ୍ର ପବିତ୍ରତା ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।

Verse 18

तस्य मध्यस्य यन्मध्यं तद्गृहं मम सुन्दरि । तेजोमण्डलमध्यस्थं मम स्थानं महेश्वरि

ତାହାର ମଧ୍ୟର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୋର ଗୃହ ଅଛି; ତେଜୋମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟସ୍ଥେ ଥିବା ସେହି ମୋର ସ୍ଥାନ, ହେ ମହେଶ୍ୱରୀ।

Verse 19

चक्षुर्मंडलमध्ये तु यथा देवि कनीनिका । पूर्वपश्चिमतो देवि गोमुखादाऽश्वमेधिकम्

ଯେପରି, ହେ ଦେବୀ, ଚକ୍ଷୁମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ କନୀନିକା (ପୁପିଲ) ଥାଏ, ସେପରି—ହେ ଦେବୀ—ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ପୂର୍ବ–ପଶ୍ଚିମେ ଗୋମୁଖରୁ ଅଶ୍ୱମେଧିକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ।

Verse 20

दक्षिणोत्तरतो देवि समुद्रात्कौरवेश्वरीम् । एतस्मिन्नंतरे क्षेत्रे क्षेत्रज्ञोऽहं वरानने

ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ ଦେବୀ, ଏହା ସମୁଦ୍ରରୁ କୌରବେଶ୍ୱରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ [ବିସ୍ତୃତ]; ଏହି କ୍ଷେତ୍ରାନ୍ତରେ, ହେ ବରାନନେ, ମୁଁ ହିଁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ (ରକ୍ଷକ-ଜ୍ଞାତା) ଅଟେ।

Verse 21

यस्मादर्कस्य तेजोभिर्भासितं मम तद्गृहम् । तस्मात्प्रभासनामेति कल्पेऽस्मिन्प्रथितं प्रिये

ଅର୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ତେଜରେ ମୋର ସେ ଧାମ ଆଲୋକିତ ହୁଏ; ତେଣୁ, ହେ ପ୍ରିୟେ, ଏହି କଳ୍ପରେ ତାହା ‘ପ୍ରଭାସ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି।

Verse 22

तत्र पश्यति यः सूर्यमर्क्करूपं नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोके महीयते

ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନର ସେଠାରେ ଅର୍କରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 23

स स्नातः सर्वतीर्थेषु तेन चेष्टं महामखैः । सर्वदानानि दत्तानि पूर्वजास्तेन तोषिताः

ସେ ଯେନ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥାଏ; ଯେନ ମହାଯଜ୍ଞ ସମ୍ପାଦନ କରିଥାଏ; ଯେନ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେଇଥାଏ—ଏବଂ ତାହାଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 24

अर्करूपी यतः सूर्यस्तत्र जातो महीतले । तस्मात्त्याज्यः सदा चार्को भोजनेऽत्र न संशयः

ଯେହେତୁ ସେଠାରେ ପୃଥିବୀତଳେ ଅର୍କରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ, ତେଣୁ ଏଠାରେ ଭୋଜନରେ ଅର୍କ (ଅର୍କ-ଉଦ୍ଭିଦ) ସଦା ବର୍ଜନୀୟ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 25

यो दृष्ट्वार्कस्थलं मर्त्त्यश्चार्कपत्रेषु भुंजति । गोमांसभक्षणं तेन कृतं भवति भामिनि

ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ଅର୍କସ୍ଥଳ ଦର୍ଶନ କରି ଅର୍କପତ୍ରରେ ଭୋଜନ କରେ, ହେ ଭାମିନି, ସେ ଗୋମାଂସଭକ୍ଷଣର ପାପ କରିଛି ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 26

भक्षितो भास्करस्तेन स कुष्ठी जायते नरः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चार्कपत्राणि वर्जयेत्

ତାହାର ନିମିତ୍ତେ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଯେନେ ଭକ୍ଷିତ ହେଲେ; ସେ ନର କୁଷ୍ଠରୋଗୀ ହୁଏ। ତେଣୁ ସର୍ବପ୍ରୟତ୍ନେ ଅର୍କପତ୍ର ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

यात्रायां प्रथमं देवि दृष्टो येनार्कभास्करः । तं दृष्ट्वा महिषीं दद्याद्ब्राह्मणाय विपश्चिते

ହେ ଦେବୀ, ଯାତ୍ରାର ପ୍ରଥମେ ଯେ ଅର୍କ-ଭାସ୍କର, ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରେ, ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ବିପଶ୍ଚିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ମହିଷୀ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 28

ताम्रवर्णं रक्तवस्त्रं ततस्तुष्यति भास्करः । तस्य चैव तु सांनिध्ये वह्निकोणे व्यवस्थितम्

ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ରକ୍ତବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭାସ୍କର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏବଂ ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିକୋଣେ (ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବେ) ତାହା ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 29

नातिदूरे महाभागे सिद्धेश्वरमिति स्मृतम् । सर्वसिद्धिप्रदं देवि लिंगं त्रैलोक्यपूजितम्

ହେ ମହାଭାଗେ ଦେବୀ, ଅତିଦୂର ନୁହେଁ ‘ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ଏହା ସର୍ବସିଦ୍ଧିପ୍ରଦ ଓ ତ୍ରିଲୋକପୂଜିତ।

Verse 30

जैगीषव्येश्वरंनाम पूर्वं कृतयुगेऽभवत् । कलौ सिद्धेश्वरमिति प्रसिद्धिमगमत्प्रिये

ପ୍ରିୟେ, ପୂର୍ବେ କୃତଯୁଗରେ ଏହାର ନାମ ‘ଜୈଗୀଷବ୍ୟେଶ୍ୱର’ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ଏହା ‘ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇଲା।

Verse 31

तं दृष्ट्वा मनुजो देवि सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । तत्रैव देवदेवेशि नातिदूरे व्यवस्थितम्

ହେ ଦେବି! ତାହାକୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ପାଏ। ଏବଂ ସେଠାରେଇ, ଦେବଦେବେଶୀ, ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ ଏକ ଅନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 32

सूर्यदक्षिणनैरृत्ये पातालविवरं प्रिये । मंदेहा राक्षसा यत्र तथा शालकटंकटाः

ପ୍ରିୟେ! ସୂର୍ଯ୍ୟ-ସ୍ଥାନର ଦକ୍ଷିଣ–ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ପାତାଳକୁ ଯାଉଥିବା ଏକ ବିବର ଅଛି। ସେଠାରେ ମନ୍ଦେହ ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ଶାଲକଟଙ୍କଟମାନେ ବସନ୍ତି।

Verse 33

सूर्यस्य तेजसा दग्धाः पातालमगमन्पुरा । कलौ तद्द्वारमेवास्ति न पाताले गतिः प्रिये

ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସେମାନେ ପୂର୍ବେ ପାତାଳକୁ ଗଲେ। କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ, ପ୍ରିୟେ, ସେଇ ଦ୍ୱାରଟି ମାତ୍ର ରହିଛି—ପାତାଳକୁ ଯିବା ଗତି ନାହିଁ।

Verse 34

योगिन्यस्तत्र रक्षंति ब्राह्म्याद्या मातरस्तथा । माघेकृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ मातृगणान्यजेत् । बलिपुष्पोपहारैश्च ततः सिद्धिर्भविष्यति

ସେଠାରେ ଯୋଗିନୀମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଆଦି ମାତୃକାମାନେ ମଧ୍ୟ। ମାଘ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରାତିରେ ବଳି, ପୁଷ୍ପ ଓ ଉପହାରଦ୍ୱାରା ମାତୃଗଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ତାହାପରେ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 35

इति हि सकलधर्मभावहेतोर्हरकमलासनविष्णुसंस्तुतस्य । तनुपरिलिखनं निशम्य भानोर्व्रजति दिवाकरलोकमायुषोंऽते

ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଧର୍ମଭାବକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଥିବା କାରଣସ୍ୱରୂପ, ହର, କମଳାସନ (ବ୍ରହ୍ମା) ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ଭାନୁଙ୍କ ଏହି ପବିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଯେ ଶ୍ରବଣ କରେ, ସେ ଆୟୁଷ୍ୟର ଶେଷେ ଦିବାକର-ଲୋକକୁ ଗମନ କରେ।