Adhyaya 297

Verse 1

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ संसारार्णवतारक । सविस्तरं तु मे ब्रूहि ऋषितोयामहोदयम्

ଦେବୀ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବ, ଜଗନ୍ନାଥ, ସଂସାର-ସମୁଦ୍ରରୁ ତାରଣକର୍ତ୍ତା! ଋଷିତୋୟାଙ୍କ ଉଦୟ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୋତେ ବିସ୍ତାରେ କହ।

Verse 2

ऋषितोयेति तन्नाम कथं ख्यातं धरातले । कथं सा पुनरायाता देवदारुवने शुभे

‘ଋଷିତୋୟା’ ନାମ ଧରାତଳେ କିପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା? ଏବଂ ସେ ଶୁଭ ଦେବଦାରୁବନକୁ ପୁନର୍ବାର କିପରି ଆସିଲା?

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि सावधाना वचो मम । माहात्म्यमृषितोयायाः सर्वपातकनाशनम्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ, ଶୁଣ; ମୁଁ କହିବି, ମୋ ବଚନକୁ ସାବଧାନରେ ଶୁଣ। ଋଷିତୋୟାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସର୍ବ ପାପନାଶକ।

Verse 4

देवदारुवने पुण्य ऋषयस्तपसा युताः । निवसंति वरारोहे शतशोथ सहस्रशः

ପୁଣ୍ୟ ଦେବଦାରୁବନରେ ତପସ୍ୟାଯୁକ୍ତ ଋଷିମାନେ ବସନ୍ତି, ହେ ସୁନ୍ଦର-ନିତମ୍ବିନୀ—ସେମାନେ ଶତଶଃ ସହସ୍ରଶଃ ଅଛନ୍ତି।

Verse 6

ते सर्वे चिंतयामासुः समेत्य च परस्परम् । सरस्वती महापुण्या शिरस्याधाय वाडवम्

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପର ଏକତ୍ର ହୋଇ ଚିନ୍ତା କଲେ। ମହାପୁଣ୍ୟା ସରସ୍ୱତୀ ନିଜ ଶିରରେ ବାଡବ-ଅଗ୍ନି ଧାରଣ କରିଥିଲେ (ଏହି ଥିଲା ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା)।

Verse 7

प्रभासं चिरकालेन क्षेत्रं चैव गमिष्यति । वापीकूपतडागादि मुक्त्वा सागरगामिनीम्

ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଯିବ। କୂଆ, ବାଉଳି, ପୋଖରୀ ଆଦିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସାଗରଗାମିନୀ ନଦୀ ହୋଇ ପ୍ରବାହିତ ହେବ।

Verse 8

नाह्लादं कुरुते चेतः स्नानदानजपेषु च । ब्रह्माणं प्रार्थयिष्यामो गत्वा ब्रह्मनिकेतनम्

ଏବେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଜପରେ ଆମ ଚିତ୍ତ ଆନନ୍ଦ ପାଉନାହିଁ। ଚଳ, ବ୍ରହ୍ମନିକେତନକୁ ଯାଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ମାଗିବା।

Verse 9

ईश्वर उवाच । एवं निमन्त्र्य ते सर्वे ऋषयस्तपसोज्ज्वलाः । गतास्ते ब्रह्मलोकं तु द्रष्टुं देवं पितामहम् । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ଏଭଳି ପରସ୍ପର ଆଲୋଚନା କରି ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତ ସେ ସମସ୍ତ ଋଷି ପିତାମହ ଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ କମଳୋଦ୍ଭବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 10

ऋषय ऊचुः । नमः प्रणवरूपाय विश्व कर्त्रे नमोनमः । तथा विश्वस्य रक्षित्रे नमोऽस्तु परमात्मने

ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ପ୍ରଣବରୂପ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ବିଶ୍ୱକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ଏବଂ ଜଗତର ରକ୍ଷକ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ନମୋନମଃ।

Verse 11

तथा तस्यैव संहर्त्रे नमो ब्रह्मस्वरूपिणे । पितामह नमस्तुभ्यं सुरज्येष्ठ नमोऽस्तु ते

ସେହି ବିଶ୍ୱର ସଂହାରକ, ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ହେ ପିତାମହ, ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ; ହେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ହେଉ।

Verse 12

चतुर्वक्त्र नमस्तुभ्यं पद्मयोने नमोऽस्तु ते । विरंचये नमस्तुभ्यं विधये वेधसे नमः

ହେ ଚତୁର୍ମୁଖ! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ହେ ପଦ୍ମଯୋନି! ତୁମକୁ ନମୋ ନମଃ। ହେ ବିରଞ୍ଚି! ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ; ହେ ବିଧାତା, ହେ ବେଧସ! ତୁମକୁ ନମଃ।

Verse 13

चिदानन्द नमस्तुभ्यं हिरण्यगर्भ ते नमः । हंसवाहन ते नित्यं पद्मासन नमोऽस्तुते

ହେ ଚିଦାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ହେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ! ତୁମକୁ ନମଃ। ହେ ନିତ୍ୟ ହଂସବାହନ! ହେ ପଦ୍ମାସନ! ତୁମକୁ ନମୋऽସ୍ତୁ।

Verse 14

एवं संस्तुवतां तेषामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । उवाच परमप्रीतो ब्रह्मा लोक पितामहः

ଏହିପରି ଊର୍ଧ୍ୱରେତା ଋଷିମାନେ ସ୍ତୁତି କରିବାରେ, ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପରମ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ।

Verse 15

स्वागतं वै द्विजश्रेष्ठा युष्माकं कृतवानहम् । स्तोत्रेणानेन दिव्येन वृणुध्वं वरमुत्तमम्

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ତୁମମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ; ମୁଁ ତୁମ ଆଗମନକୁ ସତ୍କାର କରିଛି। ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଉତ୍ତମ ବର ବରଣ କର।

Verse 16

ऋषय ऊचुः । अभिषेकाय नो देव नदी पापप्रणाशिनी । विलोक्यते सुरश्रेष्ठ देहि नो वरमुत्तमम्

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଦେବ! ଆମ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପାପନାଶିନୀ ଏକ ନଦୀ ଆବଶ୍ୟକ। ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆମକୁ ଏହି ଉତ୍ତମ ବର ଦିଅ।

Verse 17

ईश्वर उवाच । इत्युक्तस्तैस्तदा ब्रह्मा मुनिभिस्तपसोज्ज्वलैः । वीक्षांचक्रे तदा सर्वा मूर्तिमत्यश्च निम्नगाः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତ ମୁନିମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ନିମ୍ନଗାମୀ ମୂର୍ତ୍ତିମତୀ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ସର୍ବଦିଗରୁ ଅବଲୋକନ କଲେ।

Verse 18

गङ्गा च यमुना चैव तथा देवी सरस्वती । चन्द्रभागा च रेवा च शरयूर्गंडकी तथा

ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା ଏବଂ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ; ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ରେବା (ନର୍ମଦା), ଶରୟୂ ଓ ଗଣ୍ଡକୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ନଦୀ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 19

तापी चैव वरारोहे तथा गोदावरी नदी । कावेरी चन्द्रपुत्री च शिप्रा चर्मण्वती तथा

ତାପୀ ମଧ୍ୟ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ; ତଥା ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ; କାବେରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରୀ, ଶିପ୍ରା ଓ ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 20

सिन्धुश्च वेदिका चैव नदाः सर्वे वरानने । मूर्तिमत्यः स्थिताः सर्वाः पवित्राः पापनाशिनी

ସିନ୍ଧୁ ଓ ବେଦିକା ମଧ୍ୟ; ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ସମସ୍ତ ନଦୀ ସେଠାରେ ମୂର୍ତ୍ତିମତୀ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ—ସବୁ ପବିତ୍ର, ପାପନାଶିନୀ।

Verse 21

दृष्ट्वा पितामहः सर्वा गत्वरा धरणीं प्रति । देवदारुवने रम्ये प्रभासे क्षेत्र उत्तमे । कमण्डलौ कृता दृष्टिर्विविशुस्ताः कमण्डलुम्

ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖି ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ଧରଣୀ ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେଲେ। ପ୍ରଭାସର ଉତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରର ରମ୍ୟ ଦେବଦାରୁ-ବନରେ ସେ କମଣ୍ଡଲୁ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ଥିର କଲେ; ତେବେ ସେହି ନଦୀମାନେ କମଣ୍ଡଲୁରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 22

।ब्रह्मोवाच । धृताः सर्वा महापुण्या नद्यो ब्रह्मकमण्डलौ । प्रविष्टाः पृथिवीं यांतु ऋषीणामनुकम्पया

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏହି ସମସ୍ତ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ ନଦୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ କମଣ୍ଡଳୁରେ ଧାରିତ ଅଛନ୍ତି। ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁକମ୍ପାରେ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଏବେ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 23

प्रहिणोमि यद्येकां च ह्यन्या रुष्यति मे द्विजाः । तस्मात्सर्वाः प्रमोक्ष्यामि कमण्डलुकृतालयाः

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ଯଦି ମୁଁ କେବଳ ଗୋଟିଏକୁ ପଠାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ମୋପରେ ରୁଷ୍ଟ ହେବେ। ତେଣୁ କମଣ୍ଡଳୁକୁ ନିଜ ଆଳୟ କରିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ମୁକ୍ତ କରିବି।

Verse 24

ईश्वर उवाच । ततो ब्रह्मा मुमोचाऽथ तत्रस्थाश्च महापगाः । मुक्त्वा ब्रह्मा मुनीन्सर्वान्प्रोवाचेदं पुनःपुनः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଥିବା ମହାନଦୀମାନେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି କଥା ପୁନଃପୁନଃ କହିଲେ।

Verse 25

ऋषिभिः प्रार्थ्यमानेन नद्यो मुक्ता मया यतः । तोयरूपा महावेगा अभिषेकाय सत्वराः

ଋଷିମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିବାରୁ ମୁଁ ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଛି। ସେମାନେ ଜଳରୂପ ଧାରଣ କରି ମହାବେଗରେ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଧାଉଛନ୍ତି।

Verse 26

ऋषितोयेति नाम्ना सा भविष्यति धरातले । ऋषीणां वल्लभा देवी सर्वपातकनाशिनी

ପୃଥିବୀରେ ସେ ‘ଋଷିତୋୟା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ। ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସେ ଦେବୀ-ନଦୀ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରନ୍ତି।

Verse 27

ईश्वर उवाच । एवं देवि समायाता देवदारुवने नदी । ऋषितोयेति विख्याता पवित्रा च वरानने

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଦେବି, ଏହିପରି ସେ ନଦୀ ଦେବଦାରୁବନକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା। ସେ ‘ଋଷିତୋୟା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ହେ ସୁମୁଖୀ, ସେ ପରମ ପବିତ୍ର।

Verse 28

तूर्यदुंदुभिनिर्घोषैर्वेदमङ्गलनिःस्वनैः । समुद्रं प्रापिता देवी ऋषिभिर्वेदपारगैः

ତୂର୍ୟ ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭିର ନିର୍ଘୋଷ ଏବଂ ବେଦମଙ୍ଗଳର ଶୁଭ ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ, ବେଦପାରଗ ଋଷିମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚାଇଲେ।

Verse 29

सर्वत्र सुलभा देवी त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा । महोदये महातीर्थे मूलचंडीशसन्निधौ

ଦେବୀ ସର୍ବତ୍ର ସୁଲଭ; କିନ୍ତୁ ଏହି ତିନି ସ୍ଥାନରେ—ମହୋଦୟ, ମହାତୀର୍ଥ ଏବଂ ମୂଳଚଣ୍ଡୀଶଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ—ତାଙ୍କୁ ଲାଭ କରିବା ବିଶେଷ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 30

समुद्रेण समेता तु यत्र सा पूर्ववाहिनी । यत्रर्षितोया लभ्येत तत्र किं मृग्यते परम्

ଯେଉଁଠି ସେ ସମୁଦ୍ର ସହିତ ସଙ୍ଗମ କରି ପୂର୍ବବାହିନୀ ହୁଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ‘ଋଷିତୋୟା’ ଲଭ୍ୟ—ସେଠାରୁ ପରେ ଆଉ କେଉଁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଖୋଜିବା?

Verse 31

मनुष्यास्ते सदा धन्यास्तत्तोयं तु पिबंति ये । अस्थीनि यत्र लीयंते षण्मासाभ्यन्तरेण तु

ଯେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସେହି ପବିତ୍ର ଜଳ ପାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଧନ୍ୟ; କାରଣ କୁହାଯାଏ ଯେ ସେଠାରେ ଅସ୍ଥିମାନେ ମଧ୍ୟ ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 32

प्रातःकाले वहेद्गंगा सायं च यमुना तथा

ପ୍ରାତଃକାଳେ ଏହା ଗଙ୍ଗାରୂପେ ବହେ, ଏବଂ ସାୟଂକାଳେ ସେହିପରି ଯମୁନାରୂପେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।

Verse 33

नदीसहस्रसंयुक्ता मध्याह्ने तु सरस्वती । अपराह्णे वहेद्रेवा सायाह्ने सूर्यपुत्रिका

ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଏହା ସହସ୍ର ନଦୀସହ ଯୁକ୍ତ ସରସ୍ୱତୀ ହୁଏ; ଅପରାହ୍ନେ ରେବାରୂପେ ବହେ; ସାୟାହ୍ନେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ରିକା ହୋଇଯାଏ।

Verse 34

एवं जानन्नरो यस्तु तत्र स्नान विचक्षणः । आचरेद्विधिना श्राद्धं स तस्याः फलभाग्भवेत्

ଏହିପରି ଜାଣି ଯେ ବିଚକ୍ଷଣ ପୁରୁଷ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ ଏବଂ ବିଧିଅନୁସାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଚରେ, ସେ ତାହାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳର ଭାଗୀ ହୁଏ।

Verse 35

एवं संक्षेपतः प्रोक्तमृषितोयामहोदयम् । सर्वपापहरं नृणां सर्वकामफलप्रदम्

ଏହିପରି ସଂକ୍ଷେପରେ ମହୋଦୟରେ ଥିବା ଋଷିତୋୟାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଗଲା—ଏହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସମସ୍ତ ପାପ ହରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ୍ୟ କାମନାର ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 85

तेषां निवसतां तत्र बहुकालो गतः प्रिये । पुत्रपौत्रैः प्रवृद्धास्ते दारुकं व्याप्य संस्थिताः

ପ୍ରିୟେ, ସେଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ସମୟରେ ଦୀର୍ଘ କାଳ ଅତିତ ହେଲା। ସେମାନେ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ଦାରୁକକୁ ବ୍ୟାପି ସେଠାରେ ହିଁ ବସିଗଲେ।

Verse 297

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य ऋषितोयामाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तनवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀ ସହସ୍ର ଶ୍ଲୋକସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ‘ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଭାଗରେ ‘ଋଷିତୋୟା-ମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ସତାନବ୍ବେତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।