
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉପଦେଶ ରୂପେ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ରୁଦ୍ର-କ୍ରମରେ କପାଳୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ “ତୃତୀୟ ରୁଦ୍ର” ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଛି। ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ମସ୍ତକ ଛେଦନର କଥା କହନ୍ତି; ତାପରେ ସେହି କପାଳ ତାଙ୍କ ହାତକୁ ଲଗି ରହିଲା—ଏହାକୁ କାପାଳିକ ପରିଚୟର କାରଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଶିବ ସେହି କପାଳ ସହ ପ୍ରଭାସକୁ ଆସି କ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରହି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରିଥିବାରୁ ସ୍ଥଳ ଓ ଲିଙ୍ଗର ପବିତ୍ରତା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ତୀର୍ଥର ସ୍ଥାନ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ବୁଧେଶ୍ୱରର ପଶ୍ଚିମେ ଏବଂ “ଧନୁଷାଂ ସପ୍ତକ” ମାପ ସନ୍ଦର୍ଭରେ, ଯାହା ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଦିଗଦର୍ଶନ ହୁଏ। ଶିବ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ରକ୍ଷକ ଓ ଅନେକ ଗଣଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି ଦୁଷ୍ଟଭାବରୁ ତୀର୍ଥକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା କଥା କହନ୍ତି। ଏକାଗ୍ର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜା, ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ, ଏବଂ ତତ୍ପୁରୁଷ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ମନ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁଷ୍ଠାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଜନ୍ମସଞ୍ଚିତ ପାପ ନାଶ ପାଏ; ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଦର୍ଶନର ବିଶେଷ ମହିମା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ପ୍ରଭାସର କପାଳୀ (ତୃତୀୟ ରୁଦ୍ର)ଙ୍କ ପାପନାଶକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉପସଂହୃତ ହୁଏ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेद्वरारोहे कपालीश्वरमुत्तमम् । रुद्रं तृतीयं पापघ्नं नीलरुद्रस्यपूर्वतः
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତାପରେ, ହେ ସୁଜଂଘେ, ନୀଳରୁଦ୍ରର ପୂର୍ବଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ପାପହର ତୃତୀୟ ରୁଦ୍ର—ଉତ୍ତମ କପାଳୀଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
Verse 2
बुधेश्वरात्पश्चिमतो धनुषां सप्तके स्थितम् । छिन्नं मया पुरा देवि ब्रह्मणः पंचमं शिरः
ବୁଧେଶ୍ୱରର ପଶ୍ଚିମଦିଗରେ, ସାତ ଧନୁଷ ଦୂରେ ସେ ସ୍ଥାନ ଅବସ୍ଥିତ। ହେ ଦେବୀ, ସେଠାରେ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ଶିର କାଟିଦେଇଥିଲି।
Verse 3
तत्कपालं करे लग्नं प्रभासक्षेत्रमागतः । ततो वर्षसहस्रं तु संस्थितः क्षेत्रमध्यतः
ସେ କପାଳ ହାତରେ ଲଗିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସିଲେ। ତାପରେ ସେହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।
Verse 4
कपालधारी दिग्वासाः कपाली तेन च स्मृतः । तन्मया पूजितं लिंगं वर्षाणामयुतं प्रिये
କପାଳ ଧାରଣ କରି ଦିଗମ୍ବର ଥିବାରୁ ସେ ‘କପାଳୀ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ। ହେ ପ୍ରିୟେ, ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ମୁଁ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ପୂଜା କରିଥିଲି।
Verse 5
कपालिरूपमास्थाय कपालीशस्ततः स्मृतः । सर्वपापहरो नृणां दर्शनात्स्पर्शनादपि
କପାଳୀର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ସେ ‘କପାଳୀଶ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସମସ୍ତ ପାପ ସେ ହରେ—କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ପର୍ଶରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 6
मया तत्र नियुक्ता वै रक्षार्थं शूलपाणयः । गणाः सहस्रशो देवि पापिनां दुष्टचेतसाम्
ହେ ଦେବୀ, ସେଠାରେ ରକ୍ଷାର୍ଥେ ମୁଁ ଶୂଳପାଣି ଗଣମାନଙ୍କୁ ସହସ୍ର ସହସ୍ର କରି ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲି—ପାପୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟଚେତସ ଲୋକମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ।
Verse 7
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । पूजयेत्तं महादेवं कपालिनमनामयम्
ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ, ସମ୍ୟକ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ, ରୋଗ-ଶୋକ ନାଶକ କପାଲିନ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
हिरण्यं तत्र दातव्यं ब्राह्मणे वेदपारगे । पूजयित्वा विधानेन सम्यक्तत्पुरुषाणुना
ସେଠାରେ ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ—ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ସମ୍ୟକ୍ ତତ୍ପୁରୁଷ ଅନୁମନ୍ତ୍ର ସହ।
Verse 9
जन्मप्रभृति यत्पापं प्राणिभिः समुपार्जितम् । षडशीतिमुखे दृष्ट्वा तल्लिंगं तु व्यपोहति
ଜନ୍ମଠାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେ ପାପ ସଞ୍ଚୟ କରିଛନ୍ତି—ଛୟାଶୀ ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେହି ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନରେ ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ଦୂର ହୋଇଯାଏ।
Verse 10
इति संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं पापनाशनम् । कपालिरुद्रदेवस्य तृतीयस्य वरानने
ହେ ଵରାନନେ! ଏହିପରି ତୃତୀୟ କପାଲିରୁଦ୍ରଦେବଙ୍କ ପାପନାଶକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା।
Verse 89
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये कपा लीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोननवतितमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡରେ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଏକାଦଶରୁଦ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ‘କପାଳୀଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଅଣନବ୍ବେତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।