
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ‘ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ’ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥର ଉଦ୍ଭବ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥାହୁଏ। ତ୍ରିଲୋକବିଖ୍ୟାତ ଏବଂ ମହାପାପନାଶକ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶାଇ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସେଠାରେ ରାଜା ଭରତ ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ସ୍ଥଳକୁ ଅନୁପମ ଭାବି ଯଜ୍ଞାହୁତିରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ଦେବମାନେ ବର ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ, ଭରତ ଅନୁରୋଧ କଲେ—ଯେ କେହି ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବ, ସେ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧର ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଉ। ଦେବମାନେ ତୀର୍ଥର ନାମ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ; ତେଣୁ ଏହା ‘ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ’ ଭାବେ ପାପକ୍ଷୟକାରୀ ତୀର୍ଥ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏହି ତୀର୍ଥ ଐନ୍ଦ୍ର ଓ ବାରୁଣ ଚିହ୍ନମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଶିବକ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ବିଶାଳ ତୀର୍ଥସମୂହର ଏକ ସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ—ସେଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ଶିବଲୋକର ସୁଖ ମିଳେ; ମନୁଷ୍ୟେତର ଯୋନିର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ଗତି ପାଆନ୍ତି। ତିଳୋଦକ ଦ୍ୱାରା ପିତୃତର୍ପଣ କଲେ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂର୍ବଯଜ୍ଞ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏଠାରେ ଉପାସନାରେ ଦେବରାଜ ପଦଲାଭ, ଏବଂ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟଙ୍କ ଶତଯଜ୍ଞ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇ, ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଅପୁନର୍ଭବ ଓ ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗରେ ବଳଦର ରୋମସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ସ୍ୱର୍ଗୋନ୍ନତି ମିଳେ ବୋଲି ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । दशाश्वमेधिकंनाम महापातकनाशनम्
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତାପରେ, ହେ ମହାଦେବି, ତ୍ରିଲୋକବିଖ୍ୟାତ ‘ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ’ ନାମକ, ମହାପାତକନାଶକ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
Verse 2
वाजिमेधः पुरा चेष्टं दशभिस्तत्र भामिनि । भरतेन समागत्य मत्वा क्षेत्रमनुत्तमम्
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ପୁରାତନ କାଳରେ ଭରତ ସେ ସ୍ଥାନକୁ ଅନୁତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଭାବି ସେଠାକୁ ଆସି ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
Verse 3
तत्र तृप्तः सहस्राक्षः सोमनाथेन भामिनि । कृपणाः खानपानैश्च दक्षिणाभिर्द्विजातयः
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେଠାରେ ସୋମନାଥଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସହସ୍ରାକ୍ଷ (ଇନ୍ଦ୍ର) ତୃପ୍ତ ହେଲେ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ଖାଦ୍ୟ-ପାନୀୟ ଓ ଦକ୍ଷିଣାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
Verse 4
अथोचुस्त्रिदशाः सर्वे सुप्रीता भरतं नृपम् । तुष्टास्तव महाबाहो यज्ञैः संतर्पिता वयम् । वरं वृणीष्व राजेंद्र यत्ते मनसि वर्त्तते
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ରାଜା ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ମହାବାହୋ, ତୁମ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଆମେ ସନ୍ତର୍ପିତ ଓ ତୃପ୍ତ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଅଛି ସେହି ବର ଚୟନ କର।”
Verse 5
राजोवाच । अत्रागत्य नरो भक्त्या यः स्नानं कुरुते नरः । दशानामश्वमेधानां स प्राप्नोतु फलं शुभम्
ରାଜା କହିଲେ— “ଏଠାକୁ ଆସି ଭକ୍ତିରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଯେକୌଣସି ନର ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଶୁଭ ଫଳ ପାଉ।”
Verse 6
देवा ऊचुः । दशानामश्वमेधानां श्रद्धया फलमाप्स्यति । दशाश्वमेधिकंनाम तीर्थमेतन्महीतले । ख्यातिं यास्यति राजेंद्र नात्र कार्या विचारणा
ଦେବମାନେ କହିଲେ— “ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧର ଫଳ ପାଇବ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ପୃଥିବୀରେ ଏହି ତୀର୍ଥ ‘ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିବ; ଏଠାରେ ସନ୍ଦେହର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।”}]}
Verse 7
ईश्वर उवाच । ततः प्रभृति तत्तीर्थं प्रख्यातं धरणीतले । दशाश्वमेधिकमिति सर्वपापप्रणाशनम्
ईश्वर କହିଲେ—ସେହି ସମୟରୁ ସେ ତୀର୍ଥ ପୃଥିବୀତଳେ ‘ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଏହା ସର୍ବପାପନାଶକ।
Verse 8
ऐंद्रवारुणमाश्रित्य गोमुखादाऽश्वमेधिकम् । अत्रांतरे महादेवि शिवक्षेत्रं विदुर्बुधाः
ଇନ୍ଦ୍ର-ବରୁଣ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପବିତ୍ର ପ୍ରଦେଶକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଗୋମୁଖରୁ ଆଶ୍ୱମେଧିକ ତୀର୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ମଧ୍ୟଭାଗ, ହେ ମହାଦେବୀ, ବୁଧମାନେ ତାହାକୁ ଶିବକ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
Verse 9
सर्वपापहरं दिव्यं स्वर्गसोपानसंनिभम् । सपादकोटितीर्थानां स्थानं तत्परिकीर्तितम
ଏହା ଦିବ୍ୟ, ସର୍ବପାପହର, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବା ସୋପାନ ସଦୃଶ; ଏବଂ ‘ସପାଦକୋଟି’ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥାନ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 10
प्राणत्यागे कृते तत्र शिवलोके च मोदते । तिर्यग्योनिगताः पापा कीटपक्षिमृगादयः
ଯେ ତାହାଁରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଶିବଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ କରେ। କୀଟ, ପକ୍ଷୀ, ମୃଗ ଆଦି ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିରେ ଜନ୍ମିତ ପାପୀ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ (ସେଠାରେ) ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି।
Verse 11
तेऽपि यांति परं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः । तिलोदकप्रदानेन मातृकाः पैतृकास्तथा
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ପରମ ସ୍ଥାନରେ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର ବିରାଜନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏବଂ ତିଲୋଦକ (ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳ) ଦାନ କଲେ ମାତୃପକ୍ଷ ଓ ପିତୃପକ୍ଷର ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଲାଭ ପାଆନ୍ତି।
Verse 12
पितरस्तस्य तृप्यंति यावदाभूतसंप्लवम् । तत्रेष्टा ब्रह्मणा पूर्वमसंख्याता मखोत्तमाः
ତାହାର ପିତୃଗଣ ମହାପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି। ସେଠାରେ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା ଅସଂଖ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
Verse 13
शक्रश्च देवराजत्वे तत्रेष्ट्वा समवाप्तवान् । कार्त्तवीर्येण तत्रैव कृतं यज्ञशतं पुरा
ଶକ୍ର ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଯଜ୍ଞ କରି ଦେବରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏବଂ ପୁରାତନ କାଳରେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ସେଠାରେ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
Verse 14
एवं तत्प्रवरं स्थानं क्षेत्रगर्भांतिकं प्रिये । मृतानां तत्र जंतूनामपुनर्भवदायकम्
ହେ ପ୍ରିୟେ, ଏଭଳି ସେହି ସ୍ଥାନ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ଷେତ୍ରର ହୃଦୟ ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେଠାରେ ମୃତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଏହା ପୁନର୍ଭବରୁ ମୁକ୍ତି ଦିଏ।
Verse 15
वृषोत्सर्गं तु यस्तत्र कुर्याद्वै भावितात्मवान् । यावंति वृषरोमाणि तावत्स्वर्गे महीयते
ଯେ ଭାବିତାତ୍ମା ହୋଇ ସେଠାରେ ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ କରେ, ସେ ଗୋବୃଷଭର ଯେତେ ରୋମ ଅଛି ସେତେ (ବର୍ଷ) ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 234
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्र माहात्म्ये दशाश्वमेधमाहत्म्यवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ର-ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ‘ଦଶାଶ୍ୱମେଧ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ଚଉତ୍ତିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।