Adhyaya 257

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि त्रितकूपमिति स्मृतम् । नंदादित्यस्य पूर्वेण योजनत्रितयेन तु

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତଦନନ୍ତର, ହେ ମହାଦେବୀ, ‘ତ୍ରିତକୂପ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ତାହା ନନ୍ଦାଦିତ୍ୟର ପୂର୍ବେ ତିନି ଯୋଜନ ଦୂରେ ଅଛି।

Verse 2

पुरा बभूव राजेन्द्रः सौराष्ट्रविषये सुधीः । आत्रेय इति विख्यातो वेदवेदांगपारगः

ପୁରା ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ଦେଶରେ ଜଣେ ସୁଧୀ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ; ସେ ‘ଆତ୍ରେୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।

Verse 3

तस्य पुत्रत्रयं जज्ञ ऋतुकालाभिगामिनः । एकतश्चद्वितश्चैव त्रितश्चैवेति भामिनि

ତାହାଙ୍କର ତିନି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ସେମାନେ ଋତୁକାଳରେ ମାତ୍ର ପତ୍ନୀଗମନ-ଧର୍ମ ପାଳନକାରୀ ଥିଲେ। ହେ ଭାମିନି, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଏକତ, ଦ୍ୱିତ ଓ ତ୍ରିତ ଥିଲା।

Verse 4

त्रितस्तेषां कनिष्ठोऽभूद्वेदवेदांगपारगः । सर्वैरेव गुणैर्युक्तो मूर्खो ज्येष्ठौ बभूवतुः

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିତ କନିଷ୍ଠ ଥିଲା; ସେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିନ୍ତୁ ଦୁଇ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ମୂଢ଼ ହେଇ ରହିଲେ।

Verse 5

कस्यचित्त्वथकालस्य आत्रेयो द्विज सत्तमः । तपः कृत्वा तु विपुलं कालधर्ममुपेयिवान्

ତାପରେ କିଛି କାଳ ପରେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ରେୟ ମହାତପ କରି କାଳଧର୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ।

Verse 6

ततस्तेषां त्रितो राजा बभूव गुणवत्तरः । धुरमाकर्षयामास पुत्रोऽयं तस्य या पुरा

ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇ ରାଜା ହେଲା। ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ସେ ତାହାର ପୁତ୍ର, ସେ ନିଜେ ଦାୟିତ୍ୱର ଭାରଧୁରା ବହନ କଲା।

Verse 7

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना कथं यज्ञं करोम्यहम् । सन्निमंत्र्य द्विजश्रेष्ठान्यज्ञकर्मस्वधिष्ठितान्

ତେବେ ତାହାର ମନରେ ଏହି ବୁଦ୍ଧି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—“ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କିପରି କରିବି?” ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ନିଷ୍ଠିତ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ସେ ବିଧିପୂର୍ବକ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲା।

Verse 8

इन्द्रादींश्च सुरान्सर्वानावाह्य विधिपूर्वकम् । दक्षिणार्थं द्विजेन्द्राणां प्रभासं स जगाम ह । गृहीत्वा भ्रातरौ ज्येष्ठौ गवार्थं प्रस्थितो द्विजः

ବିଧିପୂର୍ବକ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ସେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣାର୍ଥେ ପ୍ରଭାସକୁ ଗଲା। ଦୁଇ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ସହ ନେଇ ଗୋଧନ ଖୋଜିବାକୁ ସେ ଦ୍ୱିଜ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 9

यस्य यस्य गृहे याति स त्रितो वेदपारगः । तत्र तत्र वरां पूजां लेभे गाश्चैव पुष्कलाः

ବେଦପାରଗ ତ୍ରିତ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଘରକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠା ସେଠାରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୂଜା-ସତ୍କାର ପାଉଥିଲେ ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ଗାଈମାନେ ମଧ୍ୟ ଲଭୁଥିଲେ।

Verse 10

एवं स गोधनं प्राप्य भ्रातृभ्यां सहितस्तदा । गृहाय प्रस्थितो देवि निर्वृतिं परमां गतः

ଏଭଳି ଗୋଧନ ପାଇ ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ସହିତ, ହେ ଦେବୀ, ସେ ଘରକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା ଏବଂ ପରମ ନିର୍ବୃତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 11

त्रितस्ताभ्यां पुरो याति पृष्ठतो भ्रातरौ च तौ । गोधनं चालयंतस्ते प्रभासं क्षेत्रमागताः

ତ୍ରିତ ଆଗରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେଇ ଦୁଇ ଭ୍ରାତା ପଛରୁ ଗୋପାଳକୁ ହାଙ୍କି ଆସୁଥିଲେ; ଏଭଳି ସେମାନେ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 12

अथ तद्गोधनं दृष्ट्वा भूरि दानार्थमाहृतम् । भ्रातृभ्यां त्रितये चेति पापा मतिरजायत

ତାପରେ ଦାନାର୍ଥେ ଆଣାଯାଇଥିବା ସେଇ ବହୁତ ଗୋଧନକୁ ଦେଖି, ସେଇ ଦୁଇ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ମନରେ ପାପମତି ଜନ୍ମିଲା—“ଏହା ତ୍ରିତଙ୍କର ମଧ୍ୟ, ଆମର ମଧ୍ୟ (ହଡପ କରିବାକୁ)!”

Verse 13

परस्परमूचतुस्तौ भ्रातरौ दुष्टचेतसौ । त्रितो यज्ञेषु कुशलो वेदेषु कुशलस्तथा

ତେବେ ସେଇ ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ ଦୁଇ ଭାଇ ପରସ୍ପର କହିଲେ— “ତ୍ରିତ ଯଜ୍ଞରେ ନିପୁଣ, ଏବଂ ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କୁଶଳ।”

Verse 14

मान्यः पूज्यश्च सर्वत्र आवां मूर्खौ निरर्थकौ । एतद्धि गोधनं सर्वं त्रितो दास्यति सन्मखे

“ସେ ସର୍ବତ୍ର ମାନ୍ୟ ଓ ପୂଜ୍ୟ; ଆମେ ଦୁଇଜଣ ମୂର୍ଖ, ନିରର୍ଥକ। ଏହି ସମସ୍ତ ଗୋଧନକୁ ତ୍ରିତ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯଜ୍ଞରେ ଦାନ କରିଦେବ।”

Verse 15

अस्माकं पितृपर्यातो यदाप्तं तत्समं भवेत् । तस्मादत्रैव युक्तोऽस्य वधो वै त्रितयज्ञिनः

“ପିତୃପରମ୍ପରାରୁ ଆମକୁ ଯାହା ମିଳିଛି, ତାହା (ସମାନ) ହେବ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ତାହା ଦଖଲ କରିବୁ। ତେଣୁ ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ତ୍ରିତଙ୍କ ବଧ ହିଁ ଯୁକ୍ତ।”

Verse 16

एवं तौ निश्चयं कृत्वा प्रस्थितौ भ्रातरावुभौ । त्रितस्तु पुरतो याति निर्विकल्प ऋजुः सुधीः

ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେଇ ଦୁଇ ଭାଇ ଯାତ୍ରା କଲେ। କିନ୍ତୁ ତ୍ରିତ ତାଙ୍କଠାରୁ ଆଗରେ ଗଲେ—ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ଋଜୁ, ସୁଧୀ, ସନ୍ଦେହରହିତ।

Verse 17

अनु तत्र समुत्तस्थौ व्याघ्रो रौद्रतराकृतिः । व्यादितास्यो रवं देवि व्यनद्भैरवं ततः

ତାହାପରେ ତାଙ୍କ ପଛେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରୌଦ୍ର ଆକୃତିର ଏକ ବାଘ ଉଠିଦାଉଡ଼ିଲା। ହେ ଦେବୀ, ମୁହଁ ଫାଟି ସେ ଭୟଙ୍କର ଭୈରବ ଗର୍ଜନ କଲା।

Verse 18

तस्य शब्देन ता गावो नष्टा जग्मुर्दिशो दश । अन्धकूपो महांस्तत्र प्रदेशे दारुणोऽभवत्

ସେହି ଗର୍ଜନ ଶବ୍ଦରେ ଗାଈମାନେ ଛିଟିଯାଇ ହରାଇଗଲେ, ଦଶଦିଗକୁ ପଳାଇଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ବିଶାଳ ‘ଅନ୍ଧକୂପ’ ଥିଲା, ଦର୍ଶନେ ଭୟଙ୍କର।

Verse 19

एकतो दारुणो व्याघ्रः कूपोऽन्यत्र सुदारुणः । दृष्ट्वा ते भ्रातरः सर्वे भयोद्विग्नाः प्रदुद्रुवुः

ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦାରୁଣ ବ୍ୟାଘ୍ର, ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅତିଦାରୁଣ କୂପ। ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଭାଇ ଭୟରେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ ଆତଙ୍କରେ ଦୌଡ଼ିଲେ।

Verse 20

अथ ते विषमं प्राप्य तटं कूपस्य भामिनि । स्थिता यावद्गतो व्याघ्रस्ततो गंतुं मनो दधुः

ତାପରେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେମାନେ କୂପର ବିଷମ ତଟକୁ ପହଞ୍ଚି ସେଠାରେ ଠିଆ ହେଲେ। ବ୍ୟାଘ୍ର ଯାଉଅଯାଏଁ ଅପେକ୍ଷା କରି, ସେ ଯାଇଗଲା ପରେ ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ମନ କଲେ।

Verse 21

अथ ताभ्यां त्रितो देवि भ्रातृभ्यां नृपसत्तम । प्रक्षिप्तो दारुणे कूपे जीर्णे तोयविवर्जिते

ତାପରେ, ହେ ଦେବୀ—ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସେଇ ଦୁଇ ଭାଇ ତ୍ରିତକୁ ଏକ ଦାରୁଣ କୂପରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ; ସେ କୂପ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ଜଳବିହୀନ, ଶୁଷ୍କ ଥିଲା।

Verse 22

ततस्तद्गोधनं गृह्य प्रस्थितौ हृष्टमानसौ । त्रितस्तु पतितस्तत्र कूपे जलविवर्जिते

ତାପରେ ସେମାନେ ସେଇ ଗୋଧନକୁ ନେଇ ହୃଷ୍ଟମନରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ତ୍ରିତ ସେଠାରେ ଜଳବିହୀନ କୂପରେ ପଡ଼ି ରହିଲା।

Verse 23

चिन्तयामास मेधावी नाहं शोचामि जीवितुम् । मयाहूता द्विजश्रेष्ठा यज्ञार्थं वेदपारगाः । इन्द्राद्याश्च सुराः सर्वे स क्रतुः स्यान्न मे त्वतः

ମେଧାବୀ ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ପାଇଁ ଶୋକ କରେନି। ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ମୁଁ ବେଦପାରଗ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଛି; ତେଣୁ ମୋ କାରଣରେ ସେ କ୍ରତୁ ବିଫଳ ହେଉ ନାହିଁ।”

Verse 24

स एवं चिन्तयामास वेदवेदांगपारगः । मानसं यज्ञमारभ्य तत्रैव वरवर्णिनि

ଏଭଳି ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନମଧ୍ୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ; ଏବଂ ସେଠାରେଇ, ହେ ସୁନ୍ଦରବର୍ଣ୍ଣିନୀ, ମାନସ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 25

स्वयमेव स सूक्तानि प्रोक्त्वा प्रोक्त्वा द्विजोत्तमः । कृतवान्बालुकाहोमं तेन तुष्टाश्च देवताः

ସେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ନିଜେ ନିଜେ ସୂକ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପାଠ କରି ବାଲୁକା-ହୋମ କଲେ; ସେହି କର୍ମରେ ଦେବମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 26

श्रद्धां तस्य विदित्वा तु भूयस्तृप्तास्तु देवताः । आगत्य ब्राह्मणं प्रोचुः कूपमध्ये व्यवस्थितम्

ତାଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜାଣି ଦେବମାନେ ଆହୁରି ତୃପ୍ତ ହେଲେ; ସେମାନେ ଆସି କୂପମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 27

देवा ऊचुः । भोभो विप्र त्वया नूनं सर्वे संतर्पिता वयम् । मानसेन तु यज्ञेन तस्माद्ब्रूहि मनोगतम्

ଦେବମାନେ କହିଲେ—“ହେ ହେ ବିପ୍ର! ତୁମ ମାନସ ଯଜ୍ଞରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ତୃପ୍ତ ହୋଇଛୁ। ତେଣୁ ମନର ଅଭିଲାଷା କହ।”

Verse 28

ब्राह्मण उवाच । यदि देवाः प्रसन्ना मे कूपान्निष्कमणे त्वहम् । यष्टा स्वं मंदिरं गत्वा देवयज्ञं करोम्यहम्

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ଯଦି ଦେବଗଣ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଏହି କୂପରୁ ବାହାରି ପାରିବି। ନିଜ ଘରକୁ ଯାଇ ମୁଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦେବଯଜ୍ଞ କରିବି।

Verse 29

ईश्वर उवाच । अथ देवैः समादिष्टा तस्मिन्कूपे सरस्वती । निर्गत्य वसुधां भित्त्वा पूरयामास वारिणा

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତାପରେ ଦେବମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସରସ୍ୱତୀ ସେହି କୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି ଜଳଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ପୂରଣ କଲେ।

Verse 30

अथ निष्क्रम्य विप्रोऽसौ यातः स्वभवनं प्रति । ततः प्रभृति देवेशि त्रितकूपः स उच्यते

ତାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାହାରି ନିଜ ଘର ପ୍ରତି ଗଲେ। ହେ ଦେବେଶୀ, ସେହି ସମୟରୁ ସେ ସ୍ଥାନ ‘ତ୍ରିତକୂପ’ ବୋଲି ପରିଚିତ।

Verse 31

स्नात्वा तत्र शुचिर्भूत्वा त्वथ संतर्पयेत्पितॄन् । अश्वमेधमवाप्नोति सर्वपापविवर्जितः

ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ହୋଇ ଯେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ, ସେ ସର୍ବପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।

Verse 32

तिल दानं तु देवेशि तत्र शस्तं सकाञ्चनम् । पितॄणां वल्लभं तीर्थं नित्यं चैव तु भामिनि

ହେ ଦେବେଶୀ, ସେଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣସହିତ ତିଳଦାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସିତ। ହେ ଭାମିନୀ, ସେ ତୀର୍ଥ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରିୟ।

Verse 33

अग्निष्वात्ता बर्हिषद आयंतुन इति स्मृताः । ये दिव्याः पितरो देवि तेषां सांनिध्यमत्र हि

‘ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ’ ଓ ‘ବର୍ହିଷଦ’ ପିତୃମାନଙ୍କୁ “ଆସନ୍ତୁ” ଏହି ଆହ୍ୱାନରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ହେ ଦେବୀ, ସେହି ଦିବ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି।

Verse 34

दर्शनादपि तीर्थस्य तस्य वै सुरसत्तमे । मुच्यन्ते प्राणिनः पापादाजन्ममरणांतिकात्

ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେହି ତୀର୍ଥର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଜୀବମାନେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାଗିରହୁଥିବା ପାପରୁ।

Verse 35

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत् । प्रभासं क्षेत्रमासाद्य यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः

ଏହିହେତୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ସେଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚି, ଯଦି କେହି ନିଜ ପରମ ଶ୍ରେୟ ଚାହେ।

Verse 257

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये त्रितकूपमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାରେ, ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ‘ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଭାଗରେ, ‘ତ୍ରିତକୂପତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ସତାବନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।