Adhyaya 16

Verse 1

ईश्वर उवाच । पातालविवरस्यापि माहात्म्यं शृणु सांप्रतम् । पूर्वपृष्टं महादेवि ब्रह्मणा विश्वकर्मणा

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏବେ ପାତାଳ-ବିବରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ହେ ମହାଦେବୀ, ଏହା ବିଷୟରେ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ।

Verse 2

तमोभावे समुत्पन्ने जातास्तत्रैव राक्षसाः । सूर्यस्य द्वेषिणः सर्वे ह्यसंख्याता महाबलाः

ଅନ୍ଧକାର ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସହିତ ସେଠାରେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ଜନ୍ମିଲେ—ଅସଂଖ୍ୟ, ମହାବଳୀ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦ୍ୱେଷୀ।

Verse 3

ते तु दृष्ट्वा महात्मानं समुद्यंतं दिवाकरम् । ते धूम्रप्रमुखाः सर्वे जहसुः सूर्यमंजसा

କିନ୍ତୁ ମହାତ୍ମା ଦିବାକର ଉଦୟ ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ଧୂମ୍ର ନେତୃତ୍ୱରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାଏକି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।

Verse 4

अस्माकमंतकः कोऽयं विद्यते पापकर्मकृत् । इत्यूचुर्विविधा वाचः सूर्यस्याग्रे स्थितास्तदा

‘ଏ କିଏ—ଆମର ଅନ୍ତକ—ଏ ପାପକର୍ମକାରୀ?’ ଏମିତି କହି ସେମାନେ ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦାଁଡ଼ି ନାନାପ୍ରକାର ବାଣୀ କହିଲେ।

Verse 5

इति श्रुत्वा तदा देवः क्रोधस्फुरिताधरः । राक्षसानां वचश्चैव भक्ष्यमाणो दिवाकरः

ସେହି କଥା ଶୁଣି ତେବେ ଦେବ ଦିବାକର କ୍ରୋଧରେ ଓଠ କମ୍ପିତ କଲେ; ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବାକ୍-ପ୍ରହାର ଓ ଆକ୍ରମଣରେ ସେ ଯେନେ ଗ୍ରସ୍ତ ହେଉଥିଲେ।

Verse 6

ततः क्रोधाभिभूतेन चक्षुषा चावलोकयत् । स क्रूररक्षःक्षयकृत्तिमिरद्विपकेसरी

ତାପରେ କ୍ରୋଧରେ ଆବୃତ ହୋଇ ସେ ଦୃଷ୍ଟି ପାତ କଲେ; ସେ ରବି ଅନ୍ଧକାର-ରୂପୀ ଗଜ ପାଇଁ କେସରୀ ସିଂହ ସମ, କ୍ରୂର ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାଶକ ହେଲେ।

Verse 7

महांशुमान्खगः सूर्यस्तद्विनाशमचिंतयत् । अजानन्नंततश्छिद्रं राक्षसानां दिवस्पतिः

ମହାକିରଣମୟ ଆକାଶଚାରୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିବସ୍ପତି, ସେମାନଙ୍କ ବିନାଶ ଚିନ୍ତା କଲେ; କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଛିଦ୍ର—ପଳାୟନ ପଥ—ସେ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ।

Verse 8

स धर्मविच्युतान्दृष्ट्वा पापोपहतचेतसः । एवं संचिंत्य भगवान्दध्यौ ध्यानं प्रभाकरः

ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ଓ ପାପରେ ଆହତ ଚେତନା ଥିବା ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭଗବାନ ପ୍ରଭାକର ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 9

अजानंस्तेजसा ग्रस्तं त्रैलोक्यं रजनीचरैः । ततस्ते भानुना दृष्टाः क्रोधाध्मातेन चक्षुषा

ରଜନୀଚରମାନେ ନିଜ ତେଜରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଗ୍ରସିଛନ୍ତି ବୋଲି ନ ଜାଣି, ତେବେ ଭାନୁ କ୍ରୋଧରେ ସ୍ଫୀତ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 10

निपेतुरंबरभ्रष्टाः क्षीणपुण्या इव ग्रहाः । राक्षसैर्वेष्टितो धूम्रो निपतञ्छुशुभेंऽबरात्

ସେମାନେ ଆକାଶରୁ ପତିତ ହେଲେ, କ୍ଷୀଣପୁଣ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ପରି। ରାକ୍ଷସମାନେ ଘେରିଥିବା ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ପିଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଗଗନରୁ ପଡ଼ିବାବେଳେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।

Verse 11

अर्द्धपक्वं यथा तालफलं कपिभिरावृतम् । यदृच्छया निपेतुस्ते यंत्रमुक्ता यथोपलाः

ଅର୍ଧପକ୍କ ତାଳଫଳ କପିମାନେ ଘେରିଥିବା ପରି, ସେମାନେ ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ଗଡ଼ି ପଡ଼ିଲେ—ଯନ୍ତ୍ରରୁ ଛୁଟିଥିବା ପଥର ପରି।

Verse 12

ततो वायु वशाद्भ्रष्टा भित्त्वा भूमिं रसातलम् । जग्मुस्ते क्षेत्रमासाद्य प्रभासं वरवर्णिनि

ତାପରେ ବାୟୁବେଗରେ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି ରସାତଳକୁ ଗଲେ; ହେ ସୁନ୍ଦରବର୍ଣ୍ଣିନି, ସେହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପ୍ରଭାସକୁ ଆସିଲେ।

Verse 13

यत्र चार्कस्थलो देवः सर्वसिद्धिप्रदायकः । तत्सान्निध्यस्थितं देवि पातालविवरं महत्

ଯେଉଁଠାରେ ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାୟକ ଦିବ୍ୟ ଅର୍କସ୍ଥଳ ଦେବ ଅଛନ୍ତି; ହେ ଦେବୀ, ସେହି ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ପାତାଳର ଏକ ମହାବିବର ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 14

अन्यानि कोटिशः संति तानि लुप्तानि भामिनि । कृतस्मरात्समारभ्य यावदर्कस्थलो रविः

ହେ ଭାମିନି, ଏପରି ଅନ୍ୟ କୋଟିକୋଟି (ବିବର) ଅଛି; କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଗଲା। କୃତସ୍ମର କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରବି ଅର୍କସ୍ଥଳରୂପେ ସ୍ଥିତ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହେ।

Verse 15

देवमातुर्वरं प्राप्य सिद्धयोऽष्टौ व्यवस्थिताः । एतस्मिन्नंतरे देवि सूर्यक्षेत्रमुदाहृतम्

ଦେବମାତାଙ୍କ ଠାରୁ ବର ପାଇ ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥିର ହେଲେ। ଏହି ଅନ୍ତରେ, ହେ ଦେବୀ, ସେ ସ୍ଥାନ ‘ସୂର୍ୟକ୍ଷେତ୍ର’ ଭାବେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ହେଲା।

Verse 16

सूर्यस्य तेजसो देवि मध्यभागं हि तत्स्मृतम् । सर्वं हेममयं देवि नापुण्यस्तत्र वीक्षते

ହେ ଦେବୀ, ସେ ସ୍ଥାନ ସୂର୍ୟତେଜର ମଧ୍ୟଭାଗ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେଠାରେ ସବୁକିଛି ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପରି; ହେ ଦେବୀ, ସେଠାରେ ଅଶୁଭ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 17

विवराणां शतं चैकं स्पर्शाश्चैव तु कोटिशः । तत्र संति महादेवि सिद्धेशस्तु प्ररक्षति

ହେ ମହାଦେବୀ, ସେଠାରେ ଏକଶେ ଏକ ବିବର (ଦ୍ୱାର/ଛିଦ୍ର) ଅଛି ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶସ୍ଥାନ କୋଟିକୋଟି ଅଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ ସେଠାରେ ଅଛି, ଏବଂ ସିଦ୍ଧେଶ ନିଶ୍ଚୟ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 18

इदं क्षेत्रं महादेवि प्रियं सूर्यस्य सर्वदा । सूर्यपर्वणिसंप्राप्ते कुरुक्षेत्राधिकं प्रिये

ହେ ମହାଦେବୀ, ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ସଦା ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ। ହେ ପ୍ରିୟେ, ସୂର୍ୟପର୍ବ ଆସିଲେ ଏହା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 19

ब्राह्मी चैव हिरण्या च संगमश्च महोदधेः । एतत्त्रिसंगमं देवि कोटितीर्थ फलप्रदम्

ବ୍ରାହ୍ମୀ ଓ ହିରଣ୍ୟା, ଏବଂ ମହୋଦଧି (ମହାସାଗର) ସହିତ ତାଙ୍କର ସଙ୍ଗମ—ହେ ଦେବୀ, ଏହି ତ୍ରିସଙ୍ଗମ କୋଟି ତୀର୍ଥର ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 20

देवमाता च तत्रैव मंकीशस्तत्र तिष्ठति । नागस्थानं नगस्थानं तत्रैव समुदाहृतम् ।१

ସେଠାରେ ଦେବମାତା ବିରାଜିତା, ଏବଂ ସେଠାରେ ମଂକୀଶ ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି। ସେଠାରେ ‘ନାଗସ୍ଥାନ’ ଓ ‘ନଗସ୍ଥାନ’ ନାମକ ଦୁଇ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଘୋଷିତ।

Verse 21

इति संक्षेपतः प्रोक्तमर्कस्थलमहोदयम् । राक्षसानां च संपातादभूच्च विवरं यथा

ଏହିପରି ସଂକ୍ଷେପରେ ଅର୍କସ୍ଥଳର ମହାମହିମା କୁହାଗଲା; ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରୁ କିପରି ଏକ ବିବର/ଛିଦ୍ର ହେଲା, ତାହା ମଧ୍ୟ କଥିତ।

Verse 22

अन्यानि तत्र देवेशि लुप्तानि विवराणि वै । एवं तु प्रकटं तत्र दृश्यतेऽद्यापि भामिनि

ହେ ଦେବେଶି! ସେଠାରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିବର ନିଶ୍ଚୟ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ହେ ଭାମିନି! ଏହା ତ ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 23

श्रीमुखं नाम तद्द्वारं रक्ष्यते मातृभिः प्रिये । वर्षमेकं चतुर्द्दश्यां नियमाद्यस्तु पूजयेत्

ପ୍ରିୟେ! ସେହି ଦ୍ୱାର ‘ଶ୍ରୀମୁଖ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ମାତୃଗଣ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଯେ ନିୟମପୂର୍ବକ ଏକ ବର୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ (ସେଠାରେ) ପୂଜା କରେ—

Verse 24

तत्र मातृगणान्देवि सुनंदाद्यान्विधानतः । पशुपुष्पोपहारैश्च धूपदीपैस्तथोत्तमैः । विप्राणां भोजनैर्देवि तस्य सिद्धिर्भविष्यति

ହେ ଦେବି! ସେଠାରେ ସୁନନ୍ଦା ଆଦି ମାତୃଗଣଙ୍କୁ ବିଧିଅନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପଶୁ-ଉପହାର, ପୁଷ୍ପ ଓ ନିବେଦନ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଧୂପ-ଦୀପ ସହିତ। ହେ ଦେବି! ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ତାହାର ସିଦ୍ଧି ହେବ।

Verse 25

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्रार्कस्थलसंनिधौ । पूजयेन्मातरः सर्वा यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः

ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ସେଠାରେ ଅର୍କସ୍ଥଳର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ, ଯେ ନିଜ ଆତ୍ମସିଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛା କରେ ସେ ସମସ୍ତ ମାତୃଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ।

Verse 26

एतास्तु मातरो देवि सुनंदागणनामतः । ख्यातिं यांति प्रभासे तु क्षेत्रेस्मिन्वरवर्णिनि

ହେ ଦେବି! ଏହି ମାତୃଦେବୀମାନେ ‘ସୁନନ୍ଦା-ଗଣ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ହେ ଵରବର୍ଣ୍ଣିନି! ଏହି ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ସେମାନେ ଖ୍ୟାତି ଓ ମହିମା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 27

एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं पातालोत्तरमध्यतः । तच्छ्रुत्वा मुच्यते देवि सर्वापद्भ्यो नरोत्तमः

ଏହା ପାତାଳୋତ୍ତରର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା। ହେ ଦେବି! ଏହା ଶୁଣିଲେ ନରୋତ୍ତମ ସମସ୍ତ ଆପଦାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।