
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଭାସ-କ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଦଣ୍ଡପାଣିଙ୍କ ନିବାସର ଉତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ଉତ୍ତମ ଗନ୍ଧର୍ବେଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କରିବାକୁ ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। କଥାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ ଘନବାହ ଓ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ଗନ୍ଧର୍ବସେନା। ରୂପଗର୍ବରେ ଗନ୍ଧର୍ବସେନା ଶିଖଣ୍ଡିନ ଓ ତାଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ପରେ ଗୋଶୃଙ୍ଗ ଋଷି ସୋମ/ଶିବଭକ୍ତି ଏବଂ ସୋମବାର-ବ୍ରତ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଇ ଶାପଶମନର ଉପାୟ କହନ୍ତି। ଘନବାହ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରି ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଏହି ପୂଜ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ‘ଘନବାହେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଦଣ୍ଡପାଣି ସମୀପରେ ସାବଧାନ ପୂଜା କଲେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିୟମଶୀଳ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହାକୁ ‘ତୃତୀୟ’ ପାପନାଶକ ଓ ପୁଣ୍ୟବର୍ଧକ ଶକ୍ତିସ୍ଥାନ କୁହାଯାଇଛି; ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ସ୍ନାନ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବବନ୍ଦିତ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ ପ୍ରଶଂସିତ, ଏବଂ ଉତ୍ତରାୟଣ ଆଗମନ ସହ ନିର୍ବାଣପ୍ରାପ୍ତିର ବିଶେଷ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ସମ୍ମାନ କଲେ ମହାଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि गंधर्वेश्वरमुत्तमम् । दण्डपाणेस्तु भवनादुत्तरे निकटे स्थितम्
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ମହାଦେବୀ! ତାପରେ ଦଣ୍ଡପାଣିଙ୍କ ଭବନର ଉତ୍ତରେ ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଉତ୍ତମ ଗନ୍ଧର୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
Verse 2
यत्र गंधर्वराजो वै घनवाहेति विश्रुतः । तस्य गंधर्वसेनेति ख्याता पुत्री महाप्रभा
ସେଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ ‘ଘନବାହ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ (ବସୁଥିଲେ)। ତାଙ୍କର ମହାପ୍ରଭା କନ୍ୟା ‘ଗନ୍ଧର୍ବସେନା’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ଥିଲେ।
Verse 3
शिखंडिना गणेनैव सा शप्ता रूपगर्विता । ततो गोशृंगऋषिणा दत्तस्तस्या अनुग्रहः
ରୂପଗର୍ବରେ ମତ୍ତା ସେ ଶିଖଣ୍ଡିନ୍ ନାମକ ଗଣ ଦ୍ୱାରା ଶପ୍ତା ହେଲା; ପରେ ଗୋଶୃଙ୍ଗ ଋଷି ତାହାକୁ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଲେ।
Verse 4
सोमवारव्रतेनैव सोमेशाराधनं प्रति । ततः क्षेत्रं समागत्य तपः कृत्वा सुदुश्चरम्
ସୋମେଶଙ୍କ ଆରାଧନା ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ସୋମବାର ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି, ପରେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଶ୍ଚର ତପ କଲା।
Verse 5
लिंगं प्रतिष्ठयामास तत्र गंधर्वराट् स्वयम् । तथैव पुत्र्या तस्यैव तत्र लिंगं प्रतिष्ठितम्
ସେଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବରାଟ୍ ସ୍ୱୟଂ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ; ଏହିପରି ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲା।
Verse 6
अथ तत्रैव देवेशि दंडपाणेः समीपतः । घनवाहेश्वरं नाम यो लिंगं यत्नतोऽर्चयेत्
ହେ ଦେବେଶି! ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡପାଣିଙ୍କ ସମୀପରେ ‘ଘନବାହେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗକୁ ଯେ କେହି ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ…
Verse 7
गंधर्वलोकमाप्नोति दृष्ट्वा स प्रयतः शुचिः । इति ते कथितं देवि गांधर्वं लिंगमुत्तमम्
ତାହାକୁ ଦର୍ଶନ କରି ସଂଯମୀ ଓ ଶୁଚି ଭକ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ହେ ଦେବୀ! ଏହି ଉତ୍ତମ ‘ଗାନ୍ଧର୍ବ-ଲିଙ୍ଗ’ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା।
Verse 8
तृतीयं सर्वपापानां नाशनं पुण्यवर्द्धनम् । अग्नितीर्थे नरः स्नात्वा पूज्य गंधर्वपूजितम्
ତୃତୀୟ (ଲିଙ୍ଗ/ତୀର୍ଥ) ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼ାଏ। ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ମନୁଷ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ପୂଜିଥିବା ସେହି ଦେବଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରୁ।
Verse 9
अयने चोत्तरे प्राप्ते निर्वाणमधिगच्छति । श्रुत्वा ऽभिनंद्य माहात्म्यं मुच्यते महतो भयात्
ଉତ୍ତରାୟଣ ଆସିଲେ ସେ ନିର୍ବାଣ (ମୋକ୍ଷ) ପାଏ। ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ଭକ୍ତିସହ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ ମହାଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 54
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्र माहात्म्ये गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुःपंचाशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତି-ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ‘ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ର-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଭାଗରେ ‘ଗନ୍ଧର୍ବେଶ୍ୱର-ମାହାତ୍ମ୍ୟ-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଚଉବନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।