
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ରତ୍ନେଶ୍ୱରର ଦକ୍ଷିଣେ, ସାତ ଧନୁଷ ଦୂରେ ଅବସ୍ଥିତ ରତ୍ନକୁଣ୍ଡ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଏହି କୁଣ୍ଡ ମହାପାତକ ଓ ଗୁରୁ ଦୋଷ ନାଶକ, ଏବଂ ଏହାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭୂଲୋକ ଓ ଦିବ୍ୟଲୋକର ଅନେକ ତୀର୍ଥକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ଏଠାରେ ନିକ୍ଷେପ କରିଥିଲେ; ଦେବଗଣ ରକ୍ଷା କରୁଥିବାରୁ କଳିଯୁଗରେ ଅନିୟମୀ ଓ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କଲେ ଯଜ୍ଞଫଳ ବହୁଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଅନେକଗୁଣ ମିଳେ। ଏକାଦଶୀରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ତୃପ୍ତି ହୁଏ; ଦୃଢ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ କଲେ ଇଷ୍ଟଫଳସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ଦାନରେ ପୀତବସ୍ତ୍ର ଓ ଦୁଧାଳୁ ଗାଈ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଫଳ ମିଳେ। ଯୁଗାନୁସାରେ ନାମ—କୃତରେ ହେମକୁଣ୍ଡ, ତ୍ରେତାରେ ରୌପ୍ୟ, ଦ୍ୱାପରରେ ଚକ୍ରକୁଣ୍ଡ, କଳିରେ ରତ୍ନକୁଣ୍ଡ; ପାତାଳଗଙ୍ଗାର ସ୍ରୋତ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ସର୍ବତୀର୍ଥସ୍ନାନ ସମାନ ବୋଲି କଥା ଅଛି।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि रत्नकुण्डमनुत्तमम् । रत्नेशाद्दक्षिणे भागे धनुषां सप्तके स्थितम् । महापापोपशमनं विष्णुना निर्मितं स्वयम्
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତତ୍ପରେ, ହେ ମହାଦେବୀ, ରତ୍ନେଶଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ସାତ ଧନୁ ଦୂରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅନୁତ୍ତମ ରତ୍ନକୁଣ୍ଡକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଏହା ମହାପାପ ଶମନକାରୀ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିର୍ମିତ।
Verse 2
अष्टकोटीस्तु तीर्थानि भूद्योऽन्तरिक्षगाणि तु । समानीय तु कृष्णेन तत्र क्षिप्तानि भूरिशः
ପୃଥିବୀ, ଦ୍ୟୁଲୋକ ଓ ଅନ୍ତରିକ୍ଷର ଅଷ୍ଟକୋଟି ତୀର୍ଥକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକତ୍ର କରି ସେଠାରେ ପ୍ରଚୁର ଭାବେ ନିକ୍ଷେପ କରିଥିଲେ।
Verse 3
गणानां कोटिरेका तु तत्कुण्डं रक्षति प्रिये । कलौ युगे तु संप्राप्ते दुष्प्राप्यमकृतात्मभिः
ହେ ପ୍ରିୟେ! ଏକ କୋଟି ଗଣ ସେହି କୁଣ୍ଡକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। କଳିଯୁଗ ଆସିଲେ ଅସଂଯମୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 4
तत्र स्नात्वा महादेवि विधिदृष्टेन कर्मणा । प्राप्नुयादश्वमेधस्य फलं शतगुणोत्तरम्
ହେ ମହାଦେବୀ! ସେଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ ମିଳେ।
Verse 5
एकादश्यां विशेषेण पिंडं तत्र प्रदापयेत् । अक्षय्यां तृप्तिमायांति पितरस्तस्य भामिनि
ହେ ଭାମିନି! ବିଶେଷକରି ଏକାଦଶୀରେ ସେଠାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାର ପିତୃମାନେ ଅକ୍ଷୟ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
Verse 6
कुर्याज्जागरणं तत्र एकादश्यां विधानतः । वाञ्छितं लभते देवि यदि श्रद्धा दृढा भवेत्
ହେ ଦେବୀ! ଏକାଦଶୀରେ ସେଠାରେ ବିଧିଅନୁସାରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦୃଢ଼ ହେଲେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ।
Verse 7
देयानि पीतवस्त्राणि तथा धेनुः पयस्विनी । तत्र विष्णुं समुद्दिश्य सम्यग्यात्राफलाप्तये
ଯାତ୍ରାର ସମ୍ୟକ୍ ଫଳ ପାଇବାକୁ ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ପୀତବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ପୟସ୍ୱିନୀ ଧେନୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
हेमकुण्डं कृते प्रोक्तं त्रेतायां रौप्यनामकम् । द्वापरे चक्रकुंडं तु रत्नकुंडं कलौ स्मृतम्
କୃତଯୁଗରେ ଏହା ‘ହେମକୁଣ୍ଡ’ ବୋଲି କୁହାଗଲା; ତ୍ରେତାରେ ‘ରୌପ୍ୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଦ୍ୱାପରେ ‘ଚକ୍ରକୁଣ୍ଡ’ ଏବଂ କଳିରେ ‘ରତ୍ନକୁଣ୍ଡ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
Verse 9
पातालवाहिनीगंगा स्रोतांसि तत्र भूरिशः । समानीतानि हरिणा तत्र तिष्ठंति भामिनि
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେଠାରେ ପାତାଳବାହିନୀ ଗଙ୍ଗାର ଅନେକ ସ୍ରୋତ ଅଛି। ହରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେଠାରେ ଏକତ୍ର କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 10
तत्र स्नानेन देवेशि सर्वतीर्थाभिषेचनम्
ହେ ଦେବେଶି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ-ସମାନ ପବିତ୍ର ଅଭିଷେକଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 159
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये रत्नेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ‘ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଭିତରେ ‘ରତ୍ନେଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଏକଶେ ଉଣଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।