
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶ୍ୱର କ୍ରମାନୁସାରେ ଉପାସନା-ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଆଦିତ୍ୟେଶଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ସାଧକ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ-ଭକ୍ତି ସହ ବିଶେଷ ଯତ୍ନରେ ଆରାଧନା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଦର୍ଶନ—ଏହି ଦେହାଧାରିତ ଶ୍ରଦ୍ଧାଚରଣକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ସୋମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ–ଚନ୍ଦ୍ର ତତ୍ତ୍ୱର ଏକତ୍ୱ ଦର୍ଶାଇ, ଏହି ପୂଜା ଅଗ୍ନୀଷୋମ-ଭାବରେ ଯଜ୍ଞସଙ୍କଳ୍ପକୁ ମନ୍ଦିର-ଉପାସନା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଭାବେ ପୂରଣ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ସମୀପସ୍ଥ ଉମାଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ଓ ତା’ପରେ ଦୈତ୍ୟସୂଦନ ନାମକ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନକୁ ଗମନ—ଏଭଳି ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରର ସଂଯୁକ୍ତ ପବିତ୍ର ପରିକ୍ରମା ଦର୍ଶିତ। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ସୋମେଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନର ୪୪ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
Verse 1
ईश्वर उवाच । आदित्येशं समभ्यर्च्य पुनः सोमेश्वरं व्रजेत् । तं संपूज्य विधानेन पंचांगेन विशेषतः
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ଆଦିତ୍ୟେଶଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଆରାଧନା କରି ପରେ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କୁ ବିଧାନମତେ, ବିଶେଷତଃ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ଉପଚାରରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କର।
Verse 2
दृष्ट्वा सोमेश्वरं चैव साष्टांगं प्रणिपत्य च । प्रदक्षिणादिकं कुर्यात्संपश्येच्च पुनःपुनः
ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଆଦି କରିବା ଉଚିତ; ପୁନଃପୁନଃ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରୁ।
Verse 3
सूर्याचन्द्रमसोर्लिंगं त्रिःकृत्वा प्रयतः शुचिः । अग्नीषोमात्मकं कर्म तेन सर्वं कृतं भवेत्
ଶୁଚି ଓ ସଂଯମୀ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ଲିଙ୍ଗର ତ୍ରିବାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି କର୍ମ ଅଗ୍ନି-ସୋମ ସ୍ୱରୂପ; ଏହାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଧର୍ମକୃତ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 4
उमादेवीं ततो गच्छेत्सोमेश्वरसमीपतः । द्वितीयां तु ततो गच्छेद्दैत्यसूदनसन्निधौ
ତାପରେ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମୀପସ୍ଥ ଉମାଦେବୀଙ୍କ ଧାମକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ତାହାପରେ ଦୈତ୍ୟସୂଦନଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
Verse 44
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रमासक्षेत्रमाहात्म्ये सोमेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡରେ, ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଭାଗାନ୍ତର୍ଗତ ‘ସୋମେଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଚୁଆଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।