
ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବୀଙ୍କ ସହ ସମ୍ବାଦରେ ମହାପ୍ରଭାସ ନାମକ ଅତି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଏହା ଜଳପ୍ରଭାସର ଦକ୍ଷିଣେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଯମଙ୍କ ପଥକୁ ଅବରୋଧ କରୁଥିବା—ଅର୍ଥାତ୍ ରକ୍ଷାକାରୀ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟ ତେଜୋମୟ ‘ସ୍ପର୍ଶ-ଲିଙ୍ଗ’ର ସ୍ମୃତି ଅଛି; ଯାହାର ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ପରେ ଭୟାକୁଳ ଇନ୍ଦ୍ର ଆସି ବଜ୍ରସଦୃଶ ଆବରଣ/ଅବରୋଧରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ଢାକିବା କିମ୍ବା ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ତାହାରୁ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଉଷ୍ମା-ତେଜ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ଜ୍ୱାଲାଗ୍ର ଯୁକ୍ତ ବିଶାଳ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ଏବଂ ଧୂଆଁ-ଅଗ୍ନିରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଅଶାନ୍ତ କରେ। ଦେବଗଣ ଓ ବେଦଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ଶଶିଶେଖର ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି—ଏହି ସ୍ୱଦାହକ ତେଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତୁ, ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରଳୟକୁ ନ ଯାଉ—ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ତେବେ ତେଜ ପାଞ୍ଚ ଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି ପଞ୍ଚପ୍ରଭାସ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ନିର୍ଗମନ ପଥରେ ଶିଳାଦ୍ୱାର ସ୍ଥାପନ କରି ଫାଟକୁ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ ଧୂଆଁ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଲୋକମାନେ ସ୍ଥିରତା ପାଆନ୍ତି, ତେଜ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ଶିବଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଦେବମାନେ ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ସ୍ଥାନଟି ‘ମହାପ୍ରଭାସ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପରେ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜା କଲେ ଅକ୍ଷୟ ପରମ ପଦ ମିଳେ; କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ପାପନାଶ ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ଦାନରେ—ନିୟମଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଗୋଦାନ—ଜନ୍ମଫଳ ଦେଇ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि महाप्रभासमुत्तमम् । जलप्रभासतो याम्ये यममार्गविघातकम्
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତତ୍ପରେ, ହେ ମହାଦେବୀ, ଜଳପ୍ରଭାସର ଦକ୍ଷିଣେ ଅବସ୍ଥିତ ଯମମାର୍ଗ-ବିଘାତକ ସେଇ ଉତ୍ତମ ମହାପ୍ରଭାସକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
Verse 2
शृणु तस्यैव माहात्म्यं यथा जातं धरातले
ଏବେ ସେହି ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣ—ଧରାତଳରେ ଯେପରି ତାହା ଜନ୍ମିଲା, ସେପରି ମୁଁ କହୁଛି।
Verse 3
पूर्वं त्रेतायुगे देवि स्पर्शलिंगं तु तत्स्मृतम् । दिव्यं तेजोमयं नृणां स्पर्शनान्मुक्तिदायकम्
ପୂର୍ବେ, ହେ ଦେବୀ, ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ଏହା ‘ସ୍ପର୍ଶଲିଙ୍ଗ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା—ଦିବ୍ୟ ତେଜୋମୟ ଲିଙ୍ଗ; ଯାହାର ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ନରମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
Verse 4
अथ काले च कस्मिंश्चिद्वज्रिणाच्छादितं प्रिये । इन्द्रेणागत्य वसुधां भयाक्रांतेन सुन्दरि
ତାପରେ କେତେବେଳେ, ହେ ପ୍ରିୟେ, ବଜ୍ରଧାରୀ ତାହାକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କଲା। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଭୟାକ୍ରାନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଲେ।
Verse 5
उष्मा तदुद्भवो देवि निर्गच्छन्नवरोधितः । दशकोटिप्रविस्तीर्णं ज्वालाग्रं लिंगरूपधृक्
ହେ ଦେବୀ, ତାହାରୁ ଉଦ୍ଭବ ଉଷ୍ମା ଅବରୋଧ ବିନା ବାହାରିଲା; ଜ୍ୱାଳାର ଅଗ୍ରଭାଗ ଦଶକୋଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଲିଙ୍ଗରୂପ ଧାରଣ କଲା।
Verse 6
प्रभासक्षेत्रमास्थाय भित्त्वाऽविर्भावमास्थितम् । वज्रेण रुंधिते देवि भित्त्वा चैव वसुंधराम्
ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ତାହାକୁ ଭେଦି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା। ହେ ଦେବୀ, ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧରାକୁ ଚିରି ତାହା ପ୍ରକଟିତ ହେଲା।
Verse 7
धूमसंघैः समेतं तु व्यापयामास तज्जगत् । ततस्त्रैलोक्यमखिलं ज्वालाभिर्व्याकुलीकृतम्
ଧୂମର ଘନ ସମୂହ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ତେଜ ସେଇ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଗଲା। ପରେ ଜ୍ୱାଳାମାନେ ସମଗ୍ର ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟକୁ ବ୍ୟାକୁଳ କରିଦେଲେ।
Verse 8
ततः सुरगणाः सर्व ऋषयो वेदपारगाः । अस्तुवन्विविधैः सूक्तैर्वेदोक्तैः शशिशेखरम्
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଓ ବେଦପାରଗ ଋଷିମାନେ ବେଦୋକ୍ତ ନାନାପ୍ରକାର ସୂକ୍ତଦ୍ୱାରା ଶଶିଶେଖର (ଚନ୍ଦ୍ରମୌଳି ଶିବ)ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 9
संहरस्व सुरश्रेष्ठ तेजः स्वदहनात्मकम् त्रै । लोक्यं व्याकुलीभूतमेवं सर्वं चराचरम् । न यावत्प्रलयं याति तावद्रक्ष सुरेश्वर
“ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସ୍ୱଦହନାତ୍ମକ ଅଗ୍ନିସ୍ୱଭାବ ତୁମ ଏହି ତେଜକୁ ସଂହର କର। ଏହି ସମଗ୍ର ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ—ଚର ଓ ଅଚର—ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଛି। ହେ ସୁରେଶ୍ୱର! ପ୍ରଳୟକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।”
Verse 10
ईश्वर उवाच । एवमाभाषमाणेषु त्रिदिवेषु सुरेश्वरि । तत्तेजः पञ्चधाविष्टं व्याप्याशेषं जगत्त्रयम्
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—“ତ୍ରିଦିବରେ ଦେବଗଣ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ସେ ତେଜ ପଞ୍ଚଧା ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ଅବଶେଷ ବିନା ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ତ୍ରୟକୁ ବ୍ୟାପିଗଲା।”
Verse 11
पञ्चप्रभासरूपेण भित्त्वा तत्र वसुन्धराम् । येन मार्गेण निष्क्रान्तं तन्मार्गे च महन्महः
ପଞ୍ଚପ୍ରଭାସ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେ ତାହାଁରେ ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦିଦେଲା। ଯେ ମାର୍ଗରେ ସେ ବାହାରିଲା, ସେଇ ମାର୍ଗରେ ମହାନ୍ ଦୀପ୍ତି ସ୍ଥିର ରହିଲା।
Verse 12
तत्र तैः स्थापितं द्वारं सुप्रदेशेऽश्मजं प्रिये । पिहितेऽथ च रंध्रेऽस्मिन्धूमो नाशमुपेयिवान्
ସେଠାରେ ସେମାନେ, ପ୍ରିୟେ, ସୁସ୍ଥାନରେ ପାଥରର ଦ୍ୱାର ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଏହି ରନ୍ଧ୍ର ବନ୍ଦ ହେବାମାତ୍ରେ ଧୂଆଁ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ନଶିଗଲା।
Verse 13
स्वस्थाश्चैवाभवंल्लोकास्तेजस्तत्रैव संस्थितम् । एवं मया प्रेरितास्ते लिंगं तत्र समादधुः
ତେବେ ଲୋକମାନେ ପୁନଃ ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ସେହି ତେଜ ସେଠାରେ ହିଁ ସ୍ଥିତ ରହିଲା। ଏଭଳି ମୋ ପ୍ରେରଣାରେ ସେମାନେ ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 14
तन्महस्तत्र देवेशि विश्राममकरोत्तदा । ततो महाप्रभासेति कीर्त्यते देवदानवैः
ହେ ଦେବେଶି, ସେହି ମହାତେଜ ସେତେବେଳେ ସେଠାରେ ହିଁ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଲା। ତେଣୁ ଦେବ ଓ ଦାନବ ସମସ୍ତେ ଏହାକୁ ‘ମହାପ୍ରଭାସ’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।
Verse 15
यस्तं पूजयते भक्त्या लिंगं पुष्पैः पृथग्विधैः । स याति परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्
ଯେ ଭକ୍ତିରେ ନାନାପ୍ରକାର ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ଜରା-ମରଣବର୍ଜିତ ପରମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 16
दृष्टेन तेन देवेशि मुच्यते पातकैर्नरः । लभते वाञ्छितान्कामान्मनसा चेप्सितान्प्रिये
ହେ ଦେବେଶି, ତାହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ନର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ପ୍ରିୟେ, ମନରେ ଇଚ୍ଛିତ ସମସ୍ତ ବାଞ୍ଛିତ କାମନା ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 17
हिरण्यं तत्र दातव्यं ब्राह्मणे शंसितव्रते । गोदानं विधिवत्तत्र देयं चैव द्विजन्मने
ସେଠାରେ ପ୍ରଶଂସିତ ବ୍ରତନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେଠାରେ ବିଧିମତେ ଗୋଦାନ କରି ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 18
एवं कृत्वा महादेवि लभते जन्मनः फलम् । राजसूयाश्वमेधानां प्राप्नुयात्फलमूर्जितम्
ହେ ମହାଦେବୀ, ଏଭଳି କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମର ସତ୍ୟ ଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ଏବଂ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମ ପ୍ରବଳ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 198
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पञ्चमप्रभासक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टानवत्युत्तरशततमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ‘ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଭାଗରେ ‘ପଞ୍ଚମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଏକଶେ ଅଠାନବେତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।