
ଈଶ୍ୱର ଦେବୀଙ୍କୁ ଦିଗନୁସାରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ସାଧକ ପ୍ରଥମେ ମହିମାମୟ କୋଟୀଶ୍ୱରକୁ ଯାଇ, ତାହାର ଉତ୍ତରେ ଥିବା କୋଟୀଶା (କୋଟୀଶ) ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ରତା କପାଲେଶ୍ୱର ସମୀପରେ ଘଟିଥିବା ପୁରାତନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଭିତ୍ତି କରି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ସେଠାରେ ପାଶୁପତ ତପସ୍ବୀମାନେ—ଭସ୍ମଲିପ୍ତ, ଜଟାଧାରୀ, ମୁଞ୍ଜମେଖଳାଧାରୀ, ସଂଯମୀ ଓ କ୍ରୋଧଜୟୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିବଯୋଗୀ—ଚାରି ଦିଗରେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବ୍ୟାପି ଦୀର୍ଘ ତପ କଲେ। ସେମାନେ ‘କୋଟି’ ସଂଖ୍ୟାରେ ମନ୍ତ୍ରଜପରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ, କପାଲେଶ ନିକଟେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ। ମହାଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଲେ; ଯେହେତୁ ସେଠାରେ କୋଟି ଋଷି ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ, ତେଣୁ ସେଇ ଲିଙ୍ଗ ପୃଥିବୀରେ ‘କୋଟୀଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। କୋଟୀଶ୍ୱର ପୂଜାରେ କୋଟି ମନ୍ତ୍ରଜପର ଫଳ ମିଳେ; ଏଠାରେ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ କଲେ କୋଟି ହୋମ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ—ଏହି ଯାତ୍ରା ସମ୍ୟକ୍ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कोटीश्वरमनुत्तमम् । तस्मादुत्तरतो देवि कोटीशमिति विश्रुतम्
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତତଃ, ହେ ମହାଦେବୀ, ଅନୁତ୍ତମ କୋଟୀଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ତାହାର ଉତ୍ତରେ, ହେ ଦେବୀ, “କୋଟୀଶ” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ସ୍ଥାନ ଅଛି।
Verse 2
पापघ्नं सर्वजंतूनां पशुपाशविमोक्षदम् । पुरा पाशुपता देवि कपालेश्वरसंनिधौ
ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପାପ ନାଶ କରେ ଏବଂ ପଶୁ-ପାଶ (ସାଂସାରିକ ବନ୍ଧନ) ଠାରୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ହେ ଦେବୀ, ପୁରାକାଳରେ କପାଲେଶ୍ୱର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ପାଶୁପତମାନେ—
Verse 3
तपः कुर्वंति विपुलं भस्मोद्धूलितविग्रहाः । जटामुकुटसंयुक्ता मुंजमेखलधारिणः
ସେମାନେ ବିପୁଳ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ—ଦେହରେ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ଲେପିତ, ଜଟାମୁକୁଟଧାରୀ, ଏବଂ ମୁଞ୍ଜ ଘାସର ମେଖଳା ପରିଧାନକାରୀ।
Verse 4
शांताः सर्वे जितक्रोधा ब्राह्मणाः शिवयोगिनः । तपः कुर्वंति तत्रस्था व्याप्य क्षेत्रं चतुर्द्दिशम्
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତ, କ୍ରୋଧଜୟୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଶିବଯୋଗୀ—ସେଠାରେ ବସି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଚାରିଦିଗରେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବ୍ୟାପି ଦେଉଥିଲେ।
Verse 5
कोटिसंख्या महादेवि मन्त्रजाप्यपरायणाः । सम्यक्संस्थाप्य ते लिंगं कपालेशसमीपगम्
ହେ ମହାଦେବୀ, ସେମାନେ କୋଟି ସଂଖ୍ୟାରେ ଥିଲେ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରଜପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାୟଣ। ସେମାନେ କପାଲେଶଙ୍କ ସମୀପରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 6
ततस्ते पूजयांचक्रुस्तल्लिंगं भक्तिसंयुताः । ततस्तुष्टो महादेवो मुक्तिं तेषां ददौ हरः
ତାପରେ ସେମାନେ ଭକ୍ତିସହିତ ସେହି ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା କଲେ। ତାହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମହାଦେବ ହର ସେମାନଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦାନ କଲେ।
Verse 7
ऋषयः कोटिसंख्यातास्तस्मिन्सिद्धा यतः प्रिये । तेन कोटीश्वरं लिंगं नाम्ना ख्यातं धरातले
ହେ ପ୍ରିୟେ! ଯେଉଁଠାରେ କୋଟି ସଂଖ୍ୟକ ଋଷିମାନେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ସେହି କାରଣରୁ ସେ ଲିଙ୍ଗ ଧରାତଳେ ‘କୋଟୀଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 8
यस्तं पूजयते भक्त्या कोटीश्वरमनामयम् । स कोटिमन्त्रजाप्यस्य फलं प्राप्स्यति मानवः
ଯେ ଭକ୍ତିସହିତ ନିରାମୟ କୋଟୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟ କୋଟି ମନ୍ତ୍ରଜପର ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ପାଏ।
Verse 9
हिरण्यं तत्र दातव्यं ब्राह्मणे वेदपारगे । कोटिहोमफलं तस्य सम्यग्यात्राफलं भवेत्
ସେଠାରେ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାରେ କୋଟି ହୋମର ଫଳ ମିଳେ ଏବଂ ସେହିଟି ସମ୍ୟକ୍ ଯାତ୍ରାଫଳ ହୁଏ।
Verse 104
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुरधिक शततमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ‘କୋଟୀଶ୍ୱରମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଏକଶେ ଚାରିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।