Adhyaya 205

Verse 1

देव्युवाच । भगन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । ब्रूहि श्राद्धविधिं पुण्यं विस्तराज्जगतांपते

ଦେବୀ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍, ଦେବଦେବେଶ, ସଂସାର-ସମୁଦ୍ରରୁ ତାରଣକର୍ତ୍ତା! ହେ ଜଗତ୍ପତି, ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପୁଣ୍ୟବିଧିକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 2

कस्मिन्वासरभागे तु श्राद्धकृच्छ्राद्धमाचरेत् । अस्मिन्सरस्वती तीर्थे प्रभासक्षेत्र उत्तमे

ଏହି ସରସ୍ୱତୀ ତୀର୍ଥରେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ତ୍ତା ଦିନର କେଉଁ ଭାଗରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଚରଣ କରିବେ?

Verse 3

कस्मिंस्तीर्थे कृतं श्राद्धं बहुपुण्यफलं भवेत् । एतत्सर्वं महादेव यथावद्वक्तुमर्हसि

କେଉଁ ତୀର୍ଥରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବହୁ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଦେଇଥାଏ? ହେ ମହାଦେବ, ଏ ସବୁକୁ ଯଥାବତ୍ ଓ କ୍ରମାନୁସାରେ କହିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 4

ईश्वर उवाच । प्रातःकाले मुहूतांस्त्रीन्संगवस्तावदेव तु । मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराह्णस्ततः परम्

ईश्वर କହିଲେ—ପ୍ରାତଃକାଳ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତର; ସଙ୍ଗବ (ପୂର୍ବାହ୍ନ) ମଧ୍ୟ ସେତେଇ। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତାପରେ ଅପରାହ୍ନ ଆସେ।

Verse 5

सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत् । राक्षसीनाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु

ସାୟାହ୍ନ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତର; ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ବେଳା ରାକ୍ଷସୀମାନଙ୍କର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତେଣୁ ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ଗର୍ହିତ।

Verse 6

अह्नो मुहूर्ता विख्याता दशपंच च सर्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः

ଦିନଟି ସଦା ପନ୍ଦର ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଗଠିତ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଷ୍ଟମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ‘କୁତପ’ ନାମକ କାଳ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 7

मध्याह्ने सर्वदा यस्मान्मन्दीभवति भास्करः । तस्मादनंतफलदस्तदारम्भो भविष्यति

ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ତାପ ସଦା ମନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ସେ ସମୟରେ ଆରମ୍ଭିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 8

मध्याह्नः खड्गपात्रं तु तथान्ये कालकम्बलाः । रूप्यं दर्भांस्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः

ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ଖଡ୍ଗପାତ୍ର (ଶୃଙ୍ଗ-ପାତ୍ର), ଏବଂ ଅନ୍ୟ ‘କାଳକମ୍ବଳ’; ରୂପ୍ୟ (ଚାନ୍ଦି), ଦର୍ଭ, ତିଳ, ଗାଈମାନେ ଓ ଦୌହିତ୍ର—ଏମାନେ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ (ଶୁଭ ସହାୟ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 9

पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य सन्तापकारिणः । अष्ट चैवं मतास्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः

ପାପକୁ ‘କୁତ୍ସିତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଯାହା ନିନ୍ଦ୍ୟ ଏବଂ ସନ୍ତାପକାରୀ। ତେଣୁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଆଠଟି ବୋଲି ମନାଯାଇ ‘କୁତପ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 10

ऊर्ध्वं मुहूर्तात्कुतपाद्यन्मुहूर्तचतुष्टयम् । मुहूर्तपञ्चकं चैव स्वधाभवनमिष्यते

କୁତପ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ଆସୁଥିବା ଚାରି ମୁହୂର୍ତ୍ତ—ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଏହି ଅବଧି—ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା-ଅର୍ପଣ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ‘ସ୍ୱଧା-ଭବନ’ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 11

विष्णोर्देहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णास्तिलास्तथा । श्राद्धस्य रक्षणार्थाय एतत्प्राहुर्दिवौकसः

କୁଶ ଘାସ ଓ କଳା ତିଳ—ଏଗୁଡ଼ିକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବମାନେ କହନ୍ତି, ଏହା ଶ୍ରାଦ୍ଧର ରକ୍ଷା ପାଇଁ।

Verse 12

तिलोदकाञ्जलिर्देयो जलस्थैस्तीर्थवासिभिः । सदर्भहस्तेनैकेन श्राद्धसेवनमिष्यते

ତୀର୍ଥବାସୀମାନେ ଜଳରେ ଦାଁଡ଼ି ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳର ଅଞ୍ଜଳି ଦେବେ। ଗୋଟିଏ ହାତରେ ଦର୍ଭ ଧରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଅନୁମୋଦିତ।

Verse 13

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । त्रीणि चात्र प्रशंसंति शुद्धिमक्रोधमत्वराम्

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତିନିଟି ପବିତ୍ର—ଦୌହିତ୍ର, କୁତପ ଓ ତିଳ। ଏଠାରେ ତିନି ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ—ଶୁଦ୍ଧି, ଅକ୍ରୋଧ ଓ ଅତ୍ୱରା (ଅତିତ୍ୱରା ନୁହେଁ)।

Verse 14

दौहित्रं खड्गमित्युक्तं ललाटे शृङ्गमस्ति यत् । तस्य शृंगस्य यत्पात्रं तद्दौहित्रमिति स्मृतम्

ଯାହାର ଲଲାଟରେ ଶୃଙ୍ଗ ଥାଏ ସେ ‘ଖଡ୍ଗ’କୁ ‘ଦୌହିତ୍ର’ କୁହାଯାଇଛି। ତାହାର ଶୃଙ୍ଗରୁ ତିଆରି ପାତ୍ରଟି ‘ଦୌହିତ୍ର’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 15

क्षीरिणी वापि चित्रा गौस्तत्क्षीरायद्घृतं भवेत् । तद्दौहित्रमिति प्रोक्तं दैवे पित्र्ये च कर्मणि

ଦୁଧ ଦେଉଥିବା—ଚିତ୍ରା ଗାଈ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ତାହାର ଦୁଧରୁ ଯେ ଘୃତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ‘ଦୌହିତ୍ର’ କୁହାଯାଏ; ଦେବକର୍ମ ଓ ପିତୃକର୍ମ ଉଭୟରେ ତାହା ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 16

दर्भाग्रं दैवमित्युक्तं समूलाग्रं तु पैतृकम् । तत्रावलंबिनो ये तु कुशास्ते कुतपाः स्मृताः

ଦର୍ଭର ଅଗ୍ରଭାଗ ଦେବକର୍ମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ମୂଳସହ ଅଗ୍ରଭାଗ ଥିବା ଦର୍ଭ ପିତୃକର୍ମ ପାଇଁ ବିଧିତ। ସେଠାରେ ତଳକୁ ଝୁଲୁଥିବା କୁଶଗୁଡ଼ିକ ‘କୁତପ’ କୁଶ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 17

शरीरद्रव्यदाराभूमनोमंत्रद्वि जन्मनाम् । शुद्धिः सप्तसु विज्ञेया श्राद्धकाले विशेषतः

ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି ସାତ ଭାଗରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଶରୀର, ଦ୍ରବ୍ୟ, ପତ୍ନୀ, ଭୂମି, ମନ, ମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଆଚାର—ବିଶେଷତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳରେ।

Verse 18

सप्तधा द्रव्यशुद्धिस्तु सोत्तमा मध्यमाऽधमा

ଦ୍ରବ୍ୟଶୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ସାତ ପ୍ରକାର—ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଧମ ଭେଦସହିତ।

Verse 19

श्रुतं शौर्यं तपः कन्या शिष्याद्यं चान्वयागतम् । धनं सप्तविधं शुक्लमुपायोप्यस्य तादृशः

ବିଦ୍ୟା, ଶୌର୍ୟ, ତପ, କନ୍ୟା, ଶିଷ୍ୟାଦି ଏବଂ ବଂଶାନୁଗତ ଧନ—ଏହି ସାତ ପ୍ରକାର ‘ଧନ’କୁ ଶୁକ୍ଳ (ପବିତ୍ର) କୁହାଯାଏ; ଏହା ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଶୁଦ୍ଧ।

Verse 20

कुत्सितं कृषिवाणिज्यं शुक्लं शिल्पानुवृत्तिभिः । कृतोपकारादाप्तं च शंबलं समुदाहृतम्

(ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ) କୃଷି ଓ ବାଣିଜ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି; ଶିଳ୍ପକର୍ମ ଆଧାରିତ ଜୀବିକାକୁ ଶୁକ୍ଳ (ଶୁଦ୍ଧ) ମନାଯାଏ। ଏବଂ କୃତ ଉପକାର/ସେବାର ପ୍ରତିଦାନରେ ଯାହା ମିଳେ, ତାହା ‘ଶମ୍ବଲ’ (ନିର୍ବାହ-ଲାଭ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 21

उत्कोचतश्च यत्प्राप्तं यत्प्राप्तं चैव साहसात् । व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्

ଘୁଷ (ଉତ୍କୋଚ) ଦ୍ୱାରା ଯାହା ମିଳେ, ସାହସ/ବଳପ୍ରୟୋଗ (ହିଂସା କିମ୍ବା ଦବାବ) ଦ୍ୱାରା ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ, ଏବଂ ଛଳପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଜରେ ଯାହା ଉପାର୍ଜିତ—ସେହି ଧନ ‘କୃଷ୍ଣ’ (କଳା), ଅର୍ଥାତ୍ ଅଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 22

अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यै र्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः । तृप्यंति तेन चण्डालाः पुष्कसाद्यासु योनिषु

ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟାୟରେ ଉପାର୍ଜିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେହି ଅର୍ପଣରେ ପିତୃମାନେ ନୁହେଁ; ପୁଷ୍କସ ଆଦି ଯୋନିରେ ଜନ୍ମିତ ଚଣ୍ଡାଳମାନେ ହିଁ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 23

अन्नप्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि । तेन तृप्तिमुपायांति ये पिशाचत्वमागताः

ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭୂମିରେ ଯେ ଅନ୍ନ ପ୍ରକିରଣ (ଛିଟାଇବା) କରନ୍ତି, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ପିଶାଚତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 24

यत्पयः स्नानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति पुत्रक । तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषांतृप्तिः प्रजायते

ହେ ପୁତ୍ର, ସ୍ନାନବସ୍ତ୍ରରୁ ଯେ ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼େ, ସେହି ଜଳରେ ବୃକ୍ଷଯୋନି ପ୍ରାପ୍ତ ପିତୃଗଣ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 25

यास्तु गंधांबुकणिकाः पतंति धरणीतले । ताभिराप्यायनं तेषां ये देवत्वमुपागताः

ଧରଣୀତଳରେ ପଡ଼ୁଥିବା ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳକଣିକାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ପିତୃଗଣ ପୋଷିତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 26

उद्धृतेष्वपि पिण्डेषु याश्चान्नकणिका भुवि । ताभिराप्यायनं तेषां तिर्यक्त्वं च कुले गताः

ପିଣ୍ଡ ଉଠାଇନେଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିରେ ଯେ ଅନ୍ନକଣ ଓ ଛୋଟ ଗ୍ରାସ ରହିଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା କୁଳରେ ତିର୍ୟକ୍‌ଯୋନି ପ୍ରାପ୍ତ ପିତୃଗଣ ମଧ୍ୟ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 27

ये चादग्धाः कुले बालाः स्त्रियो याश्चाप्यसंस्कृताः । विपन्नास्ते तु विकिरसंमार्जनसुलालसाः

କୁଳରେ ଯେ ଅଦଗ୍ଧ ବାଳକ ଓ ବିଧିସଂସ୍କାରହୀନ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଛିଟିଯାଇଥିବା ଅବଶେଷ ଓ ଝାଡ଼ୁରେ ସଂଗୃହୀତ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତକୁ ମଧ୍ୟ ଆକୁଳତାରେ ଖୋଜନ୍ତି।

Verse 28

भुक्त्वा वा भ्रमते यच्च जलं यच्चाह्नि सेवते । ब्राह्मणानां तथान्नेन तेन तृप्तिं प्रयांति ते

ଭୋଜନ ପରେ ଆଚମନର ଯେ ଜଳ, ଦୈନିକ ଆଚାରରେ ସେବିତ ଜଳ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନ୍ନ—ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ସେ ପିତୃଗଣ ତୃପ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 29

पिशाचत्वमनुप्राप्ताः कृमिकीटत्वमेव ये । अथ कालान्प्रवक्ष्यामि कथ्यमा नान्निबोध मे

ଯେମାନେ ପିଶାଚତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଯେମାନେ କୃମି‑କୀଟ ଯୋନିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି—ଏବେ ମୁଁ (ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି) କର୍ମର ଯଥୋଚିତ କାଳ କହୁଛି; ଯାହା କୁହାଯାଉଛି ତାହା ବୁଝ।

Verse 30

श्राद्धं कार्यममावास्यां मासिमासींदुसंक्षये । तथाष्टकासु विप्राप्तौ सूर्येन्दुग्रहणे तथा

ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଏବଂ ପ୍ରତିମାସ ଚନ୍ଦ୍ରକ୍ଷୟ ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ତଥା ଅଷ୍ଟକା ତିଥିରେ, ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଗମନକାଳେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ‑ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 31

अयने विषुवे युग्मे सामान्ये चार्कसंक्रमे । अमावास्याष्टकायां च कृष्णपक्षे विशेषतः

ଅୟନକାଳ, ବିଷୁବକାଳ, ଯୁଗ୍ମ ଓ ସାଧାରଣ ପର୍ବଦିନରେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ସମୟରେ; ବିଶେଷତଃ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ଅଷ୍ଟକା ତିଥିରେ (ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅତି ପ୍ରଶସ୍ତ)।

Verse 32

आर्द्रामघारोहिणीषु द्रव्यब्राह्मणसंगमे । गजच्छायाव्यतीपाते विष्टिवैधृति वासरे

ଆର୍ଦ୍ରା, ମଘା ଓ ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ; ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣର ସଙ୍ଗମ (ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର) ଥିଲେ; ଗଜଛାୟା ଓ ବ୍ୟତୀପାତ ଯୋଗରେ; ଏବଂ ବିଷ୍ଟି ଓ ବୈଧୃତି ଯୁକ୍ତ ଦିନରେ (ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ)।

Verse 33

वैशाखस्य तृतीयायां नवम्यां कार्त्तिकस्य च । पंचदश्यां तु माघस्य नभस्ये च त्रयोदशी

ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟା, କାର୍ତ୍ତିକ ନବମୀ, ମାଘ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (ପଞ୍ଚଦଶୀ), ଏବଂ ନଭସ୍ୟ (ଭାଦ୍ରପଦ) ତ୍ରୟୋଦଶୀ—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ (ଦାନ‑ଶ୍ରାଦ୍ଧର) ନିୟତ ଅବସର।

Verse 34

युगादयः स्मृता एता दत्त स्याक्षयकारिकाः

ଏଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଯୁଗାରମ୍ଭ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହି ଅବସରରେ ଦିଆ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 35

यस्य मन्वन्तरस्यादौ रथारूढो दिवाकरः । माघमासस्य सप्तम्यां सा तु स्याद्रथसप्तमी

ଯେ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଆରମ୍ଭରେ ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ରଥାରୂଢ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ମାଘମାସର ସେହି ସପ୍ତମୀ ‘ରଥସପ୍ତମୀ’ ନାମେ ପରିଚିତ।

Verse 36

वैशाखस्य तृतीयायां कृष्णायां फाल्गुनस्य च । पंचमी चैत्रमासस्य तस्यैवान्त्या तथापरा

ଏହିପରି ବୈଶାଖର ତୃତୀୟା, ଫାଲ୍ଗୁନର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର (ବିଶେଷ) ତିଥି, ଏବଂ ଚୈତ୍ରମାସର ପଞ୍ଚମୀ—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସେହି ବିଶେଷ ଦିନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାଏ; ଏକ ‘ଅନ୍ତ୍ୟ’ ତିଥି ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 37

शुक्लत्रयोदशी माघे कार्त्तिकस्य च सप्तमी । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशीति च । मन्वन्तराः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारिकाः

ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀ, କାର୍ତ୍ତିକର ସପ୍ତମୀ, ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକୀ, ଫାଲ୍ଗୁନୀ, ଚୈତ୍ରୀ, ଜ୍ୟୈଷ୍ଠୀ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା—ଏଗୁଡ଼ିକ ‘ମନ୍ୱନ୍ତର’ ତିଥି ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ଏଥିରେ ଦିଆ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।

Verse 38

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तिथिः

ଶ୍ରାବଣର କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ, ଆଷାଢର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକୀ, ଫାଲ୍ଗୁନୀ, ଚୈତ୍ରୀ, ଜ୍ୟୈଷ୍ଠୀ—ଏହି ପଞ୍ଚଦଶୀ (ପୂର୍ଣ୍ଣିମା) ତିଥିମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଗଣ୍ୟ।

Verse 39

मन्वादयः स्मृताश्चैता दत्तस्याक्षयकारिकाः । नवमी मार्गशीर्षस्य सप्तैताः संस्मरा म्यहम्

ମନ୍ୱାଦି ଆଦି ତିଥିମାନେ ସ୍ମୃତିରେ କଥିତ; ସେମାନେ ଦାନଫଳକୁ ଅକ୍ଷୟ କରନ୍ତି। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ନବମୀ ସହ ଏମିତି ସାତ ତିଥିକୁ ମୁଁ ସ୍ମରଣ କରେ।

Verse 40

कल्पनामादयो देवि दत्तस्याक्षयकारिकाः । तथा मन्वन्तरस्यादौ द्वादशैव वरानने

ହେ ଦେବୀ, କଳ୍ପ-ନାମାଦି ଦିନମାନେ ଦାନଫଳକୁ ଅକ୍ଷୟ କରନ୍ତି। ଏବଂ ହେ ଵରାନନେ, ମନ୍ୱନ୍ତରର ଆରମ୍ଭରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଏମିତି ବାରଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସର ରହେ।

Verse 41

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धि श्राद्धं सपिण्डकम् । पार्वणं चातिविज्ञानं गोष्ठं शुद्ध्यर्थमुत्तमम्

ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି—ନିତ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ, କାମ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧି-ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ସପିଣ୍ଡକ, ପାର୍ୱଣ, ‘ଅତିବିଜ୍ଞାନ’ ପ୍ରକାର, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଗୋଷ୍ଠ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ।

Verse 42

कर्मांगं नवमं प्रोक्तं दैवकं दशमं स्मृतम् । एकादशं क्षयाहं तु पुष्ट्यर्थे द्वादशं स्मृतम्

ନବମଟି ‘କର୍ମାଙ୍ଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଦଶମଟି ‘ଦୈବକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏକାଦଶଟି ‘କ୍ଷୟାହ’, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶଟି ପୁଷ୍ଟ୍ୟର୍ଥେ (ପୋଷଣ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ) ସ୍ମୃତ।

Verse 43

सर्वेषामेव श्राद्धानां श्रेष्ठं सांवत्सरं स्मृतम् । अहन्यहनि यच्छ्राद्धं नित्यं तत्परिकीर्तितम्

ସମସ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ସାଂବତ୍ସର’ (ବାର୍ଷିକ) ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏବଂ ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିନେଦିନେ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ନିତ୍ୟ’ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତିତ କରାଯାଇଛି।

Verse 44

वैश्वदेवविहीनं तु अशक्तावुदकेन तु । एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते

ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବୈଶ୍ୱଦେବ ଅର୍ପଣ ବିନା କରାଯାଏ, ଏବଂ ଅଶକ୍ତି ହେଲେ କେବଳ ଜଳଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ କରାଯାଏ—ସେହି ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ‘ନୈମିତ୍ତିକ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 45

कामेन विहितं काम्यमभिप्रेतार्थसिद्धये । वृद्धौ यत्क्रियते श्राद्धं वृद्धि श्राद्धं तदुच्यते

ଇଚ୍ଛିତ ଫଳସିଦ୍ଧି ପାଇଁ କାମନାସହିତ ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧିତ, ସେହିଟି ‘କାମ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ’ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ବୃଦ୍ଧି-ସମୃଦ୍ଧିର ଅବସରରେ ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ସେହିଟି ‘ବୃଦ୍ଧି-ଶ୍ରାଦ୍ଧ’ ଭାବେ ପରିଚିତ।

Verse 46

ये समाना इति द्वाभ्यामेतच्छ्राद्धं सपिण्डनम् । अमावास्यां तु यच्छ्राद्धं तत्पार्वणमुदाहृतम्

‘ଯେ ସମାନା…’ ଆଦି ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସୂଚିତ, ସେହିଟି ସପିଣ୍ଡନ କର୍ମସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ଅମାବାସ୍ୟା ତିଥିରେ କରାଯାଉଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ‘ପାର୍ୱଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 47

गोष्ठ्यां यत्क्रि यते श्राद्धं तद्गोष्ठीश्राद्धमुच्यते । क्रियते पापशुद्ध्यर्थं शुद्धिश्राद्धं तदुच्यते

ଗୋଷ୍ଠୀ/ସଭାରେ ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ସେହିଟି ‘ଗୋଷ୍ଠୀ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ’ କୁହାଯାଏ। ପାପଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ସେହିଟି ‘ଶୁଦ୍ଧି-ଶ୍ରାଦ୍ଧ’ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 48

निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । तथा पुंसवने चैव श्राद्धं कर्मांगमेव च

ନିଷେକ-ସଂସ୍କାର ସମୟରେ, ସୋମ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମରେ, ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ ଏବଂ ପୁଂସବନ-ସଂସ୍କାରରେ ମଧ୍ୟ—ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସେହି ସଂସ୍କାରମାନଙ୍କର କର୍ମାଙ୍ଗ ଭାବେ କରାଯିବ।

Verse 49

देवमुद्दिश्य क्रियते यत्तद्दैवकमुच्यते । गच्छेद्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कार्यं तु सर्पिषा

ଦେବତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ତାହା ‘ଦୈବକ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେ ଦେଶାନ୍ତରକୁ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ, ସେ ଘିଅରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 50

पुष्ट्यर्थमेतद्विज्ञेयं क्षयाहं द्वादशं स्मृतम् । मृतेऽहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्छ्राद्धमादरात्

ଏହି (ଘିଅରେ କରାଯାଉଥିବା) ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପୁଷ୍ଟି ଓ କଲ୍ୟାଣାର୍ଥ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସ୍ମୃତିରେ ଏହାକୁ ‘କ୍ଷୟାହ’ ନାମକ ଦ୍ୱାଦଶ କର୍ମ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଯେ ଜଣେ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁଦିନରେ ଆଦରସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନ କରେ—

Verse 51

मातुश्चैव वरारोहे वत्सरान्ते मृतेऽहनि । नाहं तस्य महादेवि पूजां गृह्णामि नो हरिः

ହେ ବରାରୋହେ! ସେହିପରି ମାତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁଦିନରେ, ବର୍ଷାନ୍ତେ—ହେ ମହାଦେବୀ—ମୁଁ ତାହାର ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରେନି, ହରି ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 52

मृताहर्यो न जानाति मानवो यदि वा क्वचित् । तेन कार्यममावास्यां श्राद्धं माघेऽथ मार्गके

ଯଦି କୌଣସି ମଣିଷ କେବେ କେବେ ମୃତ୍ୟୁତିଥି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣିନଥାଏ, ତେବେ ସେ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ—ମାଘ ମାସରେ କିମ୍ବା ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ।

Verse 53

अथ विप्रान्प्रवक्ष्यामि श्राद्धे ये केचन क्षमाः । विशिष्टः श्रोत्रियो योगी वेदविद्यासमन्वितः

ଏବେ ମୁଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ବିଷୟ କହୁଛି—ଯେ ଜଣେ ବିଶିଷ୍ଟ, ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ, ଯୋଗୀ, ଏବଂ ବେଦବିଦ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନରେ ସମନ୍ୱିତ।

Verse 54

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडंगवित् । दौहित्रकस्तु जामाता स्वस्रीयः श्वशुरस्तथा

ତ୍ରିଣାଚିକେତ, ‘ତ୍ରିମଧୁ’ର ଜ୍ଞାତା, ‘ତ୍ରିସୁପର୍ଣ’ର ଜ୍ଞାତା ଓ ବେଦର ଷଡ଼ଙ୍ଗବିଦ୍—ତଥା ଦୌହିତ୍ର, ଜାମାତା, ସ୍ୱସ୍ରୀୟ ଓ ଶ୍ୱଶୁର—ଏମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପାତ୍ର ମନାଯାନ୍ତି।

Verse 55

पञ्चाग्निकर्मनिष्ठश्च तपोनिष्ठश्च मातुलः । पितृमातृपरश्चैव शिष्यसंबंधिबांधवः

ପଞ୍ଚାଗ୍ନିକର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ଓ ତପସ୍‌ରେ ଦୃଢ଼ ମାତୁଳ; ପିତାମାତା-ପରାୟଣ ବ୍ୟକ୍ତି; ଏବଂ ଶିଷ୍ୟ-ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଯୁକ୍ତ ବାନ୍ଧବ—ଏମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 56

वेदार्थवित्प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः । संबंधिनं तथा संतं दौहित्रं दुहितुः पतिम्

ବେଦାର୍ଥଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରବଚକ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ସହସ୍ରଦାନୀ ଉଦାର ଦାତା; ତଥା ସଦ୍‌ଗୁଣୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀ, ଦୌହିତ୍ର ଓ କନ୍ୟାର ପତି—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 57

भागिनेयं विशेषेण तथा बन्धुगणानपि । नातिक्रमेन्नरस्त्वेतान्मूर्खानपि वरानने

ବିଶେଷକରି ଭାଗିନେୟ (ଭଉଣୀର ପୁଅ) ଓ ବନ୍ଧୁଗଣକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ହେ ସୁମୁଖୀ! ସେମାନେ ମୂର୍ଖ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନର ଏମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 58

न ब्राह्मणान्परीक्षेत देवकर्मण्युप स्थिते । पैत्रकर्मणि संप्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः

ଦେବକର୍ମ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ପୈତୃକର୍ମ (ଶ୍ରାଦ୍ଧ) ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପାତ୍ରତା ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 59

ये स्तेनाः पतिताः क्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः । तान्हव्यकव्ययोर्विप्राननर्हान्मनुर ब्रवीत्

ଯେମାନେ ଚୋର, ଧର୍ମାଚରଣରୁ ପତିତ, କ୍ଲୀବ (ଅଯୋଗ୍ୟ) ଏବଂ ନାସ୍ତିକବୃତ୍ତିରେ ଜୀବନ୍ତ—ମନୁ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହବ୍ୟ ଓ କବ୍ୟ ଉଭୟରେ ଅନର୍ହ।

Verse 60

जटिलं चानधीयानं दुर्बलं कितवं तथा । याजयंति च ये शूद्रांस्तांश्च श्राद्धे न पूजयेत्

ଜଟାଧାରୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯେ ଅଧ୍ୟୟନ କରେନି, ଯେ ଦୁର୍ବଳ/ଅଯୋଗ୍ୟ, ଯେ ଜୁଆରି, ଏବଂ ଯେ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରାଏ—ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 61

चिकित्सकान्देवलकान्मांस विक्रयिणस्तथा । विपणैः पीरजीवंतो वर्ज्याः स्युर्हव्यकव्ययोः

ଚିକିତ୍ସକ, ଦରମା ନେଇ ଦେଉଳସେବା କରୁଥିବା ଦେବଲକ, ମାଂସ ବିକ୍ରେତା, ଏବଂ ବଜାର‑ବ୍ୟବସାୟରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା—ଏମାନେ ହବ୍ୟ‑କବ୍ୟ ଉଭୟ କ୍ରିୟାରେ ବର୍ଜ୍ୟ।

Verse 62

प्रेष्यो ग्राम्यश्च राज्ञश्च कुनखी श्यावदंतकः । प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्ता ग्निर्वार्धुषिस्तथा

ଦାସସଦୃଶ ସେବକ, ଗ୍ରାମ୍ୟ/ଅଶିଷ୍ଟ, ରାଜସେବକ, ବିକୃତ ନଖଯୁକ୍ତ, କଳା ଦାନ୍ତଯୁକ୍ତ, ଧର୍ମକର୍ମରେ ବାଧାଦାତା, ଗୁରୁବିରୋଧୀ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ତ୍ୟାଗୀ, ଏବଂ ସୁଦଖୋର—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟ।

Verse 63

यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः । ब्रह्मध्रुक्परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च

କ୍ଷୟରୋଗୀ, ପଶୁପାଳକ, ପରିବେତ୍ତା (ବଡ଼ ଭାଇ ଥାଇ ଆଗେ ବିବାହ କରୁଥିବା), ନିରାକୃତ/ବହିଷ୍କୃତ, ବ୍ରହ୍ମଦ୍ରୋହୀ, ପରିବିତ୍ତି (ଯାହାର ଛୋଟ ଭାଇ ଆଗେ ବିବାହ କରିଛି), ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଗଣମଧ୍ୟରେ ଥିବା—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟ।

Verse 64

कुशीलश्चैव काणश्च वृषलीपतिरेव च । पौनर्भवश्च कानीनः कितवो मद्यपस्तथा

ଦୁରାଚାରୀ, ଏକଚକ୍ଷୁ, ଶୂଦ୍ରା-ସ୍ତ୍ରୀର ପତି, ପୁନର୍ବିବାହିତାରୁ ଜନ୍ମିତ, ଅବୈଧ ପୁତ୍ର, ଜୁଆଡ଼ି ଓ ମଦ୍ୟପ—ଏମାନେ ଦାନଗ୍ରହଣେ ବର୍ଜନୀୟ।

Verse 65

पापरोग्यभिशस्तश्च दांभिको रसविक्रयी । धनुःशराणां कर्त्ता च यश्च स्याद्दिधिषूपतिः

ପାପରୋଗରେ କୁଖ୍ୟାତ, ଦମ୍ଭୀ, ମତ୍ତକ ରସର ବିକ୍ରେତା, ଧନୁ-ଶର ନିର୍ମାତା, ଏବଂ ପୁନର୍ବିବାହିତାର ପତି—ଏମାନେ ଦାନଧର୍ମରେ ନିନ୍ଦିତ।

Verse 66

मित्रध्रुड्दूतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च । भ्रमरी मण्डपाली च चित्रांगः पिशुनस्तथा

ମିତ୍ରଦ୍ରୋହୀ, ଦୂତବୃତ୍ତିରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା, ‘ପୁତ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ’ ଭଳି ଅନୁଚିତ ବୃତ୍ତିଧାରୀ; ଏବଂ ଭ୍ରମରୀ, ମଣ୍ଡପାଳୀ, ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ, ପିଶୁନ (ଚୁଗୁଳଖୋର)—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦିତ।

Verse 67

उन्मत्तोंऽधश्च बधिरो वेदनिन्दक एव च । हयगोऽश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैर्यश्च जीवति

ଉନ୍ମତ୍ତ, ଅନ୍ଧ, ବଧିର, ବେଦନିନ୍ଦକ; ଘୋଡ଼ା ବ୍ୟାପାରୀ, ଘୋଡ଼ା-ଉଷ୍ଟ୍ର ଦମକ, ଏବଂ ନକ୍ଷତ୍ରଜ୍ୟୋତିଷରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଦାନଗ୍ରହଣେ ଅଯୋଗ୍ୟ।

Verse 68

पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च । स्रोतःसंभेदको यश्च वेश्यानां पोषणे रतः

ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ପାଳି (ବ୍ୟାପାର ପାଇଁ) ପୁଷ୍ଟ କରୁଥିବା, ଯୁଦ୍ଧାଚାର୍ଯ୍ୟ, ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗି କିମ୍ବା ଜଳସ୍ରୋତ ଘୁଞ୍ଚାଇ କ୍ଷତି କରୁଥିବା, ଏବଂ ବେଶ୍ୟାପୋଷଣରେ ରତ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଦାନଧର୍ମରେ ନିନ୍ଦିତ।

Verse 69

गृहसंवेशको दूतः कृष्यारोपक एव च । आखेटी श्येनजीवी च कन्यादूषक एव च

ଘରେ ଗୁପ୍ତ ପ୍ରବେଶ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରୁଥିବା ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ତାହାର ଦୂତ, ମଜୁରିରେ ରୋପଣ କରି ଜୀବିକା କରୁଥିବା, ଶିକାରୀ, ବାଜ/ଶ୍ୟେନ ପାଳି ଜୀବିକା କରୁଥିବା ଏବଂ କନ୍ୟାଦୂଷକ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପରିହାର୍ଯ୍ୟ।

Verse 70

हिंस्रो वृषलपुत्रश्च गणानां चैव याजकः । आचारहीनः क्लीबश्च नित्ययाजनकस्तथा

ହିଂସ୍ର ପୁରୁଷ, ଶୂଦ୍ରପୁତ୍ର, ଅଧର୍ମିକ ଗଣମାନଙ୍କର ଯାଜକ, ଆଚାରହୀନ, କ୍ଲୀବ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରାଇ ବ୍ୟବସାୟ କରୁଥିବା—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦିତ।

Verse 71

कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर्निन्दित एव च । औरभ्रिको माहिषिकः परपूर्वा पतिस्तथा । प्रेतनिर्यातकाश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः

କୃଷିରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା, ଶ୍ଲୀପଦ (ହାତୀପାଦ) ରୋଗୀ, ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ; ଭେଡ଼ାପାଳକ, ମହିଷଚର, ପୂର୍ବେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସହ ବିବାହିତା ନାରୀର ପତି; ଏବଂ ପ୍ରେତ ତାଡ଼ୁଥିବାମାନେ—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯତ୍ନରେ ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 72

एतान्वै गर्हिताचारानपांक्तेयान्द्विजाधमान् । द्विजानां सति लाभे तू भयत्रैव विवर्जयेत्

ଏମାନେ ଗର୍ହିତ ଆଚାରଯୁକ୍ତ, ଅପାଙ୍କ୍ତେୟ (ଯଜ୍ଞପଙ୍କ୍ତିରେ ବସିବାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ) ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧମ; ଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ ମିଳିଲେ ଏମାନଙ୍କୁ ସର୍ବଥା ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 73

वीक्षांधो वैकतः काणः कुष्ठी च वृषलीपतिः । पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम्

ଉକୁଣି/ମଲିନତାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା, ବିକୃତ, କାଣା, କୁଷ୍ଠରୋଗୀ ଏବଂ ଶୂଦ୍ରା-ସ୍ତ୍ରୀର ପତି—ଏପରି ପାପରୋଗୀ ଦାତାର ସହସ୍ରଗୁଣ ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ।

Verse 74

यावद्भिः संस्पृशत्यङ्गैर्ब्राह्मणाञ्छ्रूद्रयाजकः । तावतां न भवेत्प्रेत्य दातुर्वा तस्य पैत्रिकम्

ଶୂଦ୍ରଯାଜକ ପୁରୋହିତଙ୍କ ଅଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶରେ ଯେତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ପୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେ ପରିମାଣରେ ଦାତାଙ୍କୁ ପରଲୋକରେ ପିତୃଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 75

आदौ माहिषकं दृष्ट्वा मध्ये च वृषलीपतिम् । अन्ते वार्धुषिकं दृष्ट्वा निराशाः पितरो गताः

ଆରମ୍ଭରେ ମାହିଷକକୁ, ମଧ୍ୟରେ ବୃଷଲୀପତିକୁ, ଶେଷରେ ବାର୍ଧୁଷିକକୁ ଦେଖି ପିତୃଗଣ ଆଶାଭଙ୍ଗରେ ନିରାଶ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।

Verse 76

महिषी प्रोच्यते भार्या सा वैधव्येऽभिचारिणी । तस्यां यः क्षपते दोषां स वै माहिषिकः स्मृतः

‘ମହିଷୀ’ ବୋଲି ସେହି ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ କୁହାଯାଏ ଯେ ଵୈଧବ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୁରାଚାର କରେ; ତାହାର ଦୋଷ ନିବାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ‘ମାହିଷକ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 77

वृषलीत्युच्यते शूद्री तस्या यश्च पतिर्भवेत् । तदोष्ठलालासंसर्गात्पतितो वृषलीपतिः

‘ବୃଷଲୀ’ ବୋଲି ଶୂଦ୍ରୀକୁ କୁହାଯାଏ; ଯେ ତାହାର ପତି ହୁଏ, ସେ ତାହାର ଓଷ୍ଠଲାଲା-ସଂସର୍ଗରୁ ପତିତ ମନାଯାଇ ‘ବୃଷଲୀପତି’ କୁହାଯାଏ।

Verse 78

स्वं वृषं तु परित्यक्त्वा परेण तु वृषायते । वृषली सा तु विज्ञेया न शूद्री वृषली भवेत्

ଯେ ନାରୀ ନିଜ ପତିକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟକୁ ‘ବୃଷ’ (ସହଚର) ଭାବେ গ্ৰହଣ କରେ, ସେହି ନାରୀ ‘ବୃଷଲୀ’ ବୋଲି ଜଣାଯିବ; କେବଳ ଜନ୍ମରୁ ଶୂଦ୍ରୀ ବୃଷଲୀ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 79

चण्डाली बंधकी वेश्या रजःस्था या च कन्यका । कुटिला च स्वगोत्रा च वृषल्यः सप्त कीर्तिताः

ଚଣ୍ଡାଳୀ, ବନ୍ଧକୀ, ବେଶ୍ୟା, ରଜଃସ୍ଥା କନ୍ୟା, କୁଟିଳା ନାରୀ ଏବଂ ସ୍ୱଗୋତ୍ରା—ଏହି ସାତ ପ୍ରକାର ‘ବୃଷଲୀ’ କଥିତ।

Verse 80

पितुर्गेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । पतिताः पितरस्तस्याः कन्या सा वृषली भवेत्

ଯେ କନ୍ୟା ଅବିବାହିତା ଥାଇ ପିତୃଗୃହରେ ରଜଃଦର୍ଶନ କରେ, ତାହାର ପିତୃମାନେ ପତିତ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ସେ କନ୍ୟା ‘ବୃଷଲୀ’ ହୁଏ।

Verse 81

यस्तु तां वरयेत्कन्यां ब्राह्मणो ज्ञानपूर्वतः । अश्राद्धेयमपांक्तेयं तं विद्याद्वृषलीपतिम्

ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାଣିଶୁଣି ଏପରି କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରେ, ସେ ଅଶ୍ରାଦ୍ଧେୟ ଓ ଅପାଙ୍କ୍ତେୟ ବୋଲି ଜାଣିବା; ସେ ‘ବୃଷଲୀପତି’ ଭାବେ ପରିଚିତ।

Verse 82

गौरी कन्या प्रधाना वै मध्यमा कन्यका मता । रोहिणी तत्समा ज्ञेया अधमा च रजस्वला

‘ଗୌରୀ’ କନ୍ୟା ପ୍ରଧାନ; ‘କନ୍ୟକା’ ମଧ୍ୟମ; ‘ରୋହିଣୀ’ ତାହା ସମାନ ବୋଲି ଜାଣିବା; ଏବଂ ‘ରଜସ୍ୱଳା’ ଅଧମ ମନାଯାଏ।

Verse 83

अप्राप्ते रजसि गौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी । अव्यंजनकृता कन्या कुचहीना तु नग्निका

ରଜଃପ୍ରାପ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ସେ ‘ଗୌରୀ’; ରଜଃପ୍ରାପ୍ତି ହେଲେ ‘ରୋହିଣୀ’। ଯାହାର ଯୌବନ-ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକଟ ହୋଇନାହିଁ ସେ ‘କନ୍ୟା’; ଯାହାର କୁଚ ବିକଶିତ ନୁହେଁ ସେ ‘ନଗ୍ନିକା’ କୁହାଯାଏ।

Verse 84

सप्तवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु नग्निका । दशवर्षा भवेत्कन्या ह्यत ऊर्ध्वं रजस्वला

ସାତ ବର୍ଷରେ ସେ ‘ଗୌରୀ’, ନଅ ବର୍ଷରେ ‘ନଗ୍ନିକା’; ଦଶ ବର୍ଷରେ ‘କନ୍ୟା’ କୁହାଯାଏ, ଏହାଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱେ ସେ ‘ରଜସ୍ୱଲା’ ଗଣ୍ୟ।

Verse 85

व्यंजनैर्हन्ति वै पुत्रान्कुलं हन्यात्पयोधरा । गतिमिष्टां तथा लोकान्हंति सा रजसा पितुः

(ଅନୁଚିତ) ବ୍ୟଞ୍ଜନ-ଭୋଗରେ ସେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରେ; ସ୍ତନମୋହରେ କୁଳଧାରା ଭଙ୍ଗ ହୁଏ। ରଜଃ-ଦୋଷରେ ସେ ପିତାଙ୍କ ଇଷ୍ଟ ଗତି ଓ ଅଭିଲଷିତ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଅବରୋଧ କରେ।

Verse 86

य उद्वहेद्रजोयुक्तां स ज्ञेयो वृषलीपतिः

ଯେ ରଜଃୟୁକ୍ତା (ରଜସ୍ୱଲା) ସ୍ତ୍ରୀକୁ ବିବାହ କରେ, ସେ ‘ବୃଷଲୀପତି’ ବୋଲି ଜଣାଯିବ।

Verse 87

यत्करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनाद्द्विजः । तद्भैक्ष्यभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति

ବୃଷଲୀ-ସେବନରେ ଦ୍ୱିଜ ଏକ ରାତିରେ ଯେ ପାପ କରେ, ସେ ତିନି ବର୍ଷ ଭିକ୍ଷାବୃତ୍ତିରେ ରହି ନିତ୍ୟ ଜପ କରି ସେହି ପାପ ଦୂର କରେ।

Verse 205

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धानर्हब्राह्मणपरीक्षणकथनंनाम पञ्चोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ଶ୍ରାଦ୍ଧାନର୍ହ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ପରୀକ୍ଷଣ-କଥନ’ ନାମକ ଦ୍ୱିଶତ ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।