Adhyaya 20

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ दैत्यावताराणां क्रमो हि कथ्यते पुनः । हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏବେ ଦୈତ୍ୟାବତାରମାନଙ୍କର କ୍ରମ ପୁନର୍ବାର କଥିତ ହେଉଛି। ରାଜା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଏକ ଅର୍ବୁଦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲେ (ଶାସନ କଲେ)।

Verse 2

तथा शत सहस्राणि यानि कानि द्विसप्ततिम् । अशीतिं च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरोऽभवत्

ସେହିପରି ଏକ ଲକ୍ଷ, ପରେ ବାହାତ୍ତର ହଜାର, ଏବଂ ଆଉ ଅଶୀ ହଜାର (ବର୍ଷ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ତ୍ରିଲୋକର ଅଧିଶ୍ୱର ହେଲେ।

Verse 3

सौत्येऽहन्यतिरात्रस्य कश्यपस्याश्वमेधिके

କାଶ୍ୟପଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ, ଅତିରାତ୍ର କ୍ରିୟାର ସୌତ୍ୟ ଦିନରେ—

Verse 4

उपक्षिप्ता सनं यत्तु होतुरर्थे हिरण्मयम् । निषसाद स गर्तो ऽत्र हिरण्यकशिपुस्ततः

ହୋତାଙ୍କ ପାଇଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଆସନ ରଖାଯାଇଥିବାବେଳେ, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ଗର୍ତ୍ତରେ (ଗଡ଼ିଆରେ) ବସିଲେ।

Verse 5

शतवर्षसहस्राणां तपश्चक्रे सुदुश्चरम् । दशवर्षसहस्राणि दित्या गर्भे स्थितः पुरा

ସେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ତପ କଲେ। ପୂର୍ବେ ସେ ଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 6

हिणयकशिपोर्दैत्यैः श्लोको गीतः पुरातनः । राजा हिरण्यकशिपुर्यां यामाशां निरीक्षते

ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ବିଷୟରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଗାଇଥିଲେ ଏକ ପୁରାତନ ଶ୍ଲୋକ— “ରାଜା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି…”।

Verse 7

पर्याये तस्य राजाभूद्बलिर्वर्षार्बुदं पुनः

ତାହାର ପରେ ଉତ୍ତରାଧିକାରରେ ରାଜା ବଳି ପୁନଃ ଏକ କୋଟି ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ।

Verse 8

षष्टिं चैव सहस्राणि त्रिंशच्च नियुतानि च । बले राज्याधिकारस्तु याव त्कालं बभूव ह

ବଳିଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଧିକାର ଷାଠି ହଜାର ଓ ତିରିଶ ନିୟୁତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଏତେ ଦୀର୍ଘ କାଳ—ଅବିଚଳ ରହିଲା।

Verse 9

इंद्रादयस्ते विख्याता असुराञ्जघ्नुरोजसा

ସେହି ବିଖ୍ୟାତ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନେ ନିଜ ପରାକ୍ରମରେ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।

Verse 10

दैत्यसंस्थमिदं सर्वमा सीद्दशयुगं किल । असपत्नं ततः सर्वमष्टादशयुगं पुनः

କୁହାଯାଏ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦଶ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିଲା; ତାପରେ ପୁନଃ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ କିଛି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀହୀନ (ଅସପତ୍ନ) ହେଲା।

Verse 11

त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेंद्रेण तु पालितम् । त्रेतायुगे तु दशमे कार्त्तवीर्यो महाबलः

ଏହି ତ୍ରିଲୋକ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା। ପରେ ତ୍ରେତାୟୁଗର ଦଶମ କାଳରେ ମହାବଳୀ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟଙ୍କ ଉଦୟ ହେଲା।

Verse 12

पंचाशीतिसहस्राणि वर्षाणां वै नराधिपः । स सप्तरत्नवान्सम्राट् चक्रवर्ती बभूव ह

ସେ ନରାଧିପ ପଞ୍ଚାଶୀ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟ କଲେ। ସେ ସପ୍ତରତ୍ନସମ୍ପନ୍ନ ସମ୍ରାଟ୍, ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ହେଲେ।

Verse 13

द्वीपेषु सप्तसु स वै खड्गी चर्मी शरासनी । रथी राजा सानुचरो योगाच्चौरानपश्यत

ସପ୍ତଦ୍ୱୀପରେ ସେ ରାଜା—ଖଡ୍ଗ, ଢାଳ ଓ ଧନୁ ଧାରଣ କରି, ରଥାରୂଢ ହୋଇ ଅନୁଚରସହ—ଯୋଗବଳରେ ଚୋରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁଥିଲେ।

Verse 14

प्रणष्टद्रव्यता यस्य स्मरणान्न भवेन्नृणाम् । चतुर्युगे त्वतिक्रांते मनौ ह्येकादशे प्रभौ

ଯାହାଙ୍କ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଧନହାନି ହୁଏ ନାହିଁ। ଚତୁର୍ୟୁଗ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ଏକାଦଶ ମନୁଙ୍କ କାଳରେ ସେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 15

अर्द्धावशिष्टे तस्मिंस्तु द्वापरे संप्रवर्तिते । मानवस्य नरिष्यंतो ह्यासीत्पुत्रो मदः किल

ସେହି ଦ୍ୱାପରୟୁଗ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅର୍ଧଭାଗ ଶେଷ ଥିବାବେଳେ, ମାନବଙ୍କ ପୁତ୍ର ନରିଷ୍ୟନ୍ତ—‘ମଦ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଜନ୍ମିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 16

नवमस्तस्य दायादस्तृणबिंदुरिति स्मृतः । त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह

ତାଙ୍କ ବଂଶର ନବମ ଦାୟାଦ ତୃଣବିନ୍ଦୁ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ। ତ୍ରେତାୟୁଗର ଆରମ୍ଭେ ତୃତୀୟ ଚକ୍ରରେ ସେ ରାଜା ହେଲେ।

Verse 17

तस्य कन्या त्विलविला रूपे णाप्रतिमाऽभवत् । पुलस्त्याय स राजर्षिस्तां कन्यां प्रत्यपादयत्

ତାଙ୍କର ଇଲବିଲା ନାମକ କନ୍ୟା ରୂପେ ଅପ୍ରତିମ ଥିଲା। ସେହି ରାଜର୍ଷି ତାହାକୁ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ ବିବାହାର୍ଥେ ଦାନ କଲେ।

Verse 18

ऋषिरैलविलो यस्यां विश्रवाः समपद्यत । तस्य पत्न्यश्च तिस्रस्तु पौलस्त्यकुलमंडनाः

ତାଙ୍କଠାରୁ ଐଲବିଲ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଶ୍ରବା ଋଷି ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କର ତିନିଜଣ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ, ଯେମାନେ ପୌଲସ୍ତ୍ୟକୁଳର ଭୂଷଣ ଥିଲେ।

Verse 19

बृहस्पतेः शुभा कन्या नाम्ना वै वेदवर्णिनी । पुष्पोत्कटा च वीका च उभे माल्यवतः सुते

ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ବେଦବର୍ଣ୍ଣିନୀ ନାମକ ଏକ ଶୁଭ କନ୍ୟା ଥିଲେ। ପୁଷ୍ପୋତ୍କଟା ଓ ବୀକା—ଏ ଦୁହେଁ ମାଲ୍ୟବତଙ୍କ କନ୍ୟା ଥିଲେ।

Verse 20

केकसी मालिनः कन्या तस्यां देवि शृणु प्रजाः । ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुषुवे वरवर्णिनी

ମାଲିନଙ୍କ କନ୍ୟା କୈକସୀ—ହେ ଦେବୀ, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ କଥା ଶୁଣ—ସେ ଉତ୍ତମବର୍ଣ୍ଣା ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର)ଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

Verse 21

अष्टदं हरिच्छ्मश्रुं शंकुकर्णं विलोहितम् । श्वपादं ह्रस्वबाहुं च पिंगलं शुचिभूषणम्

ସେ ଅଷ୍ଟଦନ୍ତ, ହରିଚ୍ଛ୍ମଶ୍ରୁଧାରୀ, ଶଙ୍ଖସଦୃଶ କର୍ଣ୍ଣଯୁକ୍ତ ଓ ରକ୍ତାଭ ବର୍ଣ୍ଣର ଥିଲା। ଶ୍ୱପଦସଦୃଶ ପାଦ ଓ ହ୍ରସ୍ୱବାହୁ ଥିବା ସେ ପିଙ୍ଗଳବର୍ଣ୍ଣୀ, ଶୁଚି ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ଥିଲା।

Verse 22

त्रिपादं तु महाकायं स्थूलशीर्षं महाहनुम् । एवंविधं सुतं दृष्ट्वा विरूपं रूपतस्तदा

ସେ ତ୍ରିପାଦ, ମହାକାୟ, ସ୍ଥୂଳଶୀର୍ଷ ଓ ମହାହନୁ (ବଳିଷ୍ଠ ଜହ୍ନୁ) ଯୁକ୍ତ ଥିଲା। ଏପରି ରୂପରେ ତଦା ରୂପତଃ ବିରୂପ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି…

Verse 23

तदा दृष्ट्वाब्रवीत्तं तु कुबेरोऽयमिति स्वयम् । कुत्सायां क्वितिशब्दोयं शरीरं वेरमुच्यते

ତେବେ ତାକୁ ଦେଖି ସେ ନିଜେ କହିଲା—“ଏହି କୁବେର।” କୁତ୍ସା/ଘୃଣାର ଅର୍ଥରେ ‘କ୍ୱିତି’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ଶରୀରକୁ ‘ବେର’ (ଘୃଣାସ୍ପଦ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 24

कुबेरः कुशरीरत्वान्नाम्ना तेन च सोंकितः । तस्य भार्य्याऽभवद्वृद्धिः पुत्रस्तु नलकूबरः

କୁଶରୀରତ୍ୱ (କୁରୂପ ଦେହ) ଥିବାରୁ ସେ ‘କୁବେର’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ତାହାର ଭାର୍ଯ୍ୟା ‘ବୃଦ୍ଧି’ ଏବଂ ପୁତ୍ର ‘ନଲକୂବର’।

Verse 25

कैकस्यजनयत्पुत्रं रावणं राक्षसाधिपम् । शंकुकर्णं दशग्रीवं पिगलं रक्तमूर्द्धजम्

କୈକସୀ ଏକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା—ରାକ୍ଷସାଧିପ ରାବଣକୁ; ସେ ଶଙ୍ଖକର୍ଣ୍ଣ, ଦଶଗ୍ରୀବ, ପିଙ୍ଗଳବର୍ଣ୍ଣୀ ଓ ରକ୍ତମୂର୍ଧଜ (ଲାଲ କେଶ) ଥିଲା।

Verse 26

वसुपादं विंशद्भुजं महाकायं महाबलम् । कालांजननिभं चैव दंष्ट्रिणं रक्तलोचनम्

ସେ ବହୁ ପାଦବାନ, ବିଂଶତି ଭୁଜଧାରୀ, ମହାକାୟ ଓ ମହାବଳୀ; କାଜଳସଦୃଶ ଶ୍ୟାମ, ଦଂଷ୍ଟ୍ରୀ ଏବଂ ରକ୍ତଲୋଚନ ଥିଲା।

Verse 27

राक्षसेनौजसा युक्तं रूपेण च बलेन च । निसर्गाद्दारुणः क्रूरो रावणाद्रावणः स्मृतः

ସେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଉଗ୍ର ଓଜସ୍‌ରେ ଯୁକ୍ତ, ରୂପ ଓ ବଳ ଉଭୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ; ସ୍ୱଭାବତଃ ଦାରୁଣ ଓ କ୍ରୂର, ତେଣୁ ‘ରାବଣ’—ଯେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ରୋଦନ କରାଏ—ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 28

हिरण्यकशिपुस्त्वासीत्स राजा पूर्वजन्मनि । चतुर्युगानि राजा तु तथा दश स राक्षसः

ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ନାମକ ରାଜା ଥିଲା। ସେ ଚାରି ଯୁଗ ରାଜ୍ୟ କଲା; ଏବଂ ଦଶ ଯୁଗ ରାକ୍ଷସ ରୂପେ ରହିଲା।

Verse 29

पंच कोटीस्तु वर्षाणां संख्यताः संख्याया प्रिये । नियुतान्येकषष्टिं च संख्यावद्भिरुदाहृतम्

ହେ ପ୍ରିୟେ, ବର୍ଷମାନଙ୍କ ଗଣନା ପାଞ୍ଚ କୋଟି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ଅତିରିକ୍ତ ଏକଷଠି ନିୟୁତ ମଧ୍ୟ—ସଂଖ୍ୟାବିଦମାନେ ଏପରି ଉଦ୍ଧୃତ କରିଛନ୍ତି।

Verse 30

षष्टिं चैव सहस्राणि वर्षाणां स हि रावणः । देवतानामृषीणां च घोरं कृत्वा प्रजागरम्

ସେଇ ରାବଣ ଷାଠି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ଜାଗରଣ କରିଥିଲା; ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହାକୁ ଭୟଙ୍କର କାଳ କରିଦେଲା।

Verse 31

त्रेतायुगे चतुर्विंशे रावणस्तपसः क्षयात् । रामं दाशरथिं प्राप्य सगणः क्षयमेयिवान्

ଚବିଶତମ ତ୍ରେତାୟୁଗରେ, ତପସ୍ୟାର ଫଳ କ୍ଷୟ ହେବା ପରେ ରାବଣ ଦାଶରଥି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ କରି, ନିଜ ଗଣସହିତ ବିନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 32

योऽसौ देवि दशग्रीवः संबभूवारिमर्द्दनः । दमघोषस्य राजर्षेः पुत्रो विख्यातपौरुषः

ହେ ଦେବୀ! ସେଇ ଦଶଗ୍ରୀବ ‘ଅରିମର୍ଦ୍ଦନ’ ହେଲା; ସେ ରାଜର୍ଷି ଦମଘୋଷଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପରାକ୍ରମରେ ବିଖ୍ୟାତ।

Verse 33

श्रुतश्रवायां चैद्यस्तु शिशुपालो बभूव ह । रावणं कुंभकर्णं च कन्यां शूर्पणखां तथा

ଏବଂ ଶ୍ରୁତଶ୍ରବାଙ୍କଠାରୁ ଚୈଦ୍ୟ ଶିଶୁପାଳ ଜନ୍ମିଲା; ତଥା ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ କନ୍ୟା ଶୂର୍ପଣଖା ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 34

विभीषणं चतुर्थं च कैकस्यजनयत्सुतान् । मनोहरः प्रहस्तश्च महापार्श्वः खरस्तथा

କୈକସୀ ଚତୁର୍ଥ ପୁତ୍ର ଭାବେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଏବଂ ମନୋହର, ପ୍ରହସ୍ତ, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ଖର ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 35

पुष्पोत्कटायास्ते पुत्राः कन्या कुम्भीनसी तथा । त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वश्च राक्षसः । कन्यैका श्यामिका नाम वीकायाः प्रसवः स्मृतः

ଏମାନେ ପୁଷ୍ପୋତ୍କଟାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ; ଏବଂ କୁମ୍ଭୀନସୀ ନାମକ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ। ତ୍ରିଶିରା, ଦୂଷଣ ଓ ରାକ୍ଷସ ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ୱ ମଧ୍ୟ (ଜନ୍ମିଲେ)। ଏବଂ ‘ଶ୍ୟାମିକା’ ନାମର ଏକ କନ୍ୟାକୁ ବୀକାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 36

इत्येते क्रूरकर्माणः पौलस्त्या राक्षसा नव । विभीषणो विशुद्धात्मा दशमः परिकीर्तितः

ଏହିପରି ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶର ସେ ନଅ ରାକ୍ଷସ କ୍ରୂରକର୍ମୀ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ବିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ବିଭୀଷଣ ଦଶମ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 37

पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाश्च दंष्ट्रिणः । भूताः पिशाचाः सर्पाश्च शूकरा हस्तिनस्तथा

ପୁଲହଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମୃଗ ଥିଲେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରଧାରୀ ଭୟଙ୍କର ବ୍ୟାଳ—ଭୂତ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ଶୂକର ଓ ହସ୍ତୀ ମଧ୍ୟ।

Verse 38

अनपत्यः क्रतुस्त्वस्मिन्स्मृतो वैवस्वतेंतरे । अत्रेः पत्न्यो दशैवासन्सुन्दर्यश्च पतिव्रताः

ଏହି ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ କ୍ରତୁ ଋଷି ନିଃସନ୍ତାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଅତ୍ରିଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ଦଶଜଣ—ସୁନ୍ଦରୀ ଓ ପତିବ୍ରତା।

Verse 39

भद्राश्वस्य घृताच्यंता जज्ञिरे दश चाप्सराः

ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ ଘୃତାଚୀଠାରୁ ଦଶ ଅପ୍ସରା ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 40

भद्रा शूद्रा च मद्रा च नलदा जलदा तथा । उर्णा पूर्णा च देवेशि या च गोपुच्छला स्मृता

ଭଦ୍ରା, ଶୂଦ୍ରା, ମଦ୍ରା, ନଲଦା, ଜଲଦା; ତଥା ଊର୍ଣା ଓ ପୂର୍ଣା, ହେ ଦେବେଶି—ଏବଂ ଯିଏ ଗୋପୁଚ୍ଛଲା ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 41

तथा तामरसा नाम दशमी रक्तकोटिका । एतासां च महादेवि ख्यातो भर्त्ता प्रभाकरः

ତଥା ‘ତାମରସା’ ନାମ ଦଶମୀ ‘ରକ୍ତକୋଟିକା’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା। ହେ ମହାଦେବୀ, ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କର ଖ୍ୟାତ ଭର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭାକର ଥିଲେ।

Verse 42

स्वर्भानुना हते सूर्ये पतितेस्मिन्दिवो महीम् । तमोऽभिभूते लोकेस्मिन्प्रभा येन प्रवर्त्तिता

ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆହତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପତିତ ହେଲେ; ଏହି ଲୋକ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହେଲାବେଳେ ଯିଏ ପ୍ରଭାକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲେ, ସେଇ ଥିଲେ।

Verse 43

स्वस्ति तेस्त्विति चैवोक्तः पतन्निह दिवाकरः । ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य न पपात यतः प्रभुः

ଏଠାରେ ପତିତ ହେଉଥିବା ଦିବାକରଙ୍କୁ ‘ସ୍ୱସ୍ତି ତେ ଅସ୍ତୁ’—‘ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ’—ବୋଲି କୁହାଗଲା। ସେହି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ବଚନରୁ ପ୍ରଭୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ପତିତ ହେଲେ ନାହିଁ।

Verse 44

ततः प्रभाकरेत्युक्तः प्रभुरेवं महर्षिभिः । भद्रायां जनयामाम् सोमं पुत्रं यशस्विनम्

ଏହି କାରଣରୁ ମହର୍ଷିମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ‘ପ୍ରଭାକର’ ବୋଲି ଡାକିଲେ। ଭଦ୍ରାରେ ସେ ଯଶସ୍ବୀ ପୁତ୍ର ସୋମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

Verse 45

त्विषिमान्धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वरस्तु सः । शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाचरः

ସୋମ ତେଜସ୍ବୀ—ଧର୍ମଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା। ଶୀତଳ କିରଣଧାରୀ ସେ କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ରାତିରେ ବିଚରଣକାରୀ ହେଲେ।

Verse 46

पिता सोमस्य वै देवि जज्ञेऽत्रिर्भगवानृषिः । तत्रात्रिः सर्वलोकेशं भृत्वा स्वे नयने स्थितः

ହେ ଦେବୀ, ସତ୍ୟ ଯେ ସୋମଙ୍କ ପିତା ଭଗବାନ ଋଷି ଅତ୍ରି ଥିଲେ। ସେଠାରେ ଅତ୍ରି ସର୍ବଲୋକେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧାରଣ କରି ନିଜ ନୟନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।

Verse 47

कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समा चरत् । काष्ठकुड्यशिलाभूत ऊर्द्ध्वबाहुर्महाद्युतिः

କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀରେ ସେ ସଦା ଶୁଭ ଆଚରଣକୁ ହିଁ ସମଭାବେ କରୁଥିଲେ। କାଠ, କୁଡ଼୍ୟ କିମ୍ବା ଶିଳା ପରି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ, ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱବାହୁ ମହାଦ୍ୟୁତିରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।

Verse 48

सुदुस्तरं नाम तपस्तेन तप्तं महत्पुरा । त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानि सुरसुंदरि

ହେ ସୁରସୁନ୍ଦରୀ, ସେ ପୂର୍ବେ ‘ସୁଦୁସ୍ତର’ ନାମକ ମହାତପ କରିଥିଲେ—ତିନି ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

Verse 49

तस्योर्द्ध्वरेतसस्तत्र स्थितस्यानिमिषस्य ह । सोमत्वं वपुरापेदे महाबुद्धेस्तु वै शुभे

ସେଠାରେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତସ ଓ ଅନିମିଷ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ ସେଇ ମହାବୁଦ୍ଧି ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଦେହ, ସେଇ ଶୁଭ ପ୍ରଭାବରେ, ସୋମତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 50

ऊर्द्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमसंभावितात्मनः । नेत्राभ्यां सोमः सुस्राव दशधा द्योतयन्दिशः

ଯାହାଙ୍କ ଆତ୍ମଭାବ ସୋମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ତାଙ୍କର ସୋମ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ହେଲା; ଏବଂ ତାଙ୍କ ନୟନଦ୍ୱୟରୁ ସୋମ ଦଶ ଧାରାରେ ସ୍ରବିତ ହୋଇ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତ କଲା।

Verse 51

तद्गर्भं विधिना दृष्टा दिशोदश दधुस्तदा । समेत्य धारयामासुर्न च धर्तुमशक्नुवन्

ସେଇ ଗର୍ଭସଦୃଶ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖି ଦଶଦିଗକୁ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ସେମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 52

स ताभ्यः सहसैवेह दिग्भ्यो गर्भश्च शाश्वतः पपात भावयंल्लोकाञ्छीतांशुः सर्वभावनः

ତାପରେ ସେଇ ଶାଶ୍ୱତ ଗର୍ଭସଦୃଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସହସା ଏଠାରେ ପତିତ ହେଲା—ସେ ଶୀତାଂଶୁ ସୋମ, ସର୍ବଭାବନ, ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରୁଥିବା।

Verse 53

यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ताः स्त्रियः । ततस्ताभ्यः स शीतांशुर्निपपात वसुंधराम्

ଯେତେବେଳେ ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ଦିଗମାନେ ସେ ଗର୍ଭତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରିବାରେ ଅଶକ୍ତ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ଶୀତାଂଶୁ ସୋମ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ପତିତ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 54

पतितं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः । रथमारोपयामास लोकानां हितका म्यया

ପତିତ ସୋମଙ୍କୁ ଦେଖି ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ହିତକାମନାରେ, ତାଙ୍କୁ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରାଇଲେ।

Verse 55

स तदैव मया देवि धर्मार्थं सत्यसंगरः । युक्तो वाजिसहस्रेण सितेन सुरसुंदरि

ସେହି ସମୟରେ, ହେ ଦେବୀ—ହେ ସୁରସୁନ୍ଦରୀ—ଧର୍ମାର୍ଥେ, ସତ୍ୟକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ମୁଁ ସେ ରଥକୁ ଏକ ହଜାର ଶ୍ୱେତ ଅଶ୍ୱରେ ଯୁକ୍ତ କଲି।

Verse 56

तस्मिन्निपतिते देवि पुत्रेत्रेः परमात्म नि । तुष्टुवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सप्त ये श्रुताः

ହେ ଦେବୀ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପରମାତ୍ମସ୍ୱରୂପ ପୁତ୍ର ଅବତରିତ ହେବା ସହ, ଶ୍ରୁତିପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାତ ମାନସପୁତ୍ର ସ୍ତୋତ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 57

तथैवांगिरसः सर्वे भृगोश्चैवात्मजास्तथा । ऋग्भिस्तु सामभिश्चैव तथैवांगिरसैरपि

ସେହିପରି ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗିରସ ଋଷିମାନେ ଓ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ—ଋଗ୍ବେଦୀୟ ଋଚା, ସାମବେଦୀୟ ଗାନ ଏବଂ ଆଙ୍ଗିରସ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା—ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 58

तस्य संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः । आप्यायमानं लोकांस्त्रीन्भासयामास सर्वशः

ସ୍ତୁତି ପାଉଥିବା ସେଇ ଭାସ୍ୱର ସୋମଙ୍କ ତେଜ ନିରନ୍ତର ବଢ଼ି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଆଲୋକିତ କଲା।

Verse 59

स तेन रथमुख्येन सागरांतां वसुंधराम् । त्रिःसप्तकृत्वोतियशाश्चकाराभिप्रदक्षिणम्

ତାପରେ ସେଇ ମହାୟଶସ୍ୱୀ, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସାଗର-ସୀମାବଦ୍ଧ ପୃଥିବୀକୁ ତିନିଥର ସାତ—ଏକୋଇଶିଥର—ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲେ।

Verse 60

तस्य यच्चापि तत्तेजः पृथिवीमन्वपद्यत । ओषध्यस्ताः समुत्पन्नास्ते जसाऽज्वलयन्पुनः

ଏବଂ ତାଙ୍କ ଯେ ତେଜ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବ୍ୟାପିଗଲା, ସେଇ ତେଜରେ ଔଷଧିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।

Verse 61

ताभिर्धिनोत्ययं लोकं प्रजाश्चैव चतुर्विधाः । ओषध्यः फलपाकांताः कणाः सप्तदश स्मृताः

ଏହିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକ ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର ପ୍ରଜା ଧାରିତ ହୁଏ। ଫଳପାକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପକ୍କ ହେଉଥିବା ଏହି ଗ୍ରାମ୍ୟ ଔଷଧିମାନେ ‘କଣ’ ନାମେ ସତର ପ୍ରକାର ସ୍ମୃତ।

Verse 62

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः

ବ୍ରୀହି (ଧାନ), ଯବ, ଗୋଧୂମ (ଗହମ), ଅଣୁ (ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧାନ୍ୟ) ଓ ତିଳ—

Verse 63

प्रियंगुः कोविदारश्च कोरदूषाः सतीनकाः । माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः

ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, କୋବିଦାର, କୋରଦୂଷା, ସତୀନକ; ଏବଂ ମାଷ (ଉଡ଼ଦ), ମୁଦ୍ଗ (ମୁଗ), ମସୂର; ନିଷ୍ପାବ ଓ କୁଲତ୍ଥ ମଧ୍ୟ—

Verse 64

आढक्यश्चणकाश्चैव कणाः सप्तदश स्मृताः । इत्येता ओषधीनां च ग्राम्याणां जातयः स्मृताः

ଆଢକୀ ଓ ଚଣକ (ଚଣା) ମଧ୍ୟ—ଏଭଳି ‘କଣ’ ସତର ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହିମାନେ ଔଷଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗ୍ରାମ୍ୟ (ଚାଷଯୋଗ୍ୟ) ଜାତି ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 65

ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्या रण्याश्चतुर्द्दश । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमास्त्वणवस्तिलाः

ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ଔଷଧି ଚୌଦ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି—ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ଆରଣ୍ୟ ଉଭୟ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରୀହି, ଯବ, ଗୋଧୂମ, ଅଣୁ ଓ ତିଳ—

Verse 66

प्रियंगुषष्ठा इत्येते सप्तमास्तु कुलत्थकाः । श्यामाकास्त्वथ नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः

ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛଅ ପ୍ରକାର କୁହାଗଲା; ସପ୍ତମ ହେଉଛି କୁଲତ୍ଥ। ତାପରେ ଶ୍ୟାମାକ, ନୀବାର, ଜର୍ତିଲା ଓ ଗବେଧୁକ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 67

ऊरुविन्दा मर्कटकास्तथा वेणुयवाश्च ये । ग्राम्यारण्यास्तथा ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश

ଊରୁବିନ୍ଦା, ମର୍କଟକା ଓ ବେଣୁୟବା—ଏମାନେ, ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ଉଗୁଥିବା ଭେଦ ସହ, ଔଷଧିର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 68

तृणगुल्मलता वीरुद्वल्लीगुच्छादि कोटिशः । एतेषामधिपश्चन्द्रो धारयत्यखिलं जगत्

ତୃଣ, ଗୁଲ୍ମ, ଲତା, ବୀରୁଦ, ବଲ୍ଲୀ, ଗୁଚ୍ଛ ଆଦି ଅସଂଖ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଅଛି। ଏମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ଚନ୍ଦ୍ର; ଏମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଧାରଣ-ପୋଷଣ କରନ୍ତି।

Verse 69

ज्योत्स्नाभिर्भगवान्सोमो जगतो हितकाम्यया । ततस्तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः

ଭଗବାନ୍ ସୋମ ନିଜ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାଦ୍ୱାରା, ଜଗତ୍‌ହିତ କାମନାରେ, ସୃଷ୍ଟିର କଲ୍ୟାଣ କଲେ। ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦାନ କଲେ।

Verse 70

बीजौषधीनां विप्राणां मंत्राणां च वरानने । सोऽभिषिक्तो महातेजा राजा राज्ये निशाकरः

ହେ ବରାନନେ, ବୀଜ ଓ ଔଷଧି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କରିବାକୁ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ନିଶାକର (ଚନ୍ଦ୍ର) ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 71

त्रींल्लोकान्भावयामास स्वभासा भास्वतां वरः । तं सिनी च कुहूश्चैव द्युतिःपुष्टिः प्रभा वसुः

ଦୀପ୍ତିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ନିଜ ପ୍ରଭାଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଲୋକକୁ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ପୋଷିତ କଲେ। ସିନୀ, କୁହୂ ଏବଂ ଦ୍ୟୁତି, ପୁଷ୍ଟି, ପ୍ରଭା, ବସୁ ତାଙ୍କ ସେବା କରୁଥିଲେ।

Verse 72

कीर्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे । सप्तविंशतिरिंदोस्तु दाक्षायण्यो महाव्रताः

କୀର୍ତ୍ତି, ଧୃତି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ଅନ୍ୟ ଦେବୀମାନେ—ମୋଟ ନଅ ଦିବ୍ୟ ଦେବୀ—ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ। ଏବଂ ଇନ୍ଦୁ (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କର ଦକ୍ଷଙ୍କ ସତାଇଶି କନ୍ୟା ଦାକ୍ଷାୟଣୀମାନେ ମହାବ୍ରତଧାରିଣୀ ଥିଲେ।

Verse 73

ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणीति या विदुः । स तत्प्राप्य मह्द्राज्यं सोमः सोमवतां वरः

ପ୍ରଚେତସପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ଯେମାନେ ‘ନକ୍ଷତ୍ର’ ବୋଲି ପରିଚିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ। ସେଇ ମହାରାଜ୍ୟ ପାଇ ସୋମ—ସୋମସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ନିଜ ଅଧିକାରରେ ସମୃଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 74

समाजह्रे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम् । हिरण्यगर्भश्चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वमेयिवान्

ତାପରେ ସେ ସହସ୍ର-ଶତ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପାଦନ କଲେ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଉଦ୍ଗାତା ହେଲେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ରୂପେ ବିରାଜିତ ହେଲେ।

Verse 75

सदस्यस्तस्य भगवान्हरिर्नारायणः प्रभुः । सनत्कुमारप्रमुखैराद्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः

ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ୍ ହରି-ନାରାୟଣ ପ୍ରଭୁ ସଦସ୍ୟ ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସନତ୍କୁମାର ପ୍ରମୁଖ ଆଦ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।

Verse 76

दक्षिणामददात्सोमस्त्रींल्लोकांस्तु वरानने । तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै शुभे

ହେ ବରାନନେ ଶୁଭେ! ସୋମ ଦକ୍ଷିଣା ଏମିତି ଦାନ କଲେ ଯେନେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ହିଁ ଦେଉଛନ୍ତି; ସେହି ଦକ୍ଷିଣାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମୁଖ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞସଭାସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 77

प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्वदेवर्षिपूजितः । अतिराजति राजेन्द्रो दशधा भावयन्दिशः

ଅବଭୃଥ-ସ୍ନାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେ ନିରୁଦ୍ବିଗ୍ନ ରହିଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ ସେ ରାଜାଧିରାଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ ଏବଂ ନାନାପ୍ରକାରେ ଦଶଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କଲେ।

Verse 78

तेन तत्प्राप दुष्प्राप्यमैश्वर्य्यमकृता त्मभिः । स एवं वर्त्तते चन्द्रश्चात्रेय इति विश्रुतः

ସେହି ପୁଣ୍ୟବଳରେ ସେ ଅସଂଯତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ ଏକ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ଏହିପରି ଚନ୍ଦ୍ର ତାହିଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି ‘ଚାତ୍ରେୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।