Adhyaya 204

Verse 1

देव्युवाच । भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं विस्तरात्कथयस्व मे

ଦେବୀ କହିଲେ— ହେ ଭଗବନ୍, ହେ ଦେବଦେବେଶ, ହେ ସଂସାର-ସମୁଦ୍ରରୁ ତାରିଦେବା ତାରକ! ମୋତେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 2

यात्रागतानां देवेशि पुरुषाणां जितात्मनाम् । मुखद्वारे तु किं पुण्यं स्नानदाने च शंकर

ହେ ଦେବେଶ! ଯାତ୍ରାକୁ ଆସିଥିବା ଜିତାତ୍ମା ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଖଦ୍ୱାରରେ କେତେ ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ? ଏବଂ ହେ ଶଙ୍କର, ସ୍ନାନ ଓ ଦାନର ପୁଣ୍ୟଫଳ କ’ଣ?

Verse 3

अवगाहनेन चान्यत्र फलं किंस्वित्प्रजायते । श्राद्धस्य किं विधानं तु के मंत्रास्तत्र के द्विजाः

ଅନ୍ୟତ୍ର ଅବଗାହନ (ସ୍ନାନ) କଲେ କେଉଁ ଫଳ ଜନ୍ମେ? ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଧାନ କ’ଣ—କେଉଁ ମନ୍ତ୍ର, କେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବେ?

Verse 4

किं ग्राह्यं किञ्च भोक्तव्यं ब्राह्मणैः श्राद्धकर्मणि । कानि दानानि देयानि नृभिर्यात्रा फलेप्सुभिः

ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କ’ଣ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ଓ କ’ଣ ଭୋଜନ କରିବେ? ଏବଂ ଯାତ୍ରାଫଳ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ କେଉଁ କେଉଁ ଦାନ ଦେବେ?

Verse 5

ईश्वर उवाच । शृणु देविप्रवक्ष्यामि दानश्राद्धविधिक्रमम् । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं कीर्त्यमानं निबोध मे

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ, ଶୁଣ; ମୁଁ ଦାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଧିକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତିତ ସରସ୍ୱତୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୋଠାରୁ ଜାଣ।

Verse 6

पुण्यं सारस्वतं तोयं यत्र तत्रावगाह्यते । सागरेण तु संमिश्रं देवानामपि दुर्लभम्

ସରସ୍ୱତୀର ପୁଣ୍ୟଜଳରେ ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କରାଯାଏ ସେଠି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ସମୁଦ୍ର ସହିତ ତାହାର ସଙ୍ଗମ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 7

सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या सरस्वती लोकसुखावगाहा । सरस्वतीं प्राप्य न दुःखिता नराः सदा न शोचंति परत्र चेह वा

ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ୱତୀ ସର୍ବାଧିକ ପବିତ୍ରା; ସେ ଲୋକସୁଖରେ ଅବଗାହନ କରାନ୍ତି। ସରସ୍ୱତୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୁଏନି; ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ଶୋକ କରେନି।

Verse 8

पुण्यं सारस्वतं तीर्थं पुण्यकृल्लभते नरः । दुर्लभं त्रिषु लोकेषु वैशाख्या सोमपर्वणि

ପୁଣ୍ୟକର୍ମ କରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପବିତ୍ର ସାରସ୍ୱତ ତୀର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ତ୍ରିଲୋକରେ ତାହାର ଫଳ ଦୁର୍ଲଭ, ବିଶେଷକରି ବୈଶାଖ ମାସର ସୋମପର୍ବ ଦିନରେ।

Verse 9

अमा सोमेन संयुक्ता यदि तत्रैव लभ्यते । तत्र किं क्रियते देवि पर्वकोटिशतैरपि

ହେ ଦେବୀ! ଯଦି ସେଠାରେଇ ସୋମଯୁକ୍ତ ଅମାବାସ୍ୟା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟତ୍ର କୋଟି କୋଟି ପର୍ବଦିନରେ ମଧ୍ୟ କ’ଣ ସିଦ୍ଧ ହେବ?

Verse 10

चान्द्रायणानि कृच्छ्राणि महासां तपनानि च । प्रायश्चित्तानि दीयन्ते यत्र नास्ति सरस्वती

ଯେଉଁଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ ନାହାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ, କୃଚ୍ଛ୍ର ତପ, ମହାସାନ୍ତପନ ଆଦି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରାଯାଏ।

Verse 11

यावदस्थि शरीरस्य तिष्ठेत्सारस्वते जले । तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके वसे न्नरः । जात्यन्धैस्ते समा ज्ञेया मृतैः पंगुभिरेव च

ମନୁଷ୍ୟର ଶରୀରର ଅସ୍ଥି ଯେତେଦିନ ସାରସ୍ୱତ ଜଳରେ ରହେ, ସେତେ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ସେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ବାସ କରେ। ଯେମାନେ ସମର୍ଥ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆଶ୍ରୟ ନେନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଜନ୍ମାନ୍ଧ ସମାନ; ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ ଓ ପଙ୍ଗୁ ସମାନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 12

समर्था ये न पश्यन्ति प्रभासस्थां सरस्वतीम् । ते देशास्तानि तीर्थानि आश्रमास्ते च पर्वताः

ଯେମାନେ ସମର୍ଥ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାସରେ ଅବସ୍ଥିତା ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଦେଶ, ସେ ତୀର୍ଥ, ସେ ଆଶ୍ରମ ଓ ସେ ପର୍ବତ—ସବୁ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ତୁଚ୍ଛ।

Verse 13

येषां सरस्वती देवी मध्ये याति सरिद्वरा । त्रैलोक्यपावनीं पुण्यां संश्रिता ये सरस्वतीम् । संसारकर्दमामोदमाजिघ्रन्ति न ते पुनः

ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟଦ୍ୱାରା ନଦୀଶ୍ରେଷ୍ଠା ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ତ୍ରିଲୋକପାବନୀ ପୁଣ୍ୟମୟୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ସଂସାର-କର୍ଦ୍ଦମର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସେ ନେନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 14

शब्दविद्येव विस्तीर्णा मतैव जगतः प्रिया । सतां मतिरिव स्वच्छा रमणीया सरस्वती

ସରସ୍ୱତୀ ଶବ୍ଦବିଦ୍ୟା ପରି ବିସ୍ତୃତ; ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି ପରି ଜଗତକୁ ପ୍ରିୟ; ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ନିର୍ମଳ ମତି ପରି ସ୍ୱଚ୍ଛ—ସରସ୍ୱତୀ ନିଶ୍ଚୟ ରମଣୀୟା।

Verse 15

त्रैलोक्यशोभितां देवीं दिव्य तोयां सुनिर्मलाम् । स नीचो यः पुमानेतां न वन्देत सरस्वतीम्

ତ୍ରିଲୋକକୁ ଶୋଭାୟିତ କରୁଥିବା ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ—ଯାହାଙ୍କ ଜଳ ଦିବ୍ୟ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମଳ—ସେହି ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଯେ ପୁରୁଷ ବନ୍ଦନା କରେ ନାହିଁ, ସେଇ ନୀଚ।

Verse 16

स्वर्गनिश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती । नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी

ପ୍ରଭାସରେ ସରସ୍ୱତୀ ଯେନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ସିଢ଼ି ପରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ମହାନଦୀ ପୁଣ୍ୟହୀନ ପୁରୁଷମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 17

चन्द्रभागा च गंगा च तथा यत्र सरस्वती । देवास्ते न मनुष्यास्ते तिस्रो नद्यः पिबन्ति ये

ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ ପ୍ରବହିତ, ସେଠାରେ ଏଇ ତିନି ନଦୀର ଜଳ ପିଉଥିବାମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ନୁହେଁ—ଦେବତା।

Verse 18

सत्यमेव मया देवि जाह्नवी शिरसा धृता । याः काश्चित्सरितो लोके तासां पुण्या सरस्वती

ସତ୍ୟ ହେ, ହେ ଦେବୀ! ମୁଁ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା)କୁ ଶିରରେ ଧାରଣ କରିଥିଲି; ତଥାପି ଲୋକର ସମସ୍ତ ନଦୀମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ୱତୀ ସର୍ବାଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ।

Verse 19

दर्शनेन सरस्वत्या राजसूयो न राजते । गंडूषश्चाश्वमेधाद्वै सर्व क्रतुवरं पयः

ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ମଧ୍ୟ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଗୌରବ ମ୍ଲାନ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ଜଳର ଏକ ଗଣ୍ଡୂଷ (ଏକ ଘୁଣ୍ଟ) ଅଶ୍ୱମେଧଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସମସ୍ତ କ୍ରତୁଫଳମଧ୍ୟରେ ସେହି ପୟଃ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

Verse 21

वहन्ति येषां कालेन ते न काल वशा नराः । देवि किं बहुनोक्तेन वर्णितेन पुनःपुनः । सरस्वत्याः परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति

ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ କାଳ ନିଜେ ପ୍ରବହିତ, ସେମାନେ କାଳବଶ ନର ନୁହେଁ। ହେ ଦେବୀ, ପୁନଃପୁନଃ ଅଧିକ କହି କଣ ଲାଭ? ସରସ୍ୱତୀଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ, ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ।

Verse 22

तत्रैव दुर्लभं स्नानं यत्र सागरसंगमः । तत्र स्नानेन दानेन कोटियज्ञफलं लभेत्

ଯେଉଁଠି ନଦୀର ସାଗର ସହ ସଙ୍ଗମ, ସେଠି ସ୍ନାନ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ମହାଫଳଦାୟକ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ କୋଟି ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।

Verse 23

यत्र सारस्वतं तोयं सागरोर्मिसमाकुलम् । तत्र स्नास्यंति ये मर्त्या भाग्यवन्तो युगेयुगे

ଯେଉଁଠି ସରସ୍ୱତୀର ଜଳ ସାଗରର ତରଙ୍ଗରେ ମଥିତ ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଯେ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ସତ୍ୟରେ ଭାଗ୍ୟବାନ।

Verse 24

ते धन्यास्ते नमस्कार्यास्तेषां स्फीततरं यशः । येषां कलेवरं नॄणां सिक्तं सारस्वतैर्जलैः

ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ସେମାନେ ନମସ୍କାରଯୋଗ୍ୟ; ସେମାନଙ୍କ ଯଶ ଅଧିକାଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ—ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ସରସ୍ୱତୀର ଜଳରେ ସ୍ନାତ ଓ ପବିତ୍ର ହୁଏ।