Adhyaya 308

Verse 1

ईश्वर उवाच । तस्मान्नारायणात्पूर्वे किंचिदीशानसंस्थितम् । मूलचण्डीशनाम्ना तु विख्यातं भुवनत्रयं

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ସେହି ନାରାୟଣଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଈଶାନ-ଧାମରେ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛି; ‘ମୂଳଚଣ୍ଡୀଶ’ ନାମରେ ତାହା ତ୍ରିଭୁବନେ ବିଖ୍ୟାତ।

Verse 2

यत्र लिंगं पुराऽस्माकं पातितं त्वृषिभिः प्रिये । क्रोधरक्तेक्षणैर्देवि मूलचण्डीशता गतम्

ପ୍ରିୟେ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବେ ଋଷିମାନେ ଆମ ଲିଙ୍ଗକୁ ପାତିତ କରିଥିଲେ, ହେ ଦେବୀ, କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ନୟନଦ୍ୱାରା ତାହା ‘ମୂଳଚଣ୍ଡୀଶ’ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 3

आद्यं लिंगोद्भवं देवि ऋषिकोपान्निपातितम् । ये केचिदृषयस्तत्र देवदारुवने स्थिताः

ହେ ଦେବୀ, ଆଦ୍ୟ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ଋଷିମାନଙ୍କ କୋପରୁ ପାତିତ ହେଲା; ସେଠାରେ ଦେବଦାରୁ-ବନରେ ଯେ ଯେ ଋଷି ଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହାର କାରଣ ଥିଲେ।

Verse 4

कालांतरे महादेवि अहं तत्र समागतः । तेषां जिज्ञासया देवि ततस्ते रोषिता भवन् । शप्तस्ततोऽहं देवेशि चक्रुर्मे लिंगपातनम्

କିଛି କାଳ ପରେ, ହେ ମହାଦେବୀ, ମୁଁ ସେଠାକୁ ଆସିଲି। ହେ ଦେବୀ, ମୋତେ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଜିଜ୍ଞାସାରୁ ସେମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ତାପରେ, ହେ ଦେବେଶୀ, ସେମାନେ ମୋତେ ଶାପ ଦେଇ ମୋ ଲିଙ୍ଗର ପାତନ କରାଇଲେ।

Verse 5

देव्युवाच । रोषोपहतसद्भावाः कथमेते द्विजातयः । संजाता एतदाख्याहि परं कौतूहलं मम

ଦେବୀ କହିଲେ—କ୍ରୋଧରେ ଯାହାଙ୍କ ସଦ୍ଭାବ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ସେହି ଦ୍ୱିଜମାନେ କିପରି ଏପରି ହେଲେ? ଏହା ମୋତେ କହ; ମୋର କୌତୂହଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ।

Verse 6

ईश्वर उवाच । डिंडि रूपः पुरा देवि भूत्वाऽहं दारुके वने । ऋषीणामाश्रमे पुण्ये नग्नो भिक्षाचरोऽभवम् । भिक्षंतमाश्रमे दृष्ट्वा ताः सर्वा ऋषियोषितः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ, ପୁରାକାଳେ ମୁଁ ଡିଂଡି-ରୂପ ଧାରଣ କରି ଦାରୁକ ବନକୁ ଗଲି। ଋଷିମାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମରେ ମୁଁ ନଗ୍ନ ଭିକ୍ଷୁକ ହୋଇ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିଲି; ଆଶ୍ରମରେ ମୋତେ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିବା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଋଷିପତ୍ନୀମାନେ ଧ୍ୟାନ ଦେଲେ।

Verse 7

कामस्य वशमापन्नाः प्रियमुत्सृज्य सर्वतः । तमूर्ध्वलिंगमालोक्य जटामुकुटधारिणम्

କାମର ବଶରେ ପଡ଼ି ସେମାନେ ସବୁଦିଗରୁ ନିଜ ପ୍ରିୟକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଜଟାମୁକୁଟଧାରୀ, ଊର୍ଧ୍ୱଲିଙ୍ଗ ଥିବା ସେଇ ତପସ୍ବୀକୁ ଦେଖି ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ।

Verse 8

भिक्षंतं भस्मदिग्धांगं झषकेतुमिवापरम् । विक्षोभिताश्च नः सर्वे दारा एतेन डिंडिना

‘ସେ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଘୁରୁଛି, ଭସ୍ମଲେପିତ ଅଙ୍ଗ ସହ, ଯେନ ଅନ୍ୟ ଝଷକେତୁ; ଏହି ଡିଂଡି ଆମ ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କୁ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ କରିଦେଇଛି।’

Verse 9

तस्माच्छापं च दास्याम ऋषयस्ते तदाऽब्रुवन् । ततः शापोदकं गृह्य संध्यात्वाऽथ तपोधनाः

ତେଣୁ ସେ ଋଷିମାନେ ସେତେବେଳେ କହିଲେ—‘ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ଶାପ ଦେବୁ।’ ପରେ ତପୋଧନ ଋଷିମାନେ ଶାପୋଦକ ନେଇ, ସନ୍ଧ୍ୟାକ୍ରିୟା କରି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 10

अस्य लिंगमधो यातु दृश्यते यत्सदोन्नतम् । इत्युक्ते पतितं लिंगं तत्र देवकुले मम

‘ଏହାର ଲିଙ୍ଗ ଅଧୋମୁଖ ହେଉ, କାରଣ ଏହା ସଦା ଉନ୍ନତ ଦେଖାଯାଏ।’—ଏହି କଥା କହିବା ସହିତ ସେଠାରେ ମୋର ଦେବପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ସେ ଲିଙ୍ଗ ତଳକୁ ପତିତ ହେଲା।

Verse 11

मूलचण्डीशनाम्ना तु विख्यातं भुवनत्रये । तल्लिंगं पतितं दृष्ट्वा कोपोपहतचेतसः । पुनर्हंतुं समारब्धा डिंडिनं ते तपोधनाः

ସେହି ଲିଙ୍ଗ ‘ମୂଳଚଣ୍ଡୀଶ’ ନାମରେ ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଲିଙ୍ଗଟି ପତିତ ଦେଖି, କ୍ରୋଧାକ୍ରାନ୍ତଚିତ୍ତ ସେହି ତପୋଧନ ଋଷିମାନେ ପୁନର୍ବାର ଡିଁଡିନକୁ ବଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।

Verse 12

वृसिकापाणयः केचित्कमंडलुधराः परे । गृहीत्वा पादुकाश्चान्ये तस्य धावंति पृष्ठतः

କେହି ହାତରେ କରଛୁଲ ଧରିଥିଲେ, କେହି କମଣ୍ଡଲୁ ବହନ କରୁଥିଲେ; ଆଉ କେହି ପାଦୁକା ଧରି ତାହାର ପଛେ ପଛେ ଦୌଡ଼ିଲେ।

Verse 13

डिंडिश्चांतर्हितो भूत्वा त्वामुवाच सुमध्यमाम् । रोषोपहतचेतस्कान्पश्यैतांस्त्वं तपोधनान्

ଡିଁଡିନ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହୋଇ, ହେ ସୁମଧ୍ୟମା, ତୁମକୁ କହିଲା— ‘କ୍ରୋଧାକ୍ରାନ୍ତଚିତ୍ତ ଏହି ତପୋଧନମାନଙ୍କୁ ଦେଖ।’

Verse 14

एतस्मात्कारणाद्देवि तव वाक्यान्मयाऽनघे । न कृतोऽनुग्रहस्तेषां सरोषाणां तपस्विनाम्

ହେ ଦେବୀ, ହେ ଅନଘେ! ତୁମ ବାକ୍ୟର କାରଣରୁ ଏହି ହେତୁରେ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେହି ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଲି ନାହିଁ।

Verse 15

अत्रांतरे ते मुनयो ह्यपश्यंतो हि डिंडिनम् । निरानंदं गताः सर्वे द्रष्टुं देवं पितामहम्

ଏହି ମଧ୍ୟରେ ସେହି ମୁନିମାନେ ଡିଁଡିନକୁ ନ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ନିରାନନ୍ଦ ହୋଇ, ଦେବ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଗଲେ।

Verse 16

तं दृष्ट्वा विबुधेशानं विरंचिं विगतज्वरम् । प्रणम्य शिरसा सर्व ऋषयः प्राहुरंजसा

ଦେବମାନଙ୍କ ଅଧୀଶ୍ୱର, ଜ୍ୱରଶୂନ୍ୟ ବିରଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି ସରଳଭାବେ କହିଲେ।

Verse 17

भगवन्डिंडि रूपेण कश्चिदस्ति तपोधनः । विध्वंसनाय दाराणां प्रविष्टः किल भिक्षितुम्

ଭଗବନ୍! ତପସ୍ୟାଧନରେ ସମୃଦ୍ଧ ଜଣେ ତପୋଧନ ‘ଡିଂଡି’ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା ନିମିତ୍ତରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି; ଆମ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ବିନାଶ ହିଁ ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 18

शप्तोऽस्माभिस्तु दुर्वृत्तस्तस्य लिंगं निपातितम् । तस्मिन्निपतितेऽस्माकं तथैव पतितानि च

ଆମେ ସେଇ ଦୁର୍ବୃତ୍ତକୁ ଶାପ ଦେଲୁ; ତାହାର ଲିଙ୍ଗ ପତିତ ହେଲା। ସେହି ପତନ ସହିତ ଆମର ମଧ୍ୟ ତଥାଇବ ପତନ ହେଲା।

Verse 19

गतोऽसौ कारणात्तस्मात्तल्लिंगे पतिते वयम् । निरानंदाः स्थिताः सर्व आचक्ष्वैतद्धि कारणम्

ସେଇ କାରଣରୁ ସେ ଚାଲିଗଲା; ଏବଂ ସେହି ଲିଙ୍ଗ ପତିତ ହେବା ସହିତ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ ରହିଛୁ। ଏହାର ସତ୍ୟ କାରଣ କହନ୍ତୁ।

Verse 20

ब्रह्मोवाच । अशोभनमिदं कार्यं युष्माभिर्यत्कृतं महत् । रुद्रस्यातिसुरूपस्य सेर्ष्या ये हन्तुमुद्यताः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ତୁମେ କରିଥିବା ଏହି ମହତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଶୋଭନ; ଈର୍ଷ୍ୟାବଶେ ତୁମେ ଅତିସୁନ୍ଦର ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ହନନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇଥିଲ।

Verse 21

आसुरीं दानवीं दैवीं यक्षिणीं किंनरीं तथा । विद्याधरीं च गन्धर्वीं नागकन्यां मनोरमाम् । एता वरस्त्रियस्त्यक्त्वा युष्मदीयासु तास्वपि

ସେ ଆସୁରୀ, ଦାନବୀ, ଦେବୀ, ଯକ୍ଷିଣୀ, କିନ୍ନରୀ, ବିଦ୍ୟାଧରୀ, ଗନ୍ଧର୍ବୀ କିମ୍ବା ମନୋହର ନାଗକନ୍ୟା—ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି—ତୁମ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ କିପରି ରମିବ?

Verse 22

आह्लादं कुरुते सर्वे नैव जानीत भो द्विजाः । त्रैलोक्यनायकां सर्वां रूपातिशयसंयुताम्

ସମସ୍ତେ ତାହାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ତୁମେ ତାହା ବୁଝୁନାହ—ସେ ତ୍ରିଲୋକର ନାୟିକା, ଅତୁଳ ରୂପସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 23

तां त्यक्त्वा मुनिपत्नीनामाह्लादं कुरुते कथम् । तया रुद्रो हि विज्ञप्त ऋषीणां कुर्वनुग्रहम्

ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ମୁନିପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଆନନ୍ଦ କରିବ? ନିଶ୍ଚୟ, ତାଙ୍କର ଅନୁରୋଧରେ ରୁଦ୍ର ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଥିଲେ।

Verse 24

तेन वाक्येन पार्वत्या जिज्ञासार्थं कृतं मनः । चतुर्द्दशविधस्यापि भूतग्रामस्य यः प्रभुः

ସେହି କଥାଦ୍ୱାରା ପାର୍ବତୀଙ୍କ ମନ ଜିଜ୍ଞାସା ପାଇଁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା; କାରଣ ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ପ୍ରକାରର ସମସ୍ତ ଭୂତସମୂହର ପ୍ରଭୁ।

Verse 25

स शप्तो डिंडिरूपस्तु भवद्भिः करणेश्वरः । तच्छापाच्छप्तमेवैतत्समस्तं तद्गुणास्पदम् । देवतिर्यङ्मनुष्याणां निरानंदमिति स्थितम्

ତୁମମାନଙ୍କ ଶାପରେ ଡିଂଡି-ରୂପଧାରୀ କରଣେଶ୍ୱର ଶପ୍ତ ହେଲେ। ସେଇ ଶାପରୁ ତାଙ୍କ ଗୁଣାଶ୍ରିତ ଏହି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟ ଶପ୍ତ ହୋଇଗଲା; ତେଣୁ ଦେବ, ତିର୍ୟକ୍ ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ନିରାନନ୍ଦ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ।

Verse 26

शापेनानेन भवतां महा दोषः प्रजायते । आराध्यं नान्यथा लिंगमुन्नतिं यात्यधोगतम्

ଏହି ଅଭିଶାପ ଦ୍ୱାରା ତୁମ୍ଭମାନଙ୍କର ମହା ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ। ଶିବଲିଙ୍ଗ ଆରାଧନା ଯୋଗ୍ୟ, ଅନ୍ୟଥା ଆଚରଣ କଲେ ଉନ୍ନତିରୁ ଅଧୋଗତି ହୁଏ।

Verse 27

एवमुक्तेऽथ देवेन विप्रा ऊचुः पितामहम् । द्रष्टव्यः कुत्र सोऽस्माभिः कथयस्व यथास्थितम्

ଦେବ (ବ୍ରହ୍ମା) ଏପରି କହିବା ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପିତାମହଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଆମ୍ଭେମାନେ ତାଙ୍କୁ କେଉଁଠାରେ ଦର୍ଶନ କରିପାରିବୁ? ଆମ୍ଭଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ କୁହନ୍ତୁ।"

Verse 28

ब्रह्मोवाच । आस्ते गजस्वरूपेण कुबेराश्रमसंस्थितः । तत्र गत्वा तमासाद्य तोषयध्वं पिनाकिनम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: "ସେ କୁବେରଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ହସ୍ତୀ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି। ସେଠାକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚି ପିନାକଧାରୀ ଶିବଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର।"

Verse 29

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य सर्वे ते हृष्टमानसाः । गंतुं प्रवृत्ताः सहसा कोटिसंख्यास्तपोधनाः

ତାଙ୍କର ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। କୋଟି କୋଟି ତପସ୍ୱୀ ହଠାତ୍ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।

Verse 30

चिंतयंतः शुभं देशं द्रष्टुं तं गजरूपिणम् । रुद्रं पितामहाख्यातं कुबेराश्रमवासिनम्

ସେହି ଶୁଭ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ପିତାମହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ କୁବେରଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବାସ କରୁଥିବା ଗଜରୂପୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ସେମାନେ ଗଲେ।

Verse 31

क्षुत्कामकंठास्तृषितान्गौरी मत्वा तपोधनान् । आदाय गोरसं तेषां कारुण्यात्सा पुरः स्थिता

ତପଧନ ସେଇ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଭୁଖା ଓ ପିଆସା ବୋଲି ଭାବି, କରୁଣାବଶେ ଗୌରୀ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋରସ (ଦୁଧ) ନେଇ ସମ୍ମୁଖରେ ଦାଉଁ ହେଲେ।

Verse 32

असितां कुटिलां स्निग्धामायतां भुजगीमिव । वेणीं शिरसि बिभ्राणा गौरी गोरससंयुता

ଗୋରସସହିତ ଗୌରୀ ଶିରରେ କଳା, ବାଙ୍କା, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଦୀର୍ଘ ବେଣୀ ଧାରଣ କଲେ; ସେ ବେଣୀ ସର୍ପିଣୀ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।

Verse 33

सा तानाह मुनीन्सर्वान्यन्मया पर्वताहृतम् । कपित्थफलसंगंधं गोरसं त्वमृतोपमम्

ସେ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ପର୍ବତରୁ ଆଣିଥିବା ଏହି ଗୋରସ କପିତ୍ଥଫଳର ସୁଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ; ଏହା ଅମୃତସମ।”

Verse 34

तयैवमुक्ता विप्रास्तु आहुस्तां विपुलेक्षणाम् । स्नात्वा च सर्वे पास्यामो गोरसं तु त्वयाहृतम्

ଏପରି କହିବା ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେଇ ବିଶାଳନୟନୀ ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସ୍ନାନ କରି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣ ଆଣିଥିବା ଗୋରସ ପାନ କରିବୁ।”

Verse 35

ततः श्रुत्वा तथा देव्या स्नानार्थं तीर्थमुत्तमम् । तप्तोदकेनसंपूर्णं कृतं कुण्डं मनोरमम्

ଏହା ଶୁଣି ଦେବୀ ସ୍ନାନାର୍ଥେ ଏକ ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ତପ୍ତ ଜଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋହର କୁଣ୍ଡ।

Verse 36

तत्र ते संप्लुताः सर्वे विमुक्ता विपुलाच्छ्रमात् । कृताऽह्ना गोरसस्वैव पानार्थं समुपस्थिताः

ସେଠାରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସ୍ନାନ କରି ମହାଶ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଆହ୍ନିକ କର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ଗୋରସ (କ୍ଷୀର) ପାନ ପାଇଁ ଆଗେଇ ଆସିଲେ।

Verse 37

पत्रैर्दिवाकरतरोर्विधाय पुटकाञ्छुभान् । उपविश्य क्रमात्सर्वे ते पिबंति स्म गोरसम्

ଦିବାକର ବୃକ୍ଷର ପତ୍ରରେ ଶୁଭ ପୁଟକ (ପତ୍ରପାତ୍ର) ତିଆରି କରି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କ୍ରମେ ବସି ସେଠାରେ ଗୋରସ ପିଲେ।

Verse 38

गोरसेन तदा तेषाममृतेनेव पूरितान् । बुभुक्षितानां पुटकान्मुनीनां तृप्तिकारणात्

ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ପତ୍ରପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଗୋରସରେ ଏମିତି ପୂରିଗଲା, ଯେନେ ଅମୃତରେ ପୂରିତ। ଭୁକ୍ତ ମୁନିମାନଙ୍କ ତୃପ୍ତିର କାରଣ ତାହା ହେଲା।

Verse 39

पुनः पूरयते गौरी पीत्वा ते तृप्तिमागताः । क्षुत्तृषाश्रमनिर्मुक्ताः पुनर्जाता इव स्थिताः

ଗୌରୀ ପୁନଃପୁନଃ ସେମାନଙ୍କ ପୁଟକ ପୂରାଇଲେ। ପିଇ ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ହେଲେ; ଭୁଖ‑ତୃଷ୍ଣା‑ଶ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନବଜାତ ପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 40

स्वस्थचित्तैस्ततो ज्ञात्वा नेयं गोपालिसंज्ञिका । अनुग्रहार्थमस्माकं गौरीयं समुपागता

ତାପରେ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତରେ ସେମାନେ ଜାଣିଲେ—“ଏ ଗୋପାଳିନୀ ନୁହେଁ; ଆମକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂ ଗୌରୀ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।”

Verse 41

प्रणम्य शिरसा सर्वे तामूचुस्ते सुमध्यमाम् । उमे कथय कुत्रस्थं द्रक्ष्यामो रुद्रमेकदा

ସମସ୍ତେ ଶିର ନମାଇ ସେଇ ସୁମଧ୍ୟା ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ଉମା, ରୁଦ୍ର କେଉଁଠି ବସନ୍ତି? ଯେପରି ଆମେ ଅତି କମରେ ଏକଥର ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିପାରିବୁ।”

Verse 42

तथोक्तास्ते महात्मानस्तं पश्यत महागजम् । गजतां च समासाद्य संचरंतं महाबलम्

ଏପରି କୁହାଯାଇଲା ପରେ ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କୁ କୁହାଗଲା— “ସେଇ ମହାଗଜକୁ ଦେଖ; ଗଜମଣ୍ଡଳୀକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ମହାବଳରେ ସଞ୍ଚରଣ କରୁଛି।”

Verse 43

भवद्भिर्निजभक्त्यायं संग्राह्यो हि यथासुखम् । ते तद्वचनमासाद्य समेत्यैकत्र च द्विजाः

“ତୁମମାନଙ୍କ ନିଜ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଯଥାସୁଖ ବଶ କର।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦ୍ୱିଜମୁନିମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଏକତ୍ର ହେଲେ।

Verse 44

पवित्रास्तं गजं द्रष्टुं भावितेनांतरात्मना । यत्रैकत्र स्थिता विप्रास्तत्र तीर्थं महोदयम् । संगमेश्वरसंज्ञं तु पूर्वं सर्वत्र विश्रुतम्

ଅନ୍ତରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଭାବିତ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସହିତ ସେଇ ଗଜକୁ ଦେଖିବାକୁ ବିପ୍ରମାନେ ଯେଉଁଠି ଏକତ୍ର ରହିଲେ, ସେଇ ସ୍ଥାନ ‘ମହୋଦୟ’ ତୀର୍ଥ; ପୂର୍ବେ ସର୍ବତ୍ର ‘ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା।

Verse 45

ततस्तस्मात्प्रवृत्तास्ते द्रष्टुकामा महागजम् । कुंडिकाः संपरित्यज्य संनह्यात्मानमात्मना

ତାପରେ ସେଠାରୁ ସେମାନେ ମହାଗଜକୁ ଦେଖିବା ଆକାଂକ୍ଷାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। କୁଣ୍ଡିକା ତ୍ୟାଗ କରି, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ନିଜକୁ ସଜ୍ଜ କଲେ।

Verse 46

यत्र ताः कुंडिकास्त्यक्तास्तत्तीर्थं कुण्डिकाह्वयम् । सर्वपापहरं पुंसां दृष्टाऽदृष्टफलप्रदम्

ଯେଉଁଠାରେ ସେହି କୁଣ୍ଡିକାଗୁଡ଼ିକ (ଜଳପାତ୍ର) ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହେଲା, ସେଇ ସ୍ଥାନ ‘କୁଣ୍ଡିକା’ ନାମରେ ତୀର୍ଥ ହେଲା। ଏହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସମସ୍ତ ପାପ ହରେ ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟ-ଅଦୃଷ୍ଟ ଫଳ ଦିଏ।

Verse 47

कुबेरस्याश्रमं प्राप्य ततस्ते मुनिसत्तमाः । नालिकेरवनीसंस्थं ददृशुस्तं द्विपं तदा

କୁବେରଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ସେହି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେତେବେଳେ ନଡ଼ିଆବନରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେହି ହାତୀକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 48

करे ग्रहीतुमारब्धाः स्वकरैर्हृष्टमानसाः । गजस्तान्करसंलग्नान्विचिक्षेप तपोधनान्

ହର୍ଷିତ ମନେ ସେମାନେ ନିଜ ହାତରେ ତାହାର ଶୁଣ୍ଡ ଧରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଶୁଣ୍ଡକୁ ଲଗିଥିବା ସେହି ତପୋଧନମାନଙ୍କୁ ହାତୀ ଝଟକା ଦେଇ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦେଲା।

Verse 49

काश्चिदंगसमालग्नान्समंताद्भयवर्जितान् । एवं स तैः पुनः सर्वैर्मशकैरिव चेष्टितम्

କେତେକ ଜଣ ଭୟହୀନ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ତାହାର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଲଗି ରହିଲେ; ଏଭଳି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୁନଃପୁନଃ ମଶାମାନଙ୍କ ପରି ତାହାକୁ ଉତ୍ତ୍ୟକ୍ତ କଲେ।

Verse 50

क्रीडां करोति विविधां वनसंस्थो हरद्विपः । तद्रूपं संपरित्यज्य रुद्रो रौद्रगजात्मकम्

ବନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହରଙ୍କ ସେହି ହାତୀ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କ୍ରୀଡା କଲା। ପରେ ରୌଦ୍ର-ଗଜସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ରୁଦ୍ର ସେହି ରୂପକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାଶକୁ ଗଲେ।

Verse 51

पुनरन्यच्चकारासौ डिंडिरूपं मनोरमम् । जयशब्दप्रघोषेण वेदमङ्गलगीतकैः

ପୁନର୍ବାର ସେ ମନୋହର ‘ଡିଣ୍ଡି’ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ଚାରିଦିଗେ ଜୟଧ୍ୱନି ଓ ବେଦମଙ୍ଗଳର ଶୁଭ ଗୀତ ଗୁଞ୍ଜିତ ହେଲା।

Verse 52

उन्नामितं पुनस्तेन यत्र लिंगं महोदयम् । तदुन्नतमिति प्रोक्तं स्थानं स्थानवतां वरम्

ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପୁନର୍ବାର ସେଇ ମହୋଦୟ ଲିଙ୍ଗକୁ ଉଚ୍ଚ କଲେ, ସେ ସ୍ଥାନ ‘ଉନ୍ନତ’ ବୋଲି କୁହାଗଲା—ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 53

गजरूपधरस्तत्र स्थितः स्थाने महाबलः । गणनाथस्वरूपेण ह्युन्नतो जगति स्थितः

ସେଠାରେ ମହାବଳୀ ଗଜରୂପ ଧାରଣ କରି ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ; ଏବଂ ‘ଉନ୍ନତ’ ଭାବେ ଜଗତରେ ଗଣନାଥ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ବିରାଜିତ।

Verse 54

डिंडिरूप धरो भूत्वा रुद्रः प्राह तपोधनान् । यन्मया भवतां कार्यं कर्तव्यं तदिहोच्यताम्

‘ଡିଣ୍ଡି’ ରୂପ ଧାରଣ କରି ରୁଦ୍ର ତପୋଧନ ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୁମମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଯାହା କରାଇବାକୁ ଅଛି, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଯାହା, ତାହା ଏଠାରେ କୁହ।”

Verse 55

एवमुक्तस्तु तैरुक्तः सर्वज्ञानक्रियापरैः । सानन्दाः प्राणिनः संतु त्वत्प्रसादात्पुरा यथा

ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସର୍ବଜ୍ଞାନ ଓ ସତ୍କ୍ରିୟାରେ ପରାୟଣ ସେମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉନ୍ତୁ, ପୂର୍ବକାଳରେ ଯେପରି ଥିଲେ ସେପରି।”

Verse 56

क्षंतव्यं देवदेवेश कृतं यन्मूढमानसैः । त्वत्प्रसादात्सुरेशान तत्त्वं सानुग्रहो भव

ହେ ଦେବଦେବେଶ! ମୂଢ ମନରେ ଯାହା କରାଯାଇଛି, ତାହା କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ। ହେ ସୁରେଶ୍ୱର! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଆମ ପ୍ରତି ସତ୍ୟରୂପେ ଅନୁଗ୍ରହୀ ଓ କରୁଣାମୟ ହୁଅନ୍ତୁ।

Verse 57

एवमस्त्विति तेनोक्तास्ते सर्वे विगतज्वराः । तल्लिंगानुकृतिं लिंगमीजिरे मुनयस्तथा । चक्रुस्ते मुनयः सर्वे स्तुतिं विगतमत्सराः

ସେ “ଏବମସ୍ତୁ” ବୋଲି କହିବାମାତ୍ରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଜ୍ୱରମୁକ୍ତ ହେଲେ। ପରେ ମୁନିମାନେ ସେହି ଦିବ୍ୟ ଲିଙ୍ଗର ଅନୁକୃତି ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କଲେ, ଏବଂ ମତ୍ସରରହିତ ସମସ୍ତ ମୁନି ସ୍ତୁତି ରଚନା କଲେ।

Verse 58

क्षमस्व देवदेवेश कुर्वस्माकमनुग्रहम् । अस्मिंल्लिंगे लयं गच्छ मूलचण्डीशसंज्ञके । त्रिकालं देवदेवेश ग्राह्या ह्यत्र कला त्वया

ହେ ଦେବଦେବେଶ! ଆମକୁ କ୍ଷମା କରି ଆମ ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ। ‘ମୂଳଚଣ୍ଡୀଶ’ ନାମକ ଏହି ଲିଙ୍ଗରେ ଆପଣ ଲୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ (ଏଠାରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତୁ)। ହେ ଦେବଦେବେଶ! ତ୍ରିକାଳରେ ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କ କଳା ଗ୍ରହଣୀୟ ହେଉ।

Verse 59

ईश्वर उवाच । चण्डी तु प्रोच्यते देवी तस्या ईशस्त्वहं स्मृतः । तस्य मूलं स्मृतं लिंगं तदत्र पतितं यतः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଦେବୀ ‘ଚଣ୍ଡୀ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ମୁଁ ତାଙ୍କର ଈଶ (ସ୍ୱାମୀ) ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ। ଯେ ଲିଙ୍ଗ ଏଠାରେ ପତିତ ହୋଇଥିଲା, ସେହିଟି ତାଙ୍କର ‘ମୂଳ’ ଲିଙ୍ଗ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 60

तस्मात्तन्मूल चण्डीश इति ख्यातिं गमिष्यति वा । पीकूपतडागानां शतैस्तु विपुलैरपि

ଏହିହେତୁ ଏହା ‘ମୂଳଚଣ୍ଡୀଶ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିବ। ଏଠାରେ ବିଶାଳ କୂପ ଓ ତଡାଗର ଶତଶଃ (ନିର୍ମାଣ) କଲେ ମଧ୍ୟ…

Verse 61

कृतैर्यज्जायते पुण्यं तत्पुण्यं लिंगदर्शनात् । ब्रह्माण्डं सकलं दत्त्वा यत्पुण्यफलमाप्नुयात्

ଯେ କର୍ମମାନଙ୍କୁ କରି ଯେ ପୁଣ୍ୟ ଜନ୍ମେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ମାତ୍ର ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନରେ ମିଳେ। ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦାନ କଲେ ଯେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ, ସେହିଠାରେ ମଧ୍ୟ ସୁଲଭ।

Verse 62

तत्पुण्यं लभते देवि मूलचण्डीशदर्शनात् । तत्र दानानि देयानि षोडशैव नरोत्तमैः

ହେ ଦେବୀ! ମୂଳଚଣ୍ଡୀଶଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ସେଠାରେ ନରୋତ୍ତମମାନେ ଷୋଳ ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 63

एवं तद्भविता सर्वं यन्मयोक्तं द्विजोत्तमाः । यात दारुवनं विप्राः सर्वे यूयं तपोधनाः । मया सर्वे समादिष्टा यात दारुवनं द्विजाः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ସେସବୁ ଏମିତିହି ହେବ। ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ତପ ଧନ ଥିବା ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଦାରୁବନକୁ ଯାଅ। ମୁଁ ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଇଛି—ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଦାରୁବନକୁ ଯାଅ।

Verse 64

ततस्तु संप्राप्य महद्वचो मम सर्वे प्रहृष्टा मुनयो महोदयम् । गत्वा च तद्दारुवनं महेश्वरि पुनश्च चेरुः सुतपस्तपोधनाः

ହେ ମହେଶ୍ୱରୀ! ମୋର ମହାନ ବଚନ ପାଇ ସମସ୍ତ ମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରହର୍ଷିତ ହେଲେ। ପରେ ସେହି ଦାରୁବନକୁ ଯାଇ, ତପ ଧନ ଥିବା ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଲେ।

Verse 65

एतस्मात्कारणाद्देवि मूलचण्डीशसंज्ञितम् । लिंगं पापहरं नृणामर्द्धचन्द्रेण भूषितम्

ହେ ଦେବୀ! ଏହି କାରଣରୁ ସେହି ଲିଙ୍ଗ ‘ମୂଳଚଣ୍ଡୀଶ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାପ ହରେ ଏବଂ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରରେ ଭୂଷିତ।

Verse 66

दोहनी दुग्थदानेन मुनीनां तृषितात्मनाम् । श्रमापहारं यद्देवि त्वया कृतमनुत्तमम् । तत्तप्तोदकनाम्ना वा अभूत्कुण्डं धरातले

ହେ ଦେବୀ! ଦୋହନୀ ଗାଈ ଦ୍ୱାରା ତୃଷାର୍ତ୍ତ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଦୁଗ୍ଧଦାନ କରି ତୁମେ ଯେ ଅନୁତ୍ତମ କର୍ମ କଲ, ତାହା ତାଙ୍କର ଶ୍ରମ ହରଣ କଲା। ସେହି ସ୍ଥାନ ପୃଥିବୀରେ ‘ତପ୍ତୋଦକ’ ନାମକ କୁଣ୍ଡ ହେଲା।

Verse 67

ऋषितोयाजले स्नात्वा चण्डीशं यः प्रपूजयेत् । स प्रचण्डो भवेद्भूमौ भुवनानामधीश्वरः

ଯେ ‘ଋଷିତୋୟ’ ନାମକ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ଭକ୍ତିରେ ଚଣ୍ଡୀଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ହୋଇ ଭୁବନମାନଙ୍କର ଅଧୀଶ୍ୱରତ୍ୱ ପାଏ।

Verse 68

एतत्संक्षेपतो देवि माहात्म्यं कीर्तितं तव । मूलचण्डीशदेवस्य श्रुतं पातकनाशनम्

ହେ ଦେବୀ! ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏପରି କୀର୍ତ୍ତିତ ହେଲା। ମୂଳଚଣ୍ଡୀଶ ଦେବଙ୍କ ଚରିତ ଶ୍ରବଣ ପାପନାଶକ।

Verse 308

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये तप्तोदककुण्डोत्पत्तौ मूलचण्डीशोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टोत्तर त्रिशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ପ୍ରଭାସଖଣ୍ଡର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, ତପ୍ତୋଦକକୁଣ୍ଡୋତ୍ପତ୍ତି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ମୂଳଚଣ୍ଡୀଶୋତ୍ପତ୍ତି-ମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ତିନିଶେ ଆଠତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।