Prabhasa Kshetra Mahatmya

Vyasa

Prabhasa Khanda366 Adhyayas8991 Shlokas

This section is centered on Prabhāsa-kṣetra, a coastal pilgrimage region in western India traditionally associated with Somnātha/Someśvara worship and a dense network of tīrthas. The text treats the landscape as a ritual field where travel (yātrā), bathing, and recitation function analogously to Vedic rites, while also embedding the site in a broader purāṇic memory-map through genealogies of teachers and narrators.

Adhyayas in Prabhasa Kshetra Mahatmya

366 chapters to explore.

Adhyaya 1

प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रस्तावना (Prologue: Invocation, Authority, and Eligibility)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ കഥയുടെ പശ്ചാത്തലവും പ്രാമാണ്യ-പരമ്പരയും സ്ഥാപിക്കുന്നു. പുരാണാർത്ഥത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ജ്ഞാതാവും ആചാര്യനുമായി വ്യാസനെ സ്മരിക്കുന്നു. നൈമിഷാരണ്യത്തിലെ ഋഷികൾ സൂതനോട് (റോമഹർഷണൻ) പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യം പറയാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു; മുൻപുള്ള ബ്രാഹ്മീ യാത്രയെ സൂചിപ്പിച്ച് പ്രത്യേകിച്ച് വൈഷ്ണവീയും റൗദ്രീയും യാത്രകളുടെ വിവരണം അവർ ചോദിക്കുന്നു. ആരംഭത്തിൽ സോമേശ്വരസ്തുതി, ചൈതന്യസ്വരൂപമായ (ചിന്മാത്ര) തത്ത്വത്തിന് നമസ്കാരം, അമൃതം–വിഷം എന്ന വിരുദ്ധതയിലൂടെ സംരക്ഷണഭാവം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് സൂതൻ ഹരിയെ ഓംകാരസ്വരൂപൻ, പരമാതീതനും സർവ്വാന്തര്യാമിയും ആയി സ്തുതിച്ച്, വരാനിരിക്കുന്ന കഥ സുസംഘടിതവും അലങ്കാരയുക്തവും പാവനകരവും ആണെന്ന് പറയുന്നു. ധാർമ്മിക നിർദ്ദേശങ്ങൾ ഉണ്ട്—നാസ്തികർക്കു ഈ ഉപദേശം നൽകരുത്; ശ്രദ്ധയുള്ള, ശാന്തമായ, യോഗ്യമായ അധികാരികൾക്കായി മാത്രം പാരായണം. ബ്രാഹ്മണ അർഹത സംസ്‌കാരങ്ങൾ, നിത്യകർമ്മങ്ങൾ, സദാചാരം എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം കൈലാസത്തിലെ ശിവനിൽ നിന്ന് പരമ്പരയായി സൂതനിലേക്കെത്തിയ ശ്രവണ-വംശാവലി വിവരിച്ച്, ഈ ഭാഗം സംപ്രദായസംരക്ഷിതമായ പ്രാമാണിക രേഖയെന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു.

30 verses

Adhyaya 2

Purāṇa-lakṣaṇa, Purāṇa-anuक्रम, and Upapurāṇa Enumeration (पुराणलक्षण–पुराणानुक्रम–उपपुराणनिर्देश)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋഷിമാർ കഥാ-പ്രവചനത്തെ വിലയിരുത്താനുള്ള മാനദണ്ഡങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു—അതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ, ഗുണദോഷങ്ങൾ, പ്രാമാണിക രചനയെ തിരിച്ചറിയുന്ന വിധം എന്നിവ. സൂതൻ മറുപടിയായി വേദത്തിന്റെയും പുരാണത്തിന്റെയും ആദി ഉദ്ഭവം, ആദ്യം പുരാണസമാഹാരം അതിവിപുലമായിരുന്നുവെന്ന ധാരണ, പിന്നീടു വ്യാസൻ കാലാനുസൃതമായി അത് സംക്ഷിപ്തമാക്കി അഷ്ടാദശ മഹാപുരാണങ്ങളായി വിഭജിച്ചതും വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മഹാപുരാണങ്ങളും ഉപപുരാണങ്ങളും പേരോടെ എണ്ണിപ്പറയുന്നു; പലിടത്തും ഏകദേശ ശ്ലോകസംഖ്യയും ദാനബന്ധമായ വിധികളും ചേർക്കപ്പെടുന്നു—ഗ്രന്ഥപ്രതി എഴുതുക, ദാനം ചെയ്യുക, അനുബന്ധ അനുഷ്ഠാനങ്ങളോടെ പുണ്യം സമ്പാദിക്കുക. പുരാണത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധ പഞ്ചലക്ഷണം (സർഗ, പ്രതിസർഗ, വംശ, മന്വന്തര, വംശാനുചരിത) വ്യക്തമാക്കുന്നു; ഗുണഭേദപ്രകാരം സാത്ത്വിക/രാജസ/താമസ വിഭാഗീകരണവും അതനുസരിച്ച ദേവതാപ്രാധാന്യവും പറയുന്നു. അവസാനത്തിൽ ഇതിഹാസ–പുരാണ പരമ്പര വേദാർത്ഥത്തെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന ആശ്രയമാണെന്ന് വീണ്ടും ഉറപ്പാക്കി, സ്കന്ദപുരാണത്തിന്റെ ആന്തരിക സപ്തവിഭാഗങ്ങളിൽ പ്രാഭാസിക ഖണ്ഡത്തിന്റെ സ്ഥാനം നിർണ്ണയിച്ച്, സ്ഥലാധിഷ്ഠിത പുണ്യഭൂഗോള വിവരണത്തിന് മുന്നൊരുക്കം ചെയ്യുന്നു।

107 verses

Adhyaya 3

तीर्थविस्तरप्रश्नः प्रभासरहस्यप्रकाशश्च (Inquiry into the Spread of Tīrthas and the Revelation of Prabhāsa’s Secret)

ഈ അധ്യായത്തിൽ മുൻപ് പറഞ്ഞ സൃഷ്ടിവിഷയങ്ങൾക്കു ശേഷം ഋഷിമാർ സൂതനോട് തീർത്ഥങ്ങളുടെ ക്രമബദ്ധമായ വിവരണം അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സൂതൻ കൈലാസത്തിൽ നടന്ന പഴയ സംവാദം ഓർക്കുന്നു—ദേവി ദിവ്യസഭ ദർശിച്ച് ശിവനെ ദീർഘസ്തോത്രത്തോടെ സ്തുതിക്കുന്നു. ശിവൻ മറുപടിയായി ശിവ-ശക്തികളുടെ പരമാഭേദം പ്രഖ്യാപിച്ച്, യജ്ഞകർമ്മം, ലോകകാര്യങ്ങൾ, കാലമാനങ്ങൾ, പ്രകൃതിശക്തികൾ എന്നിവയിൽ പരസ്പരവ്യാപ്തി കാണിക്കുന്ന വിപുലമായ താദാത്മ്യവചനമാല ഉച്ചരിക്കുന്നു. പിന്നീട് കലിയുഗപീഡിത ജീവികൾക്കായി പ്രായോഗിക ഉപദേശം ദേവി ചോദിക്കുന്നു—ദർശനമാത്രത്തിൽ സർവതീർത്ഥഫലം നൽകുന്ന ഒരു തീർത്ഥം ഏതാണ് എന്ന്. ശിവൻ ഭാരതത്തിലെ പ്രധാന തീർത്ഥങ്ങളെ പറഞ്ഞ ശേഷം, പ്രഭാസത്തെ ഗൂഢവും പരമവുമായ ക്ഷേത്രമായി ഉയർത്തുന്നു. കപടരും ഹിംസകരും നാസ്തികരുമായ യാത്രികർ വാഗ്ദത്തഫലം നേടുകയില്ലെന്നും, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ശക്തി ഉദ്ദേശപൂർവം സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവെന്നും നൈതിക വിമർശനം വരുന്നു. അവസാനം സോമേശ്വര ലിംഗത്തിന്റെ പ്രകാശവും അതിന്റെ സൃഷ്ടികാര്യത്തിലെ പങ്കും, ഇച്ഛാ-ജ്ഞാന-ക്രിയ എന്ന മൂന്ന് ശക്തികൾ ലോകകാര്യാർത്ഥം ഉദ്ഭവിച്ചതും വിവരിച്ച്, ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രവിക്കുന്നവർക്ക് പാവനതയും സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തിയും ഫലശ്രുതിയായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।

149 verses

Adhyaya 4

प्रभासक्षेत्रप्रमाण-त्रिविधविभाग-श्रीसोमेश्वरमाहात्म्य (Prabhāsa: Measurements, Threefold Division, and the Somēśvara Discourse)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി പ്രഭാസതീർത്ഥത്തിന്റെ സർവതീർത്ഥോത്തമത്വവും അവിടെ ചെയ്ത കർമ്മങ്ങൾക്ക് എന്തുകൊണ്ട് അക്ഷയപുണ്യഫലം ലഭിക്കുന്നുവെന്നും വിശദമായി ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ മറുപടി പറയുന്നു—പ്രഭാസം തനിക്കേറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട ക്ഷേത്രഭൂമിയാണ്; അവിടെ താൻ നിത്യസന്നിധനായതിനാൽ ഭക്തിയോടെ ചെയ്യുന്ന ദാനം, തപസ്, ജപം, യജ്ഞം മുതലായവ ക്ഷയിക്കാത്ത ഫലം നൽകുന്നു. തുടർന്ന് ക്ഷേത്രം–പീഠം–ഗർഭഗൃഹം എന്ന ത്രിതല വിഭജനം വിശദീകരിച്ച്, നില ഉയരുന്തോറും ഫലം വർധിക്കുന്നതായി പറയുന്നു. അതിരുകൾ, ദിക്കുസൂചനകൾ, അകത്തെ രുദ്ര–വിഷ്ണു–ബ്രഹ്മ വിഭജനം, തീർത്ഥങ്ങളുടെ എണ്ണം, കൂടാതെ റൗദ്രീ–വൈഷ്ണവീ–ബ്രാഹ്മീ യാത്രകൾ ഇച്ഛാ–ക്രിയാ–ജ്ഞാന ശക്തികളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചുള്ള വിധാനവും പ്രതിപാദിക്കുന്നു. പിന്നീട് സോമേശ്വരനും കാലഭൈരവ/കാലാഗ്നിരുദ്രനും സംബന്ധിച്ച സംരക്ഷണ-ശുദ്ധീകരണ തത്ത്വം, ശതരുദ്രീയം ശൈവ ആരാധനയിലെ മാതൃകാപാഠമെന്ന നില, വിനായക, ദണ്ഡപാണി, ഗണങ്ങൾ തുടങ്ങിയ രക്ഷകരുടെ വിവരണം എന്നിവ വരുന്നു. ദ്വാരദേവതകളെ ആദരിക്കൽ, ഘൃത-കംബളം പോലുള്ള അർപ്പണങ്ങൾ, പ്രത്യേക രാത്രികളിലെ നിർദ്ദിഷ്ട ആചാരങ്ങൾ തുടങ്ങിയ തീർത്ഥയാത്രാ ശിഷ്ടാചാരങ്ങളും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

129 verses

Adhyaya 5

प्रभासक्षेत्रस्य अतिविशेषमहिमा — The Supreme Eminence of Prabhāsa-kṣetra

ഈ അധ്യായത്തിൽ സൂതന്റെ അവതാരികയ്ക്കുശേഷം ദേവി പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹിമ കൂടുതൽ വിശദമായി ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പ്രഭാസത്തെ തന്റെ പ്രിയക്ഷേത്രമായി പ്രഖ്യാപിച്ച്, യോഗികൾക്കും വൈരാഗ്യശീലികൾക്കും പരാഗതി ലഭിക്കുന്ന സ്ഥലം ഇതാണെന്നും, ഇവിടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവർ ശിവലോകം പ്രാപിക്കുന്നുവെന്നും പറയുന്നു. മാർക്കണ്ഡേയൻ, ദുര്വാസാവ്, ഭരദ്വാജൻ, വസിഷ്ഠൻ, കശ്യപൻ, നാരദൻ, വിശ്വാമിത്രൻ മുതലായ മഹർഷികൾ ഈ ക്ഷേത്രം വിട്ടുപോകാതെ നിരന്തരം ലിംഗപൂജയിൽ ഏർപ്പെടുന്നതായി വിവരണം വരുന്നു. അഗ്നിതീർത്ഥം, രുദ്രേശ്വരം, കമ്പർദീശം, രത്നേശ്വരം, അർക്കസ്ഥലം, സിദ്ധേശ്വരം, മാർക്കണ്ഡേയസ്ഥാനം, സരസ്വതി/ബ്രഹ്മകുണ്ടം എന്നിവിടങ്ങളിൽ ജപ-പൂജയിൽ ലീനമായ മഹാസമൂഹങ്ങളെ സംഖ്യകളോടെ സൂചിപ്പിച്ച് പുണ്യഘനത കാണിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയായി ചന്ദ്രശേഖരന്റെ ദർശനം വേദാന്തത്തിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെട്ട സമസ്തഫലവും നൽകുന്നു; സ്നാനവും പൂജയും യജ്ഞഫലം നൽകുന്നു; പിണ്ഡ-ശ്രാദ്ധം പിതൃഉദ്ധാരം പലമടങ്ങ് വർധിപ്പിക്കുന്നു; ജലത്തിന്റെ അനായാസ സ്പർശം പോലും പുണ്യകരമാണെന്നും പറയുന്നു. വിഭ്രമ-സംഭ്രമ എന്ന ഗണങ്ങൾ, വിനായകസ്വഭാവമുള്ള ഉപസർഗങ്ങൾ, ‘പത്ത് ദോഷങ്ങൾ’ എന്നിവ പറഞ്ഞ്, വിഘ്നനിവാരണത്തിന് ദണ്ഡപാണിയെ ഭക്തിയോടെ ദർശിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. അവസാനം എല്ലാ വർണക്കാരും—കാമികളായാലും നിഷ്കാമികളായാലും—പ്രഭാസത്തിൽ മരിച്ചാൽ ശിവന്റെ ദിവ്യധാമം പ്രാപിക്കുമെന്ന് പൊതുവാക്കി, മഹാദേവന്റെ ഗുണങ്ങൾ അവാച്യമാണെന്നും സ്ഥാപിക്കുന്നു.

45 verses

Adhyaya 6

सोमेश्वरलिङ्गस्य परमार्थवर्णनम् (Theological Description of the Someshvara Liṅga at Prabhāsa)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി, മുൻപ് പറഞ്ഞതിന്റെ അത്ഭുതത്വം അംഗീകരിച്ച്—മറ്റു ലോകപ്രശസ്ത ലിംഗങ്ങളെക്കാൾ സോമേശ്വരലിംഗത്തിന്റെ ഫലപ്രദശക്തി എന്തുകൊണ്ട് ശ്രേഷ്ഠം, പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രത്യേക മഹിമ എന്ത് എന്നു ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ മറുപടി പറയുന്നു—ഇത് പരമ ‘രഹസ്യ’ ഉപദേശം; തീർത്ഥം, വ്രതം, ജപം, ധ്യാനം, യോഗം എന്നിവയിൽ പ്രഭാസമാഹാത്മ്യം ഏറ്റവും ഉന്നതമാണെന്ന്. തുടർന്ന് സോമേശ്വരലിംഗത്തിന്റെ പരമാർത്ഥസ്വരൂപം നിർവചിക്കുന്നു—അത് ധ്രുവം, അക്ഷയം, അവ്യയം; ഭയം, മലിനത, പരാധീനത, ആശയവ്യാപ്തി എന്നിവയിൽ നിന്ന് വിമുക്തം; സാധാരണ സ്തുതിക്കും വാക്കിനും അതീതം. എങ്കിലും साधകന്റെ ബോധത്തിനായി ജ്ഞാനദീപംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു; പ്രണവം/ശബ്ദബ്രഹ്മം, ഹൃദയപദ്മം, ദ്വാദശാന്തം എന്ന അന്തർസ്ഥാനചിത്രങ്ങൾ, ‘കേവല’ ‘ദ്വൈതവರ್ಜിത’ അദ്വയ ലക്ഷണങ്ങൾ എന്നിവ ചേർന്നു വരുന്നു. വേദസൂചനയായി ‘തമസ്സിന് അപ്പുറം മഹാൻ പുരുഷൻ’നെ അറിയുക എന്നത് പറയുന്നു; ആയിരം വർഷം പറഞ്ഞാലും സോമേശ്വര മഹിമ പൂർണ്ണമായി വിവരണാതീതമാണെന്നും സമ്മതിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഏതു വർണ്ണക്കാരനും പാഠം വായിക്കുകയോ കേൾക്കുകയോ ചെയ്താൽ പാപമുക്തി നേടി ഇഷ്ടസിദ്ധി പ്രാപിക്കും എന്നു പറയുന്നു.

41 verses

Adhyaya 7

सोमेश्वरनाम-प्रभाव-वर्णनम् | Someshvara: Names Across Kalpas, Boon of Soma, and the Sacred Topography of Prabhāsa

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി മുൻസ്തുതികൾ കേട്ട ശേഷം ശങ്കരനോട് ചോദിക്കുന്നു—“സോമേശ്വര/സോമനാഥ” എന്ന നാമം എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ചു, അത് എങ്ങനെ സ്ഥിരമാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു, കൂടാതെ കല്പം കല്പമായി നാമഭേദം എന്തുകൊണ്ട് സംഭവിക്കുന്നു? ലിംഗത്തിന്റെ മുൻകാലവും ഭാവികാലവും നാമങ്ങളും അവൾ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ മറുപടിയായി, ബ്രഹ്മയുഗചക്രത്തിൽ വിവിധ ബ്രഹ്മ-പര്യായങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ലിംഗത്തിന് വ്യത്യസ്ത നാമങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമെന്ന് വിശദീകരിച്ച്, നാമപരമ്പര ക്രമമായി പറഞ്ഞ്, നിലവിലെ “സോമനാഥ/സോമേശ്വര” എന്നും ഭാവിയിലെ “പ്രാണനാഥ” എന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദേവിയുടെ സ്മൃതിനാശം അവളുടെ പുനഃപുനർ അവതാരധാരണയും പ്രകൃതികാര്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട രൂപാന്തരങ്ങളും മൂലമാണെന്ന് പറഞ്ഞ്, പല കല്പങ്ങളിലെയും അവളുടെ നാമ-രൂപങ്ങൾ ശിവൻ വിവരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സോമ/ചന്ദ്രന്റെ തപസ്സ്, ഒരു ഉഗ്രവിശേഷണത്തോടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ലിംഗാരാധന, 그리고 “സോമനാഥ” എന്ന നാമം ബ്രഹ്മചക്രം മുഴുവൻ തുടർന്നുള്ള എല്ലാ ചന്ദ്രാധികാരികളിലും പ്രസിദ്ധമായിരിക്കട്ടെ എന്ന വരം—ഇവയിലൂടെ നാമസ്ഥൈര്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നെ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ അളവ്, കേന്ദ്ര പുണ്യവലം, ദിക്കുസീമകൾ, സമുദ്രസമീപത്തെ ലിംഗസ്ഥാനം എന്നിവ ഭൂപടസദൃശമായി വിവരിക്കുന്നു. ആ പുണ്യവൃത്തത്തിനുള്ളിൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവർക്ക് മോക്ഷഫലം, ക്ഷേത്രപരിധിയിൽ പാപാചാരം ഒഴിവാക്കേണ്ടതിന്റെ കർശന ഉപദേശം, ഗുരുതര കുറ്റക്കാരെ നിയന്ത്രിക്കാൻ വിഘ്നനായകന്റെ സംരക്ഷണ-ഭരണക്രമം എന്നിവയും പറയുന്നു. അവസാനം സോമേശ്വരലിംഗത്തിന്റെ അപൂർവ പ്രിയത, തീർത്ഥ-ലിംഗങ്ങളുടെ സംഗമകേന്ദ്രത്വം, ഭക്തി-സ്മരണം-നിയമിത ജപം എന്നിവയിലൂടെ വിമോചനദായകമായ മഹിമ വീണ്ടും പാടപ്പെടുന്നു.

105 verses

Adhyaya 8

श्रीसोमेश्वरैश्वर्यवर्णनम् (Description of the Sovereign Powers of Śrī Someśvara)

ഈ അധ്യായം ദേവി–ഈശ്വര സംവാദമായി വിരിയുന്നു. ദേവി, സോമേശ്വരന്റെ പുനഃശുദ്ധീകരണ മഹിമയും ബ്രഹ്മാ–വിഷ്ണു–ഈശ എന്ന ത്രിതത്ത്വ ചട്ടക്കൂടും വീണ്ടും വിശദീകരിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ മറുപടിയായി—പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ സോമേശ്വരലിംഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അത്ഭുതങ്ങൾ പറയുന്നു; അനവധി തപസ്വി ഋഷികൾ ലിംഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അതിൽ ലീനമായെന്നും, അവിടെ നിന്ന് സിദ്ധി, വൃദ്ധി, തുഷ്ടി, ഋദ്ധി, പുഷ്ടി, കീർത്തി, ശാന്തി, ലക്ഷ്മി മുതലായ കല്യാണശക്തികൾ വ്യക്തമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നതായും വിവരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മന്ത്രസിദ്ധികൾ, യോഗരസായനങ്ങൾ, ഔഷധരസങ്ങൾ, ഗരുഡവിദ്യ, ഭൂതതന്ത്രം, ഖേചരീ/അന്തരീ പോലുള്ള പ്രത്യേക പരമ്പരകൾ—ഇവയെല്ലാം ഈ ധാമത്തിൽ നിന്നുള്ള വികിരണങ്ങളായി നിരൂപിക്കുന്നു. യുഗയുഗങ്ങളിൽ പ്രഭാസയിലെ സോമേശ്വരത്തിൽ സിദ്ധി നേടിയ സിദ്ധഗണങ്ങളുടെ (പാശുപതബന്ധിതരെയും ഉൾപ്പെടുത്തി) പേരുകൾ പട്ടികപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ അശുഭകർമ്മം മൂലം സാധാരണർ ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ മൂല്യം തിരിച്ചറിയാതെ പോകുന്നു എന്നും പറയുന്നു. ഗ്രഹദോഷങ്ങൾ, ആത്മാവാദി ഉപദ്രവങ്ങൾ, പലവിധ രോഗങ്ങൾ—ഇവ സോമേശ്വരദർശനമാത്രത്തിൽ ശമിക്കുന്നതായി വിശദമായ പട്ടികയോടെ പറയുന്നു. അവസാനം സോമേശ്വരനെ ‘പശ്ചിമോ ഭൈരവ’ ‘കാലാഗ്നിരുദ്ര’ തുടങ്ങിയ നാമങ്ങളാൽ ഏകീകരിച്ച്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ‘സർവ്വപാതകനാശന’—സകല പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്ന തീർത്ഥസിദ്ധാന്തം—എന്ന് വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കുന്നു.

29 verses

Adhyaya 9

मुण्डमालारहस्यं तथा प्रभासक्षेत्रतत्त्वनिर्णयः (The Secret of the Skull-Garland and the Tattva-Doctrine of Prabhāsa)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ ശങ്കരനെ സോമേശ്വരനെന്നു ഭക്തിപൂർവ്വം വന്ദിച്ച്, കാലാഗ്നി-കേന്ദ്രിതമായ ദിവ്യരൂപദർശനം സ്മരിക്കുന്നു. ആദിയില്ലാത്തതും പ്രളയാതീതവുമായ പ്രഭു എങ്ങനെ മുണ്ഡമാല ധരിക്കുന്നു എന്ന തത്ത്വസംശയം അവൾ ഉന്നയിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ മറുപടി പറയുന്നു—അനന്ത കല്പചക്രങ്ങളിൽ അനേകം ബ്രഹ്മാക്കളും വിഷ്ണുക്കളും ഉദ്ഭവിച്ച് ലയിക്കുന്നു; മുണ്ഡമാല പുനഃപുനഃ നടക്കുന്ന സൃഷ്ടി-പ്രളയങ്ങളിലെ അധിപത്യത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. തുടർന്ന് പ്രഭാസത്തിലെ ശിവന്റെ ശാന്തവും ജ്യോതിര്മയവും ആദി-മധ്യ-അന്ത്യാതീതവുമായ രൂപം വർണ്ണിക്കുന്നു—ഇടത്ത് വിഷ്ണു, വലത്ത് ബ്രഹ്മാ, ഉള്ളിൽ വേദങ്ങൾ, കണ്ണുകളായി ലോകദീപ്തികൾ; ഇതോടെ ദേവിയുടെ സംശയം നീങ്ങി അവൾ ദീർഘസ്തോത്രം അർപ്പിക്കുന്നു. പിന്നീട് ദേവി പ്രഭാസത്തിന്റെ മഹിമ കൂടുതൽ കേൾക്കാൻ അപേക്ഷിച്ച്, വിഷ്ണു എന്തുകൊണ്ട് ദ്വാരക വിട്ട് പ്രഭാസത്തിൽ തന്നെ അന്ത്യം പ്രാപിക്കുന്നു എന്ന് പല ചോദ്യങ്ങളും ഉന്നയിക്കുന്നു—ലോകകാര്യങ്ങൾ, അവതാരധർമ്മം, നിയതി മുതലായവ. സൂതൻ രംഗം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; ഈശ്വരൻ ‘രഹസ്യ’ ഉപദേശം ആരംഭിക്കുന്നു—പ്രഭാസം മറ്റു തീർത്ഥങ്ങളെക്കാൾ ഫലത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠം; ഇവിടെ ബ്രഹ്മ-തത്ത്വം, വിഷ്ണു-തത്ത്വം, റൗദ്ര-തത്ത്വം എന്നിങ്ങനെ ത്രിതത്ത്വങ്ങളുടെ അപൂർവ സംഗമം. 24/25/36 എന്ന തത്ത്വസംഖ്യകൾ ബ്രഹ്മാ-വിഷ്ണു-ശിവ സന്നിധിയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി പറയുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതിയിൽ പ്രഭാസത്തിൽ മരണം എല്ലാ വർണ്ണാശ്രമങ്ങളിലെയും എല്ലാ യോനികളിലെയും ജീവികൾക്കും—even ഗുരുപാപഭാരിതർക്കും—ഉന്നതഗതിയും ശുദ്ധിയും നൽകുന്നു എന്ന് ക്ഷേത്രപാവനതത്ത്വം ഊന്നിപ്പറയുന്നു.

62 verses

Adhyaya 10

तत्त्वतीर्थ-निरूपणम् (Mapping of Tattva-Tīrthas and the Sanctity of Prabhāsa)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശമായി തത്ത്വചിന്തയെ തീർത്ഥയാത്രയുടെ ഭൂപടമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഭൂമി, ജലം, തേജസ്, വായു, ആകാശം എന്നീ തത്ത്വക്ഷേത്രങ്ങൾക്ക് യഥാക്രമം ബ്രഹ്മാവ്, ജനാർദ്ദനൻ, രുദ്രൻ, ഈശ്വരൻ, സദാശിവൻ എന്നിവർ അധിഷ്ഠാതാക്കളാണെന്നും, ഓരോ തത്ത്വക്ഷേത്രത്തിലുമുള്ള തീർത്ഥങ്ങൾ ആ ദേവതയുടെ സാന്നിധ്യം പങ്കുവഹിക്കുന്നുവെന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് ജലം, തേജസ്, വായു, ആകാശം എന്നിവയോട് ബന്ധപ്പെട്ട തീർത്ഥസമൂഹങ്ങൾ (പ്രത്യേകിച്ച് അഷ്ടകങ്ങളായി) നിരത്തപ്പെടുന്നു; ജലതത്ത്വം നാരായണനു അത്യന്തം പ്രിയം, അവൻ ‘ജലശായി’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു എന്നും സിദ്ധാന്തമായി വ്യക്തമാക്കുന്നു. പിന്നീട് ഭല്ലുകാ-തീർത്ഥം പരിചയപ്പെടുന്നു—അത് സൂക്ഷ്മം, ശാസ്ത്രജ്ഞാനം കൂടാതെ തിരിച്ചറിയാൻ ദുഷ്കരം; എന്നാൽ ദർശനം മാത്രത്തിലൂടെ തന്നെ വിപുലമായ ലിംഗപൂജയ്‌ക്ക് തുല്യമായ ഫലം നൽകുന്നു എന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു. മാസവ്രതങ്ങൾ, അഷ്ടമി-ചതുര്ദശി, ഗ്രഹണം, കാർത്തികീ തുടങ്ങിയ കാലങ്ങളിൽ പ്രഭാസ ലിംഗങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക പൂജാവിധി പറയുന്നു; സരസ്വതി-സമുദ്ര സംഗമത്തിൽ അനേകം തീർത്ഥങ്ങളുടെ ഏകീകരണവും വിവരിക്കുന്നു. വിവിധ കല്പങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിന് ഉണ്ടായിരുന്ന പല നാമങ്ങളുടെ ദീർഘക്രമം പറഞ്ഞ്, വ്യത്യസ്ത ആകൃതി-പരിമാണങ്ങളുള്ള ഉപക്ഷേത്രങ്ങളുടെ സമൃദ്ധിയും വിശദീകരിക്കുന്നു. അവസാനം പ്രളയാനന്തരവും നിലനിൽക്കുന്ന പുണ്യക്ഷേത്രമായി പ്രഭാസത്തെ വീണ്ടും ഉറപ്പാക്കി, ശ്രവണം-പാരായണം പാപശുദ്ധികരമാണെന്ന് പ്രശംസിച്ച്, ഈ ‘രൗദ്ര’ ദിവ്യകഥ കേൾക്കുന്നവർക്ക് ഉന്നത പരലോകഗതി ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

58 verses

Adhyaya 11

प्रभासक्षेत्रनिर्णयः — Cosmography of Bhārata and the Etiology of Prabhāsa

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവിയുടെ ചോദ്യങ്ങളെ ആധാരമാക്കി തത്ത്വവ്യാഖ്യാനം വികസിക്കുന്നു. സന്തോഷത്തോടെയിരുന്നാലും ജിജ്ഞാസയുള്ള ദേവി പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ വിശദമായി ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ആദ്യം ജംബൂദ്വീപവും ഭാരതവർഷവും അളവുകളും അതിരുകളും സഹിതം വിവരിച്ച്, ഭാരതത്തെ പ്രധാന കർമഭൂമിയായി സ്ഥാപിക്കുന്നു—ഇവിടെയാണ് പുണ്യപാപഫലങ്ങൾ പ്രവർത്ത്യമായി അനുഭവപ്പെടുന്നത്. തുടർന്ന് കൂർമ-രൂപകത്തിൽ ഭാരതത്തിന്റെ ‘ദേഹത്തിൽ’ നക്ഷത്രസംഘങ്ങൾ, രാശിസ്ഥാനം, ഗ്രഹാധിപത്യങ്ങൾ എന്നിവ മാപ്പ് ചെയ്ത്, ഗ്രഹ/നക്ഷത്ര പീഡ ഉണ്ടെങ്കിൽ അതനുസരിച്ച് പ്രദേശപീഡയും ഉണ്ടാകുമെന്ന്, ശാന്തിക്കായി തീർത്ഥകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ഈ മാപ്പിൽ സൗരാഷ്ട്രത്തിന്റെ സ്ഥാനം കാണിച്ച്, സമുദ്രസമീപമുള്ള പ്രഭാസത്തെ വിശിഷ്ടഭാഗമായി പറയുന്നു; അവിടെ മദ്ധ്യ പീഠികയിൽ ഈശ്വരൻ ലിംഗരൂപത്തിൽ വസിക്കുന്നു—കൈലാസത്തേക്കാൾ പ്രിയവും രഹസ്യമായി സംരക്ഷിതവുമാണ്. “പ്രഭാസ” എന്ന നാമത്തിന് പല വ്യുത്പത്തികളും നൽകുന്നു—പ്രകാശം, ജ്യോതികളിലും തീർത്ഥങ്ങളിലും പ്രാധാന്യം, സൂര്യസന്നിധി, വീണ്ടും ലഭിച്ച ദീപ്തി. തുടർന്ന് ദേവി നിലവിലെ കല്പത്തിലെ ഉത്ഭവകഥ ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ സൂര്യന്റെ വിവാഹങ്ങൾ (ദ്യൗഃ/പ്രഭാ, പൃഥിവീ/നിക്ഷുഭാ), സഞ്ജ്ഞയ്ക്ക് സൂര്യതേജസ് അസഹ്യമായ ദുഃഖം, ഛായയുടെ പ്രതിസ്ഥാപനം, യമ-യമുനാദികളുടെ ജനനം, സത്യം സൂര്യന് അറിയുക, വിശ്വകർമ്മാവ് സൂര്യതേജസിനെ ‘ക്ഷൗര/ശമനം’ ചെയ്യുക എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. അവസാനം സൂര്യന്റെ ഋക്-മയ ദീപ്തിയുടെ ഒരു അംശം പ്രഭാസത്തിൽ പതിച്ചതിനാൽ ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അപൂർവ പാവിത്ര്യവും നാമകാരണമുമാണ് സ്ഥാപിതമാകുന്നത്.

221 verses

Adhyaya 12

Yameśvarotpatti-varṇanam (Origin Account of Yameśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ശബ്ദവ്യുത്പത്തി വഴിയും തീർത്ഥപ്രാമാണ്യവും മഹിമയും ഒരുമിച്ച് വിശദീകരിക്കുന്നു. ആദ്യം ‘രാജാ/രാജ്ഞി’ എന്നും ‘ഛായാ’ എന്നും ഉള്ള പദങ്ങളുടെ ധാതു-ആധാരിത വ്യാഖ്യാനം നടത്തി, നാമവും തിരിച്ചറിയലും തന്നെ തത്ത്വാർത്ഥമുള്ള സൂചനകളാണെന്ന് കാണിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നിലവിലെ മനുവിനെ വംശപരമ്പരയിൽ സ്ഥാപിച്ച്, ശംഖ-ചക്ര-ഗദാധരമായ വൈഷ്ണവചിഹ്നങ്ങളുള്ള ഒരു പുരുഷനെ പരാമർശിക്കുന്നു; അതോടൊപ്പം യമനെ ‘ഹീന-പാദ’ ദോഷം ബാധിച്ചവനായി കാണിച്ച് പരിഹാരമായി തപസ്സിന്റെ ആവശ്യകത ഉയർത്തുന്നു. യമൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് ചെന്നു ദീർഘകാലം തപസ്സു ചെയ്ത്, അപാരകാലം ലിംഗാരാധന നടത്തുന്നു. പ്രസന്നനായ ഈശ്വരൻ അനേകം വരങ്ങൾ നൽകി ആ സ്ഥലത്തെ ‘യമേശ്വര’ എന്ന സ്ഥിരനാമത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതിയായി—യമദ്വിതീയ ദിനം യമേശ്വര ദർശനം ചെയ്താൽ യമലോകദർശനം/അനുഭവം ഒഴിവാകുമെന്ന് പറയുന്നു; പ്രഭാസ തീർത്ഥയാത്രയിൽ ആ തിഥിയുടെ മോക്ഷപ്രദ പ്രാധാന്യം ഇതിലൂടെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।

8 verses

Adhyaya 13

Arka-sthala-prādurbhāva and Prabhāsa-kṣetra-tejas (Origin of Arkāsthala and the Radiant Sanctification of Prabhāsa)

ഈ അധ്യായം ദേവീ–ഈശ്വര സംവാദമായി വിരിയുന്നു. ദേവി ചോദിക്കുന്നു—ശാകദ്വീപത്തിൽ ഗമനത്തിലിരുന്ന സൂര്യൻ ക്ഷുരധാരപോലെ ഒരു കാരണത്താൽ എങ്ങനെ ‘ചുരണ്ടി/മുറിച്ചു’ പോയി, പ്രഭാസത്തിൽ വീണ അപാര തേജസ് എന്തായി മാറി എന്ന്. ഈശ്വരൻ പാപനാശകരമെന്ന് പ്രസിദ്ധമായ ‘ഉത്തമ സൂര്യ-മാഹാത്മ്യം’ ഉപദേശിക്കുന്നു. സൂര്യന്റെ ആദി തേജോംശം പ്രഭാസത്തിൽ വീണു സ്ഥലാകാരം ധരിച്ചു—ആദ്യം ജാംബൂനദ (സ്വർണ്ണ) വർണം, പിന്നെ മാഹാത്മ്യബലത്തിൽ പർവ്വതസദൃശം; ജീവഹിതാർത്ഥം അവിടെ സൂര്യൻ അർക്കരൂപ പ്രതിമയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. യുഗാനുസാര നാമങ്ങൾ—കൃതയിൽ ഹിരണ്യഗർഭ, ത്രേതയിൽ സൂര്യ, ദ്വാപരത്തിൽ സവിതാ, കലിയിൽ അർക്കസ്ഥലം; അവതരണകാലം സ്വാരോചിഷ (ദ്വിതീയ) മനുവിന്റെ യുഗമെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് തേജോ-രേണുവിന്റെ വ്യാപ്തിയാൽ ക്ഷേത്രപരിധികൾ, യോജനാമാപം, നദികൾ–സമുദ്രം തുടങ്ങിയ അതിരുകൾ വിവരിച്ച്, വിശാലമായ സൂക്ഷ്മ തേജോമണ്ഡലം വേർതിരിച്ച് കാണിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ—എന്റെ വാസം ഈ തേജോമണ്ഡലത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ കണ്ണിലെ പാപിലുപോലെ; സൂര്യതേജസ്സാൽ എന്റെ ഗൃഹം പ്രകാശിക്കുന്നതിനാൽ ‘പ്രഭാസ’ എന്ന നാമം മഹത്തായതായിത്തീർന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—അർക്കരൂപ സൂര്യദർശനം പാപമോചനം നൽകുകയും സൂര്യലോകത്തിൽ മഹിമ ലഭിക്കയും ചെയ്യും; അത്തരം തീർത്ഥാടകൻ സർവതീർത്ഥസ്നാനം, മഹായാഗം, ദാനം ചെയ്തവനോടു തുല്യൻ. ആചാരനിയമം—അർക്കഇലകളിൽ ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നത് ഘോരനിന്ദ്യവും മഹാശൗചദോഷഫലദായകവുമാകയാൽ ഒഴിവാക്കണം. അർക്കഭാസ്കരന്റെ ആദ്യ ദർശനത്തിൽ പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണന് മഹിഷദാനം, താമ്രവർണ്ണ/ചുവപ്പ് വസ്ത്രസൂചന, സമീപ അഗ്നികോണം എന്നിവയും പറയുന്നു. അവസാനത്തിൽ സിദ്ധേശ്വര ലിംഗം (കലിയിൽ പ്രസിദ്ധം; മുമ്പ് ജൈഗീഷവ്യേശ്വര) ദർശനത്തിൽ സിദ്ധികൾ ലഭിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. സമീപ ഭൂഗർഭദ്വാരം—സൂര്യതേജസ്സാൽ രാക്ഷസർ ദഗ്ധമായ സ്ഥലം—കലിയിൽ യോഗിനികളും മാതൃദേവികളും കാക്കുന്ന ‘വാതിൽ’ ആയി നിലനിൽക്കുന്നു. മാഘ കൃഷ്ണ ചതുര്ദശി രാത്രിയിൽ ബലി, പുഷ്പം, ഉപഹാരം അർപ്പിച്ച് പൂജിച്ചാൽ സിദ്ധി ലഭിക്കുന്ന വിധി പറയുന്നു. ഉപസംഹാരത്തിൽ—ഈ ഉപദേശം ശ്രവിച്ച് ആചരിക്കുന്നവൻ ദേഹാന്തത്തിൽ സൂര്യലോകം പ്രാപിക്കും എന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു.

35 verses

Adhyaya 14

जैगीषव्यतपः–सिद्धेश्वरलिङ्गमाहात्म्य (Jaigīṣavya’s Austerities and the Glory of the Siddheśvara Liṅga)

ഈ അധ്യായം ദേവി–ഈശ്വര സംവാദരൂപത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ സൂര്യബന്ധിതമായ പവിത്രത, അർക്കസ്ഥലത്തിന്റെ ആദിമപ്രതിഷ്ഠയും പ്രദേശാഭരണത്വവും, കൂടാതെ ആരാധനയുടെ ശരിയായ മാനദണ്ഡങ്ങൾ—മന്ത്രങ്ങൾ, വിധികൾ, ഉത്സവകാലങ്ങൾ—എന്നിവയുടെ വിശദവ്യാപ്തി ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ മറുപടിയായി കൃതയുഗത്തിലെ പ്രാചീന ദൃഷ്ടാന്തം വിവരിക്കുന്നു. ശതകലാകന്റെ പുത്രനായ ഋഷി ജൈഗീഷവ്യൻ പ്രഭാസത്തിൽ എത്തി അനന്തകാലം ക്രമമായി കഠിനതപസ്സുകൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു—വായുവാഹാരം, ജലാഹാരം, പത്രാഹാരം, ചാന്ദ്രായണവ്രതചക്രങ്ങൾ; അവസാനം തീവ്രസംയമത്തോടെ ലിംഗത്തെ ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ശിവൻ പ്രത്യക്ഷനായി സംസാരബന്ധം ഛേദിക്കുന്ന ജ്ഞാനയോഗം ദാനം ചെയ്യുകയും, അമാനം, ക്ഷമ, ദമം (ആത്മസംയമം) തുടങ്ങിയ ധർമ്മസ്ഥൈര്യകര ഗുണങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുകയും, യോഗൈശ്വര്യവും ഭാവിയിൽ ദിവ്യദർശനസൗലഭ്യവും വരമായി നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. യുഗങ്ങളിലുടനീളം ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ ഫലം വ്യാപിക്കുന്നതായി അധ്യായം പറയുന്നു; കലിയുഗത്തിൽ അതേ ലിംഗം ‘സിദ്ധേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാകും. ജൈഗീഷവ്യന്റെ ഗുഹയിൽ പൂജയും യോഗസാധനയും വേഗഫലദായകവും ശുദ്ധികരവും പിതൃഹിതകരവും ആണെന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതിയിൽ സിദ്ധലിംഗാരാധനയുടെ അതുല്യപുണ്യം വിശ്വതുലനാപരമായ ഭാഷയിൽ മഹിമപ്പെടുത്തുന്നു.

32 verses

Adhyaya 15

पापनाशनोत्पत्तिवर्णनम् | Origin Account of the Pāpa-nāśana Liṅga

ഈ അധ്യായത്തിൽ ‘പാപഹര/പാപനാശന’ എന്ന വിശേഷണമുള്ള ലിംഗത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്ത തത്ത്വവും ആരാധനാവിധിയും പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഈശ്വരവചനമായി പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ദിശാനിർദ്ദേശിത സൂക്ഷ്മ ഭൂപ്രകൃതിയിൽ ഇതിന്റെ സ്ഥാനം വ്യക്തമാക്കുന്നു—സിദ്ധലിംഗത്തിന് സമീപം, സൂര്യബന്ധമുള്ള അരുണൻ (ഉഷസ്സ്വരൂപം) സഹിതം ബന്ധപ്പെട്ട പാപനാശന ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിതമാണെന്ന് പറയുന്നു. മറ്റൊരു പ്രസ്താവനയിൽ സൂര്യന്റെ സാരഥിയാണ് ഇത് സ്ഥാപിച്ചതെന്ന് പറഞ്ഞ് സൗരബന്ധം ഉറപ്പിക്കുന്നു; എങ്കിലും പൂജയുടെ കേന്ദ്രം ശൈവചിഹ്നമായ ലിംഗം തന്നെയാണ്. തുടർന്ന് കാലനിയമം വ്യക്തം—ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ത്രയോദശിയിൽ വിധിപൂർവ്വം ഭക്തിയോടെ പൂജ ചെയ്യണം. അതിന്റെ ഫലം ‘പുണ്ഡരീക’ ഫലത്തോട് തുല്യമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് തീർത്ഥമാഹാത്മ്യങ്ങളിൽ കാണുന്ന പുണ്യ-മാപക സൂചനയായി നിലകൊള്ളുന്നു. അവസാനം കൊലോഫനിൽ ഇത് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യ (പ്രഥമ ഭാഗം)ത്തിലെ പതിനഞ്ചാം അധ്യായമാണെന്ന് രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

4 verses

Adhyaya 16

पातालविवरमाहात्म्यं (Glory of the Pātāla Fissure near Arkasthala)

പ്രഭാസത്തിൽ അർക്കസ്ഥലത്തിനടുത്തുള്ള മഹത്തായ പാതാള-വിവരത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു. ആദിയിൽ അന്ധകാരാവസ്ഥയിൽ സൂര്യവൈരികളായ അനവധി ശക്തരായ രാക്ഷസർ ഉദ്ഭവിച്ച് ഉദയിക്കുന്ന ദിവാകരനെ പരിഹസിക്കുന്നു. അപ്പോൾ സൂര്യൻ ധർമ്മസമ്മതമായ ക്രോധത്തോടെ തന്റെ തേജസ് വർധിപ്പിക്കുന്നു; അവന്റെ തീക്ഷ്ണദൃഷ്ടിയിൽ അവർ ക്ഷീണഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ, വീണുപോയ ഫലങ്ങളെപ്പോലെ അല്ലെങ്കിൽ യന്ത്രത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുകിട്ടിയ കല്ലുപോലെ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് പതിക്കുന്നു—അധർമ്മം സ്വയം തകർന്നുവീഴുന്നുവെന്ന സൂചനയായി. കാറ്റിന്റെ പ്രേരണയും ആഘാതവും മൂലം അവർ ഭൂമി പിളർത്തി രസാതലത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി, ഒടുവിൽ പ്രഭാസത്തിലെത്തുന്നു; അവരുടെ പതനത്തോടെയാണ് പാതാള-വിവരം പ്രത്യക്ഷമായതെന്ന് പറയുന്നു. അർക്കസ്ഥലം സർവ്വസിദ്ധി നൽകുന്ന ദേവസ്ഥാനമായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ സമീപത്താണ് ഈ വിവരം പ്രധാനമായി നിലകൊള്ളുന്നത്. മറ്റു പല തുറവുകളും കാലക്രമത്തിൽ മറഞ്ഞുപോയെങ്കിലും ഇത് മാത്രം പ്രസ്ഫുടമായി നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ സ്ഥലം സൂര്യതേജസ്സിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗംപോലെ സ്വർണ്ണപ്രഭ, സിദ്ധേശൻ കാവൽ നിൽക്കുന്ന, പ്രത്യേകിച്ച് സൂര്യപർവ്വദിനങ്ങളിൽ മഹാഫലദായകം. ബ്രാഹ്മീ, ഹിരണ്യാ, സമുദ്രം എന്നിവയുടെ ത്രിസംഗമം കോടി-തീർത്ഥഫലസമം എന്നു പറയുന്നു. ശ്രീമുഖ-ദ്വാരത്തിൽ ചതുര്ദശിക്ക് ഒരു വർഷം സുനന്ദാദി മാതൃഗണപൂജ, പുഷ്പ-ധൂപ-ദീപ-നൈവേദ്യങ്ങൾ, ബ്രാഹ്മണഭോജനവും വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ സിദ്ധി ലഭിക്കും, ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവിക്കുന്ന സൽപുരുഷൻ ആപത്തുകളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.

27 verses

Adhyaya 17

Arkasthala-Sūryapūjāvidhi: Dantakāṣṭha, Snāna, Arghya, Mantra-nyāsa, and Phalaśruti (अर्कस्थल-सूर्यपूजाविधिः)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ അർക്കസ്ഥലത്തിൽ ഭാസ്കരൻ/സൂര്യന്റെ പൂജാവിധി ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു. ആദ്യം ആദിത്യന്റെ ബ്രഹ്മാണ്ഡീയ മഹിമ സ്ഥാപിക്കുന്നു—ദേവന്മാരിൽ ആദ്യൻ, ചരാചര ലോകത്തെ ധരിക്കുകയും സൃഷ്ടിക്കുകയും ലയിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ; അതിനാൽ ആരാധന വിശ്വക്രമധർമ്മവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ശുദ്ധിവിധികൾ ക്രമമായി വരുന്നു—മുഖം, വസ്ത്രം, ദേഹം എന്നിവയുടെ ശൗചം; ദന്തകാഷ്ഠനിയമങ്ങൾ (അനുവദിത വൃക്ഷങ്ങൾ, അവയുടെ ഫലങ്ങൾ, നിരോധനങ്ങൾ, ഇരിപ്പുമുറ, ദന്തധാവനമന്ത്രം, കാഷ്ഠവിസർജനം); പിന്നെ പവിത്രമണ്ണും ജലവും ഉപയോഗിച്ച് മന്ത്രസഹിത സ്നാനം. തർപ്പണം, സന്ധ്യ, സൂര്യാർഘ്യദാനം എന്നിവ വിശദമായി പറഞ്ഞ് പാപനാശവും പുണ്യവർദ്ധനവും ഫലശ്രുതിയായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. വിപുല ദീക്ഷാവിധി ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തവർക്ക് വേദമാർഗ്ഗപര്യായം നൽകി ആവാഹന-പൂജയ്ക്കുള്ള വൈദികമന്ത്രങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മണ്ഡലപ്രതിഷ്ഠ, അങ്കന്യാസം, ഗ്രഹ-ദിക്പാലസ്ഥാപനപൂജ, ആദിത്യധ്യാനം, രൂപവർണ്ണന എന്നിവയും ഉണ്ട്. മൂർത്തിപൂജയിൽ അഭിഷേകദ്രവ്യങ്ങൾ, ഉപവീതം, വസ്ത്രം, ധൂപം, ഗന്ധം, ദീപം, ആരാത്രികം എന്നിവയുടെ ക്രമം; പ്രിയപുഷ്പ-സുഗന്ധ-ദീപങ്ങൾ; അർപ്പിക്കരുതാത്ത വസ്തുക്കൾ എന്നിവ നിർദ്ദേശിച്ച് ലോഭവും പ്രസാദത്തിന്റെ അശുദ്ധ കൈകാര്യം ചെയ്യലും ഒഴിവാക്കാൻ ഉപദേശം നൽകുന്നു. അവസാനം രാഹുവിന്റെ ‘ഗ്രഹണം’ ഗ്രസിക്കൽ അല്ല, ആവരണം എന്ന വ്യാഖ്യാനം; ഉപദേശഗോപനനിയമങ്ങൾ; ശ്രവണം-പഠനം നൽകുന്ന സമൃദ്ധി, രക്ഷ, സാമൂഹ്യക്ഷേമഫലങ്ങൾ വിവിധ സമൂഹങ്ങൾക്ക് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

199 verses

Adhyaya 18

चन्द्रोत्पत्तिवर्णनम् — Origin of the Moon and Śiva as Śaśibhūṣaṇa (Moon-adorned)

അധ്യായം 18-ൽ സൂതന്റെ വചനത്തിലൂടെ തുടരുന്ന കഥ മുന്നോട്ട് പോകുന്നു. പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിശദമായി ശ്രവിച്ച ശേഷം ദേവി, ശങ്കരോപദേശത്താൽ തന്റെ ഭ്രമവും സംശയവും നീങ്ങി, മനസ്സ് പ്രഭാസത്തിൽ സ്ഥിരമായി, തപസ്സിന്റെ ഫലം സിദ്ധമായി എന്നു പറയുന്നു. തുടർന്ന് ശിവന്റെ ശിരസ്സിൽ വിരാജിക്കുന്ന ചന്ദ്രന്റെ ഉദ്ഭവവും സമയവും എന്തെന്നു കാരണാന്വേഷണമായി ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ വരാഹകല്പത്തിലെ ആദിസൃഷ്ടിദശകളെ സൂചിപ്പിച്ച് മറുപടി നൽകുന്നു. ക്ഷീരസാഗരമഥനത്തിൽ പതിനാലു രത്നങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ചു; അവയിൽ പ്രകാശമയമായ ചന്ദ്രനും ജനിച്ചു എന്നു വർണ്ണിക്കുന്നു. ശിവൻ താൻ ചന്ദ്രനെ ധരിക്കുന്നുവെന്ന് പറഞ്ഞ്, വിഷപാന സംഭവവുമായി അതിന്റെ ബന്ധം വിശദീകരിച്ച്—ഈ ചന്ദ്രഭൂഷണം മോക്ഷാഭിമുഖമായ പ്രതീകമാണെന്ന് ബോധിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം പ്രഭാസത്തിൽ സ്വയംഭൂ ലിംഗരൂപമായി ശിവന്റെ നിത്യസന്നിധിയും, സർവ്വസിദ്ധിപ്രദത്വവും, കല്പാന്തം വരെ നിലനിൽക്കുന്ന സ്ഥിരതയും ഉറപ്പിക്കുന്നു.

18 verses

Adhyaya 19

कला-मान, सृष्टि-प्रलय-क्रम, तथा चन्द्र-लाञ्छन-कारण (Measures of Time, Creation–Dissolution Sequence, and the Cause of the Moon’s Mark)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി ചന്ദ്രൻ എല്ലായ്പ്പോഴും പൂർണ്ണനാകാത്തതിന്റെ കാരണം ചോദിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ഈശ്വരൻ അമാവാസ്യ മുതൽ പൗർണ്ണമി വരെ ചന്ദ്രകല/തിഥികളുടെ ഷോഡശ (പതിനാറ്) വിഭജനക്രമം വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കാലമാനത്തെ സൂക്ഷ്മത്തിൽ നിന്ന് മഹത്തുവരെ ക്രമമായി പറയുന്നു—ത്രുടി, ലവ, നിമേഷ, കാഷ്ഠാ, കല, മുഹൂർത്തം, അഹോരാത്രം, പക്ഷം, മാസം, അയനം, വർഷം, യുഗം, മന്വന്തര, കല്പം വരെ—ഇങ്ങനെ കർമ്മകാണ്ഡത്തിലെ സമയഗണനയെ വിശ്വകാലചക്രവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. മായാ/ശക്തിയാണ് സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-പ്രളയങ്ങളെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്ന തത്ത്വശക്തിയെന്നും, ഉദ്ഭവിക്കുന്നതു ഒടുവിൽ തന്റെ മൂലത്തിലേക്കു മടങ്ങുമെന്നും ഈശ്വരൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. പിന്നെ ദേവി അമൃതോദ്ഭവനും ഭക്തിപ്രിയനുമായ സോമന്റെ ലാഞ്ഛനകാരണം ചോദിക്കുമ്പോൾ, അത് ദക്ഷന്റെ ശാപഫലമാണെന്ന് ഈശ്വരൻ പറയുന്നു. അനന്തമായ ചന്ദ്രന്മാരും ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളും കല്പങ്ങളും ആവർത്തിച്ച് ഉദ്ഭവിച്ച് ലയിക്കുന്നു; സർഗ്ഗ-സംഹാരങ്ങളുടെ ഏകാധിപതി പരമേശ്വരൻ മാത്രമാണ്. അവസാനം കല്പ-മന്വന്തരങ്ങളിലെ കാലസ്ഥാനം, മുൻ അവതരണങ്ങളുടെ സൂചന, ധർമ്മസ്ഥാപനാർത്ഥം വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരക്രമം—ഭാവിയിലെ കല്കി ഉൾപ്പെടെ—സംക്ഷേപമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു.

95 verses

Adhyaya 20

दैत्यावतारक्रमः—सोमोत्पत्तिः—ओषधिनिर्माणं च (Order of Asura Incarnations, Soma’s Emergence, and the Origin of Plants)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് അതിദീർഘ കാലചക്രങ്ങളിൽ ദൈത്യ–രാക്ഷസബന്ധിത ആധിപത്യങ്ങളുടെ ക്രമം വിവരിക്കുന്നു. ഹിരണ്യകശിപു, ബലി തുടങ്ങിയ പ്രതാപശാലികളായ രാജാക്കളെ ഉദാഹരിച്ച്, യുഗസദൃശ കാലങ്ങളിൽ അധർമ്മത്തിന്റെ പ്രാബല്യം ഉയരുകയും പിന്നെ ലോകക്രമം പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന വിധം പറയുന്നു. തുടർന്ന് വംശാവലി–രാജവൃത്താന്തം വരുന്നു: പുലസ്ത്യവംശം, കുബേരൻ, രാവണൻ മുതലായവരുടെ ജനനം, പേരിടലിനും തിരിച്ചറിയലിനും കാരണമായ ലക്ഷണങ്ങളുടെ വിശദീകരണം. പിന്നെ പ്രധാന തിരിവ്—അത്രിയുടെ തപസ്സിൽ നിന്ന് സോമൻ (ചന്ദ്രൻ) ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്, സോമന്റെ ‘പതനം’ മൂലം ലോകത്തിൽ ഉണ്ടായ കലക്കം, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഇടപെടൽ, സോമനെ രാജത്വത്തിലും യജ്ഞമഹിമയിലും സ്ഥാപിക്കൽ; രാജസൂയസന്ദർഭവും ദക്ഷിണാദാനവും ഉൾപ്പെടെ വർണ്ണിക്കുന്നു. അവസാനത്തിൽ ഔഷധികളുടെ (സസ്യങ്ങൾ, ധാന്യങ്ങൾ, പയർവർഗങ്ങൾ മുതലായവ) ഉത്ഭവകാരണം പട്ടികയായി നൽകുന്നു. ജ്യോത്സ്നയാൽ ലോകത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നവനും സസ്യലോകത്തിന്റെ അധിപതിയുമാണ് സോമൻ എന്നു പ്രതിപാദിച്ച്, ബ്രഹ്മാണ്ഡതത്ത്വത്തെ കൃഷിജീവിതത്തോടും ആചാരാനുഷ്ഠാനങ്ങളോടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

78 verses

Adhyaya 21

Dakṣa-śāpa, Soma-kṣaya, and Prabhāsa-liṅga Upadeśa (दक्षशाप–सोमक्षय–प्रभासलिङ्गोपदेशः)

ഇരുപത്തൊന്നാം അധ്യായത്തിൽ ദേവി, സോമന്റെ പ്രത്യേക ലക്ഷണം/സ്ഥിതി എന്തെന്നും അതിന്റെ കാരണമെന്തെന്നും ഈശ്വരനോട് ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ദക്ഷന്റെ സന്തതിയും വിവാഹവിതരണവും വിവരിക്കുന്നു—ദക്ഷന്റെ പുത്രിമാർ ധർമ്മൻ, കശ്യപൻ, സോമൻ മുതലായവർക്ക് നൽകിയതായി; തുടർന്ന് ധർമ്മന്റെ ഭാര്യമാർ–സന്തതി, വസുക്കൾ–അവരുടെ വംശം, സാധ്യർ, ദ്വാദശ ആദിത്യർ, ഏകാദശ രുദ്രർ, കൂടാതെ ഹിരണ്യകശിപു മുതലായ അസുരവംശങ്ങളുടെ സംക്ഷിപ്ത പരമ്പരയും പറയുന്നു. അതിനുശേഷം സോമന്റെ ഇരുപത്തേഴു നക്ഷത്രഭാര്യകളുമായുള്ള വിവാഹകഥ വരുന്നു; രോഹിണി സോമന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയയായതായി പറയുന്നു. അവഗണിക്കപ്പെട്ട മറ്റു നക്ഷത്രഭാര്യകൾ ദക്ഷനെ സമീപിക്കുന്നു. ദക്ഷൻ സോമനെ സമദൃഷ്ടിയോടെ പെരുമാറാൻ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു; സോമൻ വാഗ്ദാനം ചെയ്തിട്ടും വീണ്ടും രോഹിണിയിലേയ്ക്ക് മാത്രം ഏകാന്താസക്തനാകുന്നു. അപ്പോൾ ദക്ഷൻ ശപിക്കുന്നു—സോമനെ യക്ഷ്മ (ക്ഷയരോഗം) പിടികൂടുകയും അവന്റെ തേജസ് ക്രമേണ ക്ഷയിക്കുകയും ചെയ്യും. തേജസ്സു കുറഞ്ഞ സോമൻ രോഹിണിയുടെ ഉപദേശപ്രകാരം ശാപദാത അധികാരത്തെ സമീപിച്ച്, ഒടുവിൽ മഹാദേവനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. മോചനം അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ ദക്ഷൻ പറയുന്നു: ഈ ശാപം സാധാരണ മാർഗ്ഗങ്ങളാൽ നീങ്ങുകയില്ല; ശങ്കരനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുക. കൂടാതെ സ്ഥലനിർദ്ദേശം നൽകുന്നു—വരുണദിശയിൽ സമുദ്രസമീപമുള്ള അനൂപ (ചതുപ്പ്) പ്രദേശത്ത് സ്വയംഭൂ, മഹാപ്രഭാവശാലിയായ ലിംഗം ഉണ്ട്; അതിന്റെ ദിവ്യലക്ഷണങ്ങൾ ധ്യാനിച്ച് ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചാൽ ശുദ്ധിയും പുനർതേജസ്സും ലഭിക്കും. ഇങ്ങനെ നൈതികോപദേശം, വംശാവലി, പ്രഭാസക്ഷേത്ര ലിംഗോപാസന ഒരുമിച്ച് ചേരുന്നു.

85 verses

Adhyaya 22

कृतस्मरपर्वत-वर्णनम् तथा सोमशापानुग्रहः (Description of Mount Kṛtasmar(a) and Soma’s Curse–Boon Resolution)

അധ്യായം 22-ൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ യജ്ഞഭൂഗോളത്തിൽ സോമൻ ദുഃഖാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് പുനഃസ്ഥാപനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന കഥയാണ്. ദക്ഷന്റെ അനുമതി ലഭിച്ചിട്ടും ശോകാകുലനായ സോമൻ പ്രഭാസത്തിലെത്തി പ്രസിദ്ധമായ കൃതസ്മരപർവ്വതം ദർശിക്കുന്നു; മംഗളകരമായ സസ്യലതകൾ, പക്ഷികൾ, ഗന്ധർവ്വഗാനം, തപസ്വികളും വേദവിദഗ്ധരുമായ സമാഹാരം എന്നിവയാൽ പർവ്വതം സമൃദ്ധമായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് സോമൻ സമുദ്രതീരത്ത് ‘സ്പർശ’വുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ലിംഗരൂപത്തിന്റെ സമീപം ആവർത്തിച്ച് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ഏകാഗ്രഭക്തിയോടെ പൂജിക്കുന്നു. ഫല-മൂലാഹാരനിയമത്തോടെ ദീർഘതപസ്സ് നടത്തി, ശിവന്റെ പരാത്പരസ്വരൂപത്തെ അനേകനാമങ്ങളാലും യുഗാനുക്രമത്തിലുള്ള ദിവ്യനാമമാലയാലും സമ്പന്നമായ സ്തോത്രമായി സ്തുതിക്കുന്നു. ശിവൻ പ്രസന്നനായി വരം നൽകുന്നു—സോമന്റെ ക്ഷയവും വർദ്ധനവും കൃഷ്ണ-ശുക്ല പക്ഷങ്ങളിൽ മാറിമാറി നടക്കട്ടെ; ദക്ഷന്റെ വാക്കും സത്യമായിരിക്കട്ടെ, അതിന്റെ കഠിനതയും ശമിക്കട്ടെ. ബ്രാഹ്മണാധികാരം ലോകസ്ഥിതിക്കും യജ്ഞസിദ്ധിക്കും അനിവാര്യമായ അടിസ്ഥാനം എന്ന നൈതിക ഉപദേശഭാഗം അധ്യായത്തിൽ ദീർഘമായി വരുന്നു. അവസാനം സമുദ്രത്തിൽ ഗൂഢമായ ലിംഗവും അതിന്റെ സ്ഥാപനം സംബന്ധിച്ച നിർദ്ദേശവും പറഞ്ഞ്, തേജസ്സില്ലാതായ സോമന് ‘പ്രഭ’ തിരികെ ലഭിച്ച സ്ഥലമായതിനാൽ അതിന് ‘പ്രഭാസ’ എന്ന നാമം വന്നതെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

114 verses

Adhyaya 23

Somēśa-liṅga Pratiṣṭhā at Prabhāsa: Soma’s Yajña Preparations and Brahmā’s Consecration

ഈ അധ്യായത്തിൽ സോമൻ (ചന്ദ്രൻ) ശംഭുവിന്റെ അനുഗ്രഹത്തിൽ ലഭിച്ച പരമ ലിംഗവുമായി ഭക്തിയും വിസ്മയവും നിറഞ്ഞ് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ വസിക്കുന്നു. ലിംഗത്തിന്റെ രക്ഷയും യുക്തമായ സ്ഥാനനിർണ്ണയവും ചെയ്യാൻ ദിവ്യശില്പിയായ വിശ്വകർമ്മാവിനെ (ത്വഷ്ടാവിനെ) നിയോഗിച്ച്, മഹായജ്ഞത്തിനാവശ്യമായ വിപുല സാമഗ്രികൾ സമാഹരിക്കാൻ ചന്ദ്രലോകത്തേക്ക് മടങ്ങുന്നു. മന്ത്രി ഹേമഗർഭൻ ക്രമീകരണങ്ങൾ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു—അഗ്നിയോടുകൂടിയ ബ്രാഹ്മണരെ വിളിക്കുന്നു, വാഹനങ്ങളും സമൃദ്ധമായ ദാനവസ്തുക്കളും ഒരുക്കുന്നു, ദേവ‑ദാനവ‑യക്ഷ‑ഗന്ധർവ‑രാക്ഷസർ, സപ്തദ്വീപാധിപന്മാർ, പാതാളവാസികൾ വരെ എല്ലാവർക്കും യജ്ഞത്തിന് പൊതുവായ ക്ഷണം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. പ്രഭാസത്തിൽ വേഗത്തിൽ മണ്ഡപങ്ങൾ, യൂപങ്ങൾ, അനവധി കുണ്ഡങ്ങൾ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു; സമിധ, കുശ, പുഷ്പങ്ങൾ, നെയ്യ്, പാൽ, സ്വർണപാത്രങ്ങൾ മുതലായവ വിധിപൂർവ്വം ഒരുക്കി ഉത്സവസമൃദ്ധി പരക്കും. സജ്ജതയുടെ വിവരം ഹേമഗർഭൻ സോമനും ബ്രഹ്മാവിനും അറിയിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഋഷികളോടൊപ്പം, ബൃഹസ്പതിയെ പുരോഹിതനാക്കി എത്തി, പ്രഭാസത്തിൽ തന്റെ ആവർത്തിച്ച വരവും കല്പഭേദപ്രകാരമുള്ള നാമഭേദങ്ങളും വിവരിക്കുന്നു; മുൻദോഷപരിഹാരത്തിനായി പ്രതിഷ്ഠ പുനഃസ്ഥാപനം അനിവാര്യമെന്ന് പറഞ്ഞ് ബ്രാഹ്മണരെ സഹായത്തിന് നിയോഗിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പല മണ്ഡപങ്ങളുടെ വിന്യാസം, ഋത്വിജരുടെ ചുമതലവിഭജനം, രോഹിണിയെ പത്നിയായി സ്വീകരിച്ച് സോമന്റെ ദീക്ഷ, വേദശാഖാനുസൃതമായി മന്ത്രജപ വിഭജനം, ദിക്കനുസരിച്ച് നിർദ്ദിഷ്ട ആകൃതികളിൽ കുണ്ഡനിർമ്മാണം, ധ്വജസ്ഥാപനം, പവിത്രവൃക്ഷങ്ങളുടെ സ്ഥാപനം എന്നിവ നടക്കുന്നു. അവസാനം ബ്രഹ്മാവ് ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ച് ലിംഗം വെളിപ്പെടുത്തി, ബ്രഹ്മശിലയിൽ സ്ഥാപിച്ച് മന്ത്രന്യാസം ചെയ്ത് സോമേശപ്രതിഷ്ഠ പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ധൂമരഹിത അഗ്നി, ദിവ്യദുന്ദുഭി, പുഷ്പവൃഷ്ടി തുടങ്ങിയ ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; തുടർന്ന് മഹാദക്ഷിണ, രാജദാനങ്ങൾ, സ്ഥാപിത ദേവതയ്ക്ക് സോമൻ ത്രികാലപൂജ നടത്തുന്നതും വിവരിക്കുന്നു.

135 verses

Adhyaya 24

सोमनाथलिङ्गप्रतिष्ठा, दर्शनफलप्रशंसा, पुष्पविधान, तथा सोमवारव्रतप्रस्तावना (Somnātha Liṅga स्थापना, merits of darśana, floral regulations, and the prelude to the Monday-vrata)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി–ഈശ്വര സംവാദത്തിലൂടെ ത്രേതായുഗ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സോമനാഥ ലിംഗത്തിന്റെ പ്രതിഷ്ഠയും മഹിമയും സ്ഥാപിക്കുന്നു. സോമൻ തന്റെ തപസ്സും നിരന്തരാരാധനയും കൊണ്ട് ശിവനെ ജ്ഞാനസ്വരൂപൻ, യോഗസ്വരൂപൻ, തീർത്ഥസ്വരൂപൻ, യജ്ഞസ്വരൂപൻ എന്നിങ്ങനെ പല ഉപാധികളാൽ സ്തുതിക്കുന്നു. ശിവൻ പ്രസന്നനായി ലിംഗത്തിൽ നിത്യസന്നിധിയുടെ വരം നൽകി, സ്ഥലനാമം ‘പ്രഭാസ’ എന്നും ദേവനാമം ‘സോമനാഥ’ എന്നും വിധിപൂർവ്വം നിർണ്ണയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഫലശ്രുതിയിൽ സോമനാഥ ദർശനം മഹാതപസ്, ദാനം, തീർത്ഥയാത്ര, മഹായാഗം എന്നിവയ്ക്കു തുല്യമോ അതിലുമധികമോ ഫലം നൽകുന്നതായി പറയുന്നു; ക്ഷേത്രത്തിലെ ഭക്തിസാക്ഷാത്കാരത്തിന് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. പൂജയ്ക്ക് യോഗ്യവും വർജ്യവുമായ പുഷ്പ-പത്രങ്ങളുടെ പട്ടിക, പുതുമ/തഴുപ്പ്, രാത്രി–പകൽ നിയമങ്ങൾ, നിരോധനങ്ങൾ എന്നിവയും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ആരോഗ്യലാഭത്തിനു ശേഷം സോമൻ പ്രാസാദസമുച്ചയവും നഗരനിർമ്മാണവും ദാന-വ്യവസ്ഥകളും സ്ഥാപിച്ച കഥ വരുന്നു. ശിവനിർമാല്യം കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതാൽ അശൗചം വരുമോ എന്ന ബ്രാഹ്മണരുടെ ആശങ്കയ്ക്ക്, നാരദസ്മരണയിലൂടെ ഗൗരി–ശങ്കര സംവാദത്തിലെ തത്ത്വം—ഭക്തിയുടെ മഹത്വം, ഗുണാനുസൃത പ്രവൃത്തിവാസനകൾ, ശിവ–ഹരി പരമാർത്ഥത്തിൽ അദ്വൈതബന്ധം—പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം സോമവാരവ്രതത്തിന്റെ പ്രാരംഭം നടത്തി, ഗന്ധർവകുടുംബകഥയിലൂടെ സോമനാഥാരാധനയാൽ രോഗശമനവിധി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

181 verses

Adhyaya 25

सोमवारव्रतविधानम् — The Ordinance of the Monday Vow (Somavāra-vrata)

ഈ അധ്യായത്തിൽ സംവാദരൂപത്തിൽ തിങ്കളാഴ്ച വ്രതം (സോമവാര വ്രതം) സംബന്ധിച്ച വിധാനം വിവരിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ഒരു ഗന്ധർവന്റെ കഥ അവതരിപ്പിക്കുന്നു; ഭവനെ (ശിവനെ) പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അവൻ സോമവ്രതത്തിന്റെ ക്രമം ചോദിക്കുന്നു. ഗോഷൃംഗ ഋഷി വ്രതം സർവ്വജനഹിതകരമാണെന്ന് പ്രശംസിച്ച് കാരണകഥ പറയുന്നു—ദക്ഷശാപം മൂലം പീഡിതനായ സോമൻ ദീർഘധ്യാനത്തോടെ ശിവാരാധന ചെയ്തപ്പോൾ, ശിവൻ പ്രസന്നനായി സൂര്യചന്ദ്രപർവതങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നത്ര കാലം നിലനിൽക്കുന്ന ലിംഗപ്രതിഷ്ഠയുടെ വരം നൽകി; സോമൻ രോഗമുക്തനായി വീണ്ടും ദീപ്തനായി. തുടർന്ന് വ്രതവിധി: ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ തിങ്കളാഴ്ച ശുദ്ധി ചെയ്ത് അലങ്കൃത കലശവും പൂജാമണ്ഡലവും സ്ഥാപിച്ച്, ഉമാസഹിത സോമേശ്വരനെയും ദിക്കുരൂപങ്ങളെയും പൂജിക്കണം. വെളുത്ത പുഷ്പങ്ങൾ, നിർദ്ദിഷ്ട നൈവേദ്യങ്ങൾ, ഫലങ്ങൾ എന്നിവ അർപ്പിച്ച്, ഉമയുക്ത ബഹുമുഖ-ബഹുഭുജ ശിവനെ ലക്ഷ്യമാക്കി പറഞ്ഞ മന്ത്രം ജപിക്കണം. തിങ്കളാഴ്ചകളുടെ ക്രമാനുഷ്ഠാനം (വിവിധ ദന്തകാഷ്ഠങ്ങൾ, അർപ്പണങ്ങൾ, രാത്രിനിയമങ്ങൾ—ദർഭയിൽ ശയനം, ചിലപ്പോൾ ജാഗരണം) വിശദമാക്കുന്നു. ഒമ്പതാം ദിവസത്തെ ഉദ്യാപനത്തിൽ മണ്ഡപം, കുണ്ഡം, പദ്മമണ്ഡലം, എട്ട് ദിക്കുകളിലെ കലശങ്ങൾ, സ്വർണ്ണപ്രതിമ, ഹോമം, ഗുരുദാനം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, വസ്ത്ര-ഗോദാനം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഫലശ്രുതി രോഗനാശം, സമൃദ്ധി, വംശഹിതം, ശിവലോകപ്രാപ്തി എന്നിവ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു; അവസാനം ഗന്ധർവൻ പ്രഭാസത്തിൽ സോമേശ്വരനിൽ വ്രതം ചെയ്ത് വരങ്ങൾ നേടുന്നു.

60 verses

Adhyaya 26

गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara Māhātmya (Description of the Glory of Gandharveśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ശൈവ ഉപദേശശൈലിയിൽ ഗന്ധർവേശ്വര മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ഘനവാഹനൻ എന്ന ഗന്ധർവൻ വരം ലഭിച്ച് കൃതാർത്ഥനായി ഭക്തിയോടെ ശിവലിംഗം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ആ ലിംഗം “ഗന്ധർവേശ്വര” എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധം; “ഗാന്ധർവ-ഫലദായകം” എന്ന്—ഗന്ധർവബന്ധിത ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നതായി—വ്യക്തമായി പറയുന്നു. അതിന്റെ സ്ഥാനം സോമേശന്റെ വടക്കിലും ദണ്ഡപാണിയുടെ സമീപത്തുമായി നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആരാധനയ്ക്കുള്ള പ്രായോഗിക നിർദ്ദേശം വരുന്നു—വരുണബന്ധിത ഭാഗത്ത് (വരദാ-വാരുണ-ഭാഗം), ധനുസ്സുകളുടെ “പഞ്ചകം” ഇടയിൽ ഉള്ള സ്ഥലത്ത്, പഞ്ചമി തിഥിയിൽ പൂജ ചെയ്താൽ ഉപാസകന്റെ ദുഃഖ-ക്ലേശങ്ങൾ നീങ്ങുമെന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം കൊലോഫൺ പ്രകാരം ഇത് 81,000 ശ്ലോകങ്ങളുള്ള സ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസ ഖണ്ഡത്തിന്റെ ഏഴാം ഭാഗത്തും പ്രഭാസ-ക്ഷേത്ര-മാഹാത്മ്യത്തിന്റെ ആദ്യ വിഭാഗത്തിലും ഉൾപ്പെടുന്ന അധ്യായമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

2 verses

Adhyaya 27

गन्धर्वसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharvasenīśvara: Account of the Shrine’s Greatness

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പറയുന്നു—ഗൗരിയുടെ സമീപത്ത് ഗന്ധർവസേന സ്ഥാപിച്ച ലിംഗം ‘വിമലേശ്വരൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അത് സർവ്വരോഗ-വിനാശകനുമാണ്. ‘മൂന്ന് ധനുസ്സുകൾ’ എന്ന അളവിലുള്ള ദൂരം, ‘പൂർവ വിഭാഗം’ എന്ന ദിശാസൂചന എന്നിവകൊണ്ട് സ്ഥലം നിർദ്ദേശിച്ച്, പുണ്യക്ഷേത്രത്തിലെ വഴികാട്ടിയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഭക്തിയോടെ പൂജ ചെയ്യേണ്ടതിന്റെ സൂചനയും, പ്രത്യേകിച്ച് തൃതീയാ തിഥിയിൽ വ്രതഭാവത്തോടെ ആരാധിക്കേണ്ട സമയനിർണ്ണയവും നൽകുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ സ്ത്രീ ഉപാസികയ്ക്ക് ദൗർഭാഗ്യനിവൃത്തി, ഇഷ്ടസിദ്ധി, പുത്ര–പൗത്രലാഭം, പ്രതിഷ്ഠാപ്രാപ്തി എന്നിവ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. അവസാനം ഇത് പാതകനാശകമായ വ്രതകഥയായി ശ്രവിക്കപ്പെടുന്നതാണെന്നും, ത്രേതായുഗപരമ്പരയിൽ സ്ഥാപിച്ച് കൊലോഫൺ രീതിയിൽ അധ്യായം സമാപിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്.

5 verses

Adhyaya 28

Somnātha-yātrāvidhi, Tīrthānugamana-nyāya, and Dāna–Upavāsa Regulations (सौमनाथयात्राविधिः)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി സോമനാഥയാത്രയുടെ യഥാർത്ഥ കാലം, വിധി, നിയന്ത്രണങ്ങൾ എന്നിവ കൃത്യമായി ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പറയുന്നു—അന്തരംഗത്തിലെ സംकल्पം/ഭാവം ഉണരുമ്പോൾ ഏതു ഋതുവിലും യാത്ര ചെയ്യാം; കാരണം പ്രധാനമായി ഭാവം തന്നെയാണ്. തുടർന്ന് മുൻപരിചരണങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു: രുദ്രനോടുള്ള മാനസ നമസ്കാരം, യഥായോഗ്യം ശ്രാദ്ധം, പ്രദക്ഷിണ, മൗനം അല്ലെങ്കിൽ വാക്‌സംയമം, നിയന്ത്രിത ആഹാരം, ക്രോധ-ലോഭ-മോഹ-മത്സരാദി ദോഷത്യാഗം। പിന്നീട് കലിയുഗത്തിൽ തീർത്ഥാനുഗമനം, പ്രത്യേകിച്ച് പാദയാത്ര, ചില യജ്ഞപര മാതൃകകളേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠഫലദായകമാണെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു; പ്രഭാസം തീർത്ഥങ്ങളിൽ അതുല്യമെന്നും പറയുന്നു. പാദയാത്ര/വാഹനയാത്ര, ഭിക്ഷാധിഷ്ഠിത നിയന്ത്രണം, നൈതിക ശുദ്ധി എന്നിവ പ്രകാരം ഫലഭേദം വിശദീകരിച്ച്, അനുചിത പ്രതിഗ്രഹവും വേദവിദ്യയുടെ വ്യാപാരീകരണവും പോലുള്ള ദോഷങ്ങളെക്കുറിച്ച് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു। വർണാശ്രമഭേദേന ഉപവാസനിയമങ്ങൾ, കപടയാത്രയുടെ നിന്ദ, പ്രഭാസത്തിൽ തിഥിക്രമമായി ദാനകാലവിധാനം എന്നിവയും നൽകുന്നു. അവസാനം—മന്ത്രഹീനരോ ദരിദ്രരോ പ്രഭാസത്തിൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്താലും ശിവലോകം പ്രാപിക്കുമെന്നു ഉറപ്പാക്കി, തീർത്ഥസ്നാനത്തിനുള്ള പൊതുമന്ത്രക്രമം പറഞ്ഞ്, എത്തിയപ്പോൾ ആദ്യം ഏത് തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യണം എന്ന അടുത്ത വിഷയത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു।

128 verses

Adhyaya 29

Agnitīrtha–Padmaka Tīrtha Vidhi and the Ocean’s Curse–Boon Narrative (अग्नितीर्थ–पद्मकतीर्थविधिः सागरशापवरकथा)

ഈ അധ്യായത്തിൽ രണ്ട് ബന്ധിത ഭാഗങ്ങളുണ്ട്. ആദ്യഭാഗം തീർത്ഥവിധി—ഈശ്വരൻ ശുഭമായ സമുദ്രതീരത്തിലെ അഗ്നിതീർത്ഥത്തിലേക്ക് തീർത്ഥാടകനെയെത്താൻ നിർദ്ദേശിക്കുകയും, സോമനാഥത്തിന്റെ തെക്കിലുള്ള പദ്മക തീർത്ഥത്തെ ലോകപ്രസിദ്ധ പാപനാശക സ്ഥാനമായി പരിചയപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ശങ്കരനെ മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ച് സ്നാനം, വപനം/കേശച്ഛേദനത്തിനു ശേഷം മുടി നിർദ്ദിഷ്ടസ്ഥാനത്ത് സമർപ്പിക്കൽ, വീണ്ടും സ്നാനം ചെയ്ത് ശ്രദ്ധയോടെ തർപ്പണം—ഇവയാണ് ക്രമം. സ്ത്രീ–ഗൃഹസ്ഥർക്ക് ഉള്ള നിയന്ത്രണങ്ങൾ, മന്ത്രമില്ലാതെ സമുദ്രസ്പർശം ചെയ്താൽ ദോഷം, പർവ്വകാലത്തും നിർദ്ദിഷ്ടവിധിയിലും മാത്രമേ സമുദ്രഗമനം വേണ്ടൂ എന്ന മുന്നറിയിപ്പ്, സമുദ്രപ്രവേശ മന്ത്രരൂപങ്ങൾ, സമുദ്രത്തിൽ സ്വർണ്ണകങ്കണം അർപ്പിക്കുന്ന വിധി എന്നിവയും പറയുന്നു. രണ്ടാംഭാഗത്തിൽ ദേവി ചോദിക്കുന്നു—നദികളുടെ ആശ്രയവും വിഷ്ണു–ലക്ഷ്മീബന്ധവും ഉള്ള സാഗരത്തിന് ദോഷം എങ്ങനെ വരും? ഈശ്വരൻ പുരാവൃത്തം പറയുന്നു—പ്രഭാസത്തിൽ ദീർഘയജ്ഞത്തിനു ശേഷം ദക്ഷിണ ചോദിച്ച ബ്രാഹ്മണരെ ഭയന്ന് ദേവന്മാർ സമുദ്രത്തിൽ ഒളിച്ചു; ദേവരെ രക്ഷിക്കാൻ സാഗരം ബ്രാഹ്മണർക്കു രഹസ്യമായി മാംസം ഭക്ഷിപ്പിച്ചതിനാൽ ബ്രാഹ്മണശാപം വീണ് സമുദ്രം സാധാരണയായി അസ്പൃശ്യ/അപേയമായി. ബ്രഹ്മാ പരിഹാരം നിശ്ചയിച്ചു—പർവ്വകാലങ്ങൾ, നദീസംഗമങ്ങൾ, സേതുബന്ധം, ചില തിരഞ്ഞെടുത്ത തീർത്ഥങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ വിധിപൂർവ്വക സമുദ്രസ്പർശം ശുദ്ധിദായകവും മഹാപുണ്യദായകവും ആകും; സാഗരം രത്നാദികളാൽ പ്രതിദാനവും നൽകും. അവസാനം വാഡവാനല (സമുദ്രഗർഭ അഗ്നി)യുടെ സ്ഥലംവിവരണം നൽകി, അഗ്നിതീർത്ഥം കാവലുള്ള ഗൂഢ മഹാഫലദായകമാണെന്നും അതിന്റെ ശ്രവണമാത്രം പോലും മഹാപാപികളെ ശുദ്ധീകരിക്കുമെന്നും ഉപസംഹരിക്കുന്നു.

96 verses

Adhyaya 30

सोमेश्वरपूजामाहात्म्यवर्णनम् | Someshvara Worship: Procedure and Merits

ദേവിയുടെ ചോദ്യം കേട്ട് ഈശ്വരൻ പറയുന്നു—അഗ്നിതീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത ശേഷം യാത്ര നിർവിഘ്നമാക്കാൻ അനുഷ്ഠിക്കേണ്ട ക്രമം. വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത് മഹോദധിക്ക് അർഘ്യം സമർപ്പിക്കണം; ഗന്ധം‑പുഷ്പം‑വസ്ത്രം‑ലേപനം എന്നിവകൊണ്ട് പൂജ നടത്തണം. ശേഷിയനുസരിച്ച് സ്വർണ്ണ കങ്കണം/ആഭരണം പുണ്യജലത്തിൽ അർപ്പിച്ച്, പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം ചെയ്ത്, കപർദിൻ ശിവന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു ഗണ‑ബന്ധിത മന്ത്രത്തോടെ അർഘ്യം നൽകണം. മന്ത്രാധികാരത്തെക്കുറിച്ചും നിർദ്ദേശമുണ്ട്; ശൂദ്രർക്കായി അഷ്ടാക്ഷര മന്ത്രസ്മരണം മുതലായതും പറയുന്നു. തുടർന്ന് സോമേശ്വര ദർശനം ചെയ്ത് അഭിഷേകം നടത്തണം; ശതരുദ്രീയം മുതലായ രുദ്രപാഠ/ജപങ്ങൾ ചെയ്യണം. പാൽ‑തൈര്‑നെയ്യ്‑തേൻ‑ശർക്കര/കരിമ്പിൻ നീർ എന്നിവകൊണ്ട് സ്നാപനം, കുങ്കുമം‑കർപ്പൂരം‑ഉശീരം‑കസ്തൂരി‑ചന്ദനം എന്നിവകൊണ്ട് സുഗന്ധലേപനം, ധൂപം‑ദീപം‑നൈവേദ്യം‑ആരതി, കൂടാതെ ഗാനം‑നൃത്തം തുടങ്ങിയ ഭക്തിസേവയും വിധിച്ചിരിക്കുന്നു. ദ്വിജ തപസ്വികൾക്കും ദീന‑ദരിദ്രർക്കും അന്ധർക്കും നിരാശ്രിതർക്കും ദാനം നൽകണം; സോമേശ്വര ദർശന തിഥിയിൽ ഉപവാസവ്രതം പാലിക്കണം. ഫലം—ജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ ഘട്ടങ്ങളിലെ പാപക്ഷയം, കുലോദ്ധാരം, ദാരിദ്ര്യ‑അമംഗള നാശം, ഭക്തിവർധനം; പ്രത്യേകിച്ച് കലിയുഗത്തിലെ ധാർമ്മിക ദുഷ്കരതയിലും സോമേശ്വരസേവ മഹാഫലദായകമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

21 verses

Adhyaya 31

वडवानलोत्पत्तिवृत्तान्ते दधीचिमहर्षये सर्वदेवकृतस्वस्वशस्त्रसमर्पणवर्णनम् (Origin Account of the Vādavānala and the Devas’ Deposition of Weapons with Maharṣi Dadhīci)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവീ–ഈശ്വര സംവാദമായി മൂന്ന് കാര്യങ്ങളുടെ കാരണം ചോദിക്കുന്നു—(1) മുമ്പ് ഉപദേശിച്ച ‘സ-കാര-പഞ്ചക’ത്തിന്റെ തത്ത്വം, (2) പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ സരസ്വതിയുടെ സാന്നിധ്യവും അവതാരവും, (3) വഡവാനല (സമുദ്രാഗ്നി)ത്തിന്റെ ഉത്ഭവവും കാലവും. ഈശ്വരൻ പ്രഭാസത്തിൽ സരസ്വതി പാവനശക്തിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു എന്നും ഹിരണ്യാ, വജ്രിണീ, ന്യങ്കു, കപിലാ, സരസ്വതി എന്നിങ്ങനെ അഞ്ചു നാമങ്ങളാൽ പ്രസിദ്ധയാണെന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് കാരണകഥയിൽ, സോമബന്ധമായ കാരണത്താൽ ദേവ–അസുര സംഘർഷം ശമിച്ചതിന് ശേഷം ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ചന്ദ്രൻ താരയെ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ഭൂമിയിലേക്കു ദൃഷ്ടി നിക്ഷേപിച്ച് ദധീചി മഹർഷിയുടെ സ്വർഗ്ഗസമമായ ആശ്രമം കാണുന്നു—ഋതുപുഷ്പങ്ങളും സുഗന്ധവനസ്പതികളും നിറഞ്ഞത്. അവർ സംയമത്തോടെ മനുഷ്യരെപ്പോലെ സമീപിക്കുമ്പോൾ, ഋഷി അർഘ്യ–പാദ്യാദികളാൽ ആദരിച്ച് ആസനം നൽകുന്നു. ഇന്ദ്രൻ ദേവന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ സുരക്ഷിതമായി സൂക്ഷിക്കാനായി ഋഷി സ്വീകരിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ദധീചി ആദ്യം സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് മടങ്ങാൻ പറയുന്നു; എന്നാൽ ആവശ്യമുള്ള സമയത്ത് ആയുധങ്ങൾ തിരികെ ലഭിക്കണം എന്ന് ഇന്ദ്രൻ ഉറപ്പിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ഋഷി യുദ്ധകാലത്ത് തിരികെ നൽകുമെന്ന സത്യപ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത് സമ്മതിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സത്യവചനത്തിൽ വിശ്വസിച്ച് ആയുധങ്ങൾ സമർപ്പിച്ച് പുറപ്പെടുന്നു. ഫലശ്രുതിയായി—ഈ വൃത്താന്തം നിയമത്തോടെ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുന്നവന് യുദ്ധവിജയം, സത്സന്തതി, കൂടാതെ ധർമ്മം–അർത്ഥം–യശസ്സ് ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു।

19 verses

Adhyaya 32

दधीच्यस्थि-शस्त्रनिर्माणम्, पिप्पलादोत्पत्तिः, वाडवाग्नि-प्रसंगः (Dadhīci’s Bones and the Making of Divine Weapons; Birth of Pippalāda; The Vāḍava Fire Episode)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവന്മാർ പുറപ്പെട്ട ശേഷം ബ്രാഹ്മണർഷി ദധീചി തപസ്സിൽ സ്ഥിരനായി ഉത്തരദിശയിലേക്ക് നീങ്ങി നദീതീര ആശ്രമത്തിൽ വസിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരിചാരിക സുഭദ്ര സ്നാനസമയത്ത് അറിയാതെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട കൗപീനവുമായി സമ്പർക്കം വന്നതിലൂടെ ഗർഭിണിയാകുന്നു; ലജ്ജിതയായി അശ്വത്ഥവനത്തിൽ പ്രസവിച്ച് അജ്ഞാത കാരണകർത്താവിനോട് നിബന്ധനയോടുകൂടിയ ശാപം ഉച്ചരിക്കുന്നു. ഇതിനിടെ ലോകപാലന്മാരും ഇന്ദ്രനും ദധീചിയെ സമീപിച്ച് ഏൽപ്പിച്ച ആയുധങ്ങൾ തിരികെ ചോദിക്കുന്നു. ദധീചി അവയുടെ തേജസ്സിനെ തന്റെ ദേഹത്തിൽ ഉൾക്കൊണ്ടതായി പറഞ്ഞ്, തന്റെ അസ്ഥികളിൽ നിന്ന് ദിവ്യശസ്ത്രങ്ങൾ നിർമ്മിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിച്ച് ലോകസംരക്ഷണാർത്ഥം സ്വമേധയാ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നു. ദേവന്മാർ അഞ്ചു ദിവ്യ സുരഭി പശുക്കളെ അസ്ഥിശുദ്ധിക്കായി നിയോഗിക്കുന്നു; തർക്കത്തിൽ നിന്ന് സരസ്വതിക്ക് ശാപപ്രസംഗം ഉയർന്ന്, കർമ്മകാണ്ഡത്തിലെ ശൗച-അശൗചാചാരങ്ങളുടെ കാരണമെന്ന നിലയിൽ കഥാപരമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. വിശ്വകർമ്മ ദധീചിയുടെ അസ്ഥികളിൽ നിന്ന് വജ്രം, ചക്രം, ശൂലം മുതലായ ലോകപാലായുധങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നു. പിന്നീട് സുഭദ്ര കുഞ്ഞിനെ ജീവനോടെ കണ്ടെത്തുന്നു; അവൻ കർമനിയതിയെ സൂചിപ്പിച്ച് അശ്വത്ഥരസത്തിൽ പോഷിതനായതിനാൽ ‘പിപ്പലാദ’ എന്ന നാമം ലഭിക്കുന്നു. ആയുധങ്ങൾക്കായി പിതാവ് വധിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന് അറിഞ്ഞ് പ്രതികാരനിശ്ചയം ചെയ്ത് തപസ്സിലൂടെ ഭീകര കൃത്യയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവന്റെ തുടയിൽ നിന്ന് അഗ്നിരൂപ സത്ത്വം ഉദ്ഭവിച്ച് വാഡവാഗ്നിയുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. ദേവന്മാർ ശരണം തേടുമ്പോൾ വിഷ്ണു ഒരൊന്നായി ഭക്ഷിക്കുന്ന ക്രമവിധാനത്തിലൂടെ ആ ഉഗ്രതയെ നിയന്ത്രിച്ച് ലോകക്രമം സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവസാനം ശ്രവണഫലമായി—ശ്രദ്ധയോടെ കേട്ടാൽ പാപഭയം നീങ്ങി ജ്ഞാനത്തിനും മോക്ഷത്തിനും സഹായമുണ്ടാകുമെന്ന് പറയുന്നു.

126 verses

Adhyaya 33

वाडवानल-नयनम् तथा पञ्चस्रोता-सरस्वती-प्रादुर्भावः (Transport of the Vāḍava Fire and the Manifestation of Five-Stream Sarasvatī)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി മുൻ സംഭവക്രമത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പറയുന്നു—ലോകക്രമത്തെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്ന വാഡവാനല അഗ്നിയെ നിയന്ത്രിച്ച് മറ്റിടത്തേക്ക് മാറ്റേണ്ടത് ദേവന്മാർക്ക് അനിവാര്യമായി. വിഷ്ണു സരസ്വതിയെ അതിന്റെ ‘യാനഭൂത’യായി നിയോഗിക്കുന്നു; ഗംഗാദി നദീദേവതകൾ അഗ്നിയുടെ ദാഹശക്തി കാരണം തങ്ങൾക്കത് സാധ്യമല്ലെന്ന് പറയുന്നു. പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കില്ലെന്ന നിബന്ധനയിൽ സരസ്വതി ബ്രഹ്മാവിന്റെ അനുമതി തേടുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് ഭൂഗർഭമാർഗം നിർദ്ദേശിക്കുകയും, അഗ്നിഭാരത്തിൽ ക്ഷീണിക്കുമ്പോൾ അവൾ ‘പ്രാചീ’ രൂപത്തിൽ ഭൂമിയിൽ പ്രത്യക്ഷമായി തീർത്ഥദ്വാരങ്ങൾ തുറക്കും എന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് സരസ്വതിയുടെ മംഗളപ്രസ്ഥാനം, ഹിമാലയഭൂമിയിൽ നിന്ന് നദിരൂപത്തിൽ ഉദ്ഭവം, വീണ്ടും വീണ്ടും ഭൂഗർഭ-ഭൂമിദൃശ്യമാർഗങ്ങളിലേക്കുള്ള മാറിവരവ് എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. പ്രഭാസത്തിൽ ഹരിണ, വജ്ര, ന്യങ്കു, കപില എന്നീ നാലു ഋഷികളുടെ ഹിതാർത്ഥം സരസ്വതി പഞ്ചസ്രോതസ്സായി മാറി അഞ്ചു നാമങ്ങൾ ധരിക്കുന്നു—ഹരീണി, വജ്രിണീ, ന്യങ്കു, കപിലാ, സരസ്വതി. ഈ ജലങ്ങളിൽ നിശ്ചിത സ്നാന-പാനവിധികളാൽ മഹാപാപക്ഷയം, പ്രത്യേക ദോഷശുദ്ധിക്രമം എന്നിവയും പറയുന്നു. പിന്നീട് കൃതസ്മരാ എന്ന പർവ്വതരൂപി വിവാഹത്തിന് നിർബന്ധിക്കാൻ തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ, സരസ്വതി യുക്തിയായി വാഡവാനലത്തെ പിടിക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെടുന്നു; അഗ്നിസ്പർശത്തിൽ പർവ്വതം നശിക്കുന്നു. അതിന്റെ മൃദുശിലകൾ ഗൃഹദേവാലയ നിർമ്മാണത്തിന് ഉപകാരപ്പെടുമെന്ന കാരണകഥയും സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവസാനം സമുദ്രത്തിൽ വാഡവാനലൻ വരം നൽകാൻ തുനിയുമ്പോൾ, വിഷ്ണുവിന്റെ ഉപദേശപ്രകാരം സരസ്വതി ‘സൂചീമുഖ’ത്വം വരമായി ചോദിക്കുന്നു—അഗ്നി ജലം കുടിക്കട്ടെ, ദേവന്മാരെ ദഹിപ്പിക്കരുത്. ശ്രവണ-പാരായണ ഫലശ്രുതിയോടെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.

103 verses

Adhyaya 34

वडवानल-निबन्धनम् (Containment of the Vaḍavānala) — Sarasvatī, the Ocean, and Prabhāsa’s Tīrtha-Order

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധമുള്ള ദിവ്യോപാഖ്യാനം പറയുന്നു. സരസ്വതി വഡവാനല (സമുദ്രഗർഭത്തിലെ പ്രളയാഗ്നി) സംബന്ധിച്ച വരം ലഭിച്ച ശേഷം ദൈവാജ്ഞപ്രകാരം പ്രഭാസത്തിലേക്ക് ചെന്നു സമുദ്രത്തെ ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു. ദിവ്യശോഭയും പരിചാരകരുമോടെ സമുദ്രൻ പ്രത്യക്ഷനാകുമ്പോൾ, സരസ്വതി അവനെ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ആദ്യാധാരമെന്നു സംബോധന ചെയ്ത് ദേവകാര്യാർത്ഥം വഡവാ-അഗ്നി സ്വീകരിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു. സമുദ്രൻ ആലോചിച്ച് സമ്മതിച്ച് അഗ്നി ഗ്രഹിക്കുന്നു; തീക്ഷ്ണത വർധിച്ചതോടെ ജലചരങ്ങൾ ഭീതിയിലാകുന്നു. അപ്പോൾ ദൈത്യസൂദനൻ അച്യുതൻ വിഷ്ണു എത്തി ജലചരങ്ങളെ ആശ്വസിപ്പിക്കുകയും വരുണൻ/സമുദ്രനോട് ആജ്ഞാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—വഡവാനലത്തെ ആഴത്തിലുള്ള ജലത്തിൽ നിക്ഷേപിച്ച് നിയന്ത്രിതമായി ധരിക്ക; അവിടെ അത് സമുദ്രത്തെ ‘കുടിക്കുന്നതു’ പോലെ തോന്നിയാലും ബന്ധിതമായിരിക്കും. സമുദ്രൻ ജലക്ഷയം ഭയപ്പെടുമ്പോൾ, വിഷ്ണു സമുദ്രജലത്തെ അക്ഷയമാക്കി ലോകസമതുലിതാവസ്ഥ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു. തുടർന്ന് സരസ്വതി പേരുള്ള ഒരു വഴിയിലൂടെ സമുദ്രത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അർഘ്യം അർപ്പിച്ച് അർഘ്യേശ്വരനെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു; അവൾ തെക്ക്-കിഴക്കായി സോമേശന്റെ സമീപം നിലകൊള്ളുന്നു എന്നും വഡവാനലബന്ധം വഹിക്കുന്നു എന്നും പറയുന്നു. അവസാനം അഗ്നിതീർത്ഥത്തിലെ തീർത്ഥവിധി—സ്നാനം, പൂജ, ദമ്പതികൾക്ക് വസ്ത്ര-അന്നദാനം, മഹാദേവാരാധന—വിവരിക്കുന്നു. ചാക്ഷുഷ-വൈവസ്വത മന്വന്തരങ്ങളുടെ കാലസൂചനയും, ഈ കഥ ശ്രവണമാത്രം പാപനാശവും പുണ്യ-കീർത്തിവർധനവും നൽകുമെന്ന ഫലശ്രുതിയും ഉണ്ട്.

37 verses

Adhyaya 35

Ādhyāya 35 — Oūrva, Vāḍavāgni, and Sarasvatī’s Tīrtha-Route to Prabhāsa (और्व-वाडवाग्नि-सरस्वतीतीर्थमार्गः)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി, നിലവിലെ മന്വന്തരത്തിൽ ഭാർഗവനായ ഔർവന്റെ ഉദ്ഭവകാരണം ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പറയുന്നു—ധനലോഭത്താൽ ക്ഷത്രിയർ ബ്രാഹ്മണരെ വധിച്ചു; അപ്പോൾ ഒരു സ്ത്രീ ഗർഭത്തെ ഊരു (തുട)യിൽ മറച്ച് രക്ഷിച്ചു, അതിൽ നിന്നാണ് ഔർവൻ പ്രത്യക്ഷനായത്. ഔർവൻ തപസ്സിൽ നിന്നുയർന്ന ഭയങ്കര രൗദ്രാഗ്നി—ഔർവ/വാഡവാഗ്നി—സൃഷ്ടിച്ചു ഭൂമിയെ ദഹിപ്പിക്കാൻ ഒരുങ്ങി; ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. ബ്രഹ്മൻ ഔർവനെ ശമിപ്പിച്ച്, ലോകം കത്തിക്കാതെ ആ അഗ്നിയെ സമുദ്രത്തിലേക്ക് തന്നെ നയിക്കണമെന്ന് ആജ്ഞാപിച്ചു. തുടർന്ന് സരസ്വതി സ്വർണക്കലശത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമായ അഗ്നി വഹിച്ചു ഹിമാലയത്തിൽ നിന്ന് പടിഞ്ഞാറൻ ദേശങ്ങളിലേക്കു തീർത്ഥമാർഗ്ഗം യാത്ര ചെയ്യുന്നു; അവൾ പലവട്ടം അന്തർധാനം ചെയ്ത് പേരുപറഞ്ഞ കിണറുകളിലും തീർത്ഥങ്ങളിലും വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—ഗന്ധർവകൂപം, വിവിധ ഈശ്വരസ്ഥാനങ്ങൾ, സംഗമങ്ങൾ, വടവൃക്ഷങ്ങൾ, വനപ്രദേശങ്ങൾ, കർമ്മകേന്ദ്രങ്ങൾ എന്നിവ ചേർന്ന് ഒരു പുണ്യഭൂഗോളം രൂപപ്പെടുന്നു. അവസാനം സമുദ്രതീരത്ത് സരസ്വതി വാഡവാഗ്നിയെ ലവണജലത്തിൽ വിട്ടുവിടുന്നു; അഗ്നി വരം നൽകുന്നു, എന്നാൽ മുദ്രികാ-ആജ്ഞയാൽ സമുദ്രം ഉണക്കരുതെന്ന് നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രാചീ സരസ്വതിയുടെ ദുർലഭതയും മഹിമയും, അഗ്നിതീർത്ഥത്തിന്റെ പുണ്യവും, ‘രൗദ്രീ യാത്ര’യുടെ പൂജാക്രമം—സരസ്വതി, കപർദിൻ/ശിവ, കേദാര, ഭീമേശ്വര, ഭൈരവേശ്വര, ചണ്ഡീശ്വര, സോമേശ്വര, നവഗ്രഹങ്ങൾ, രുദ്ര-ഏകാദശ, ബാലബ്രഹ്മ—എന്നിവ ഫലശ്രുതിയോടെ പാപനാശകമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

120 verses

Adhyaya 36

Prācī Sarasvatī Māhātmya and Prāyaścitta of Arjuna at Prabhāsa (प्राचीसरस्वतीमाहात्म्यं तथा पार्थस्य प्रायश्चित्तकथा)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി പ്രാചീ സരസ്വതിയുടെ ദുർലഭതയും, പ്രത്യേകിച്ച് പ്രഭാസത്തിൽ അതിന്റെ അത്യുത്തമ ശുദ്ധികരശക്തിയും സംബന്ധിച്ച് ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ (ശിവൻ) പ്രഭാസതീർത്ഥത്തിന്റെ അതിശയ മഹിമ ഉറപ്പാക്കി—ഈ നദി ദോഷനാശിനിയാണ്; പാനം/സ്നാനം ചെയ്യാൻ കഠിനമായ കാലനിയമങ്ങൾ ആവശ്യമില്ല, അവിടെ സ്നാനപാനം ചെയ്യുന്നവർ, മൃഗങ്ങൾ പോലും, പുണ്യം പ്രാപിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. കുരുക്ഷേത്രം, പുഷ്കരം എന്നിവയുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ പ്രഭാസത്തിൽ ഇതിന്റെ പ്രഭാവം കൂടുതൽ എന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു. പിന്നീട് സൂതൻ ഒരു ദൃഷ്ടാന്തം പറയുന്നു—ഭാരതയുദ്ധത്തിനു ശേഷം ബന്ധുവധപാപഭാരത്താൽ അർജുനൻ (കിരീടി, നര-നാരായണബന്ധിതൻ) സമൂഹത്തിൽ നിന്ദിക്കപ്പെടുകയും പുറത്താക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ശ്രീകൃഷ്ണൻ അവനെ ഗയ, ഗംഗ, പുഷ്കരം എന്നിവിടങ്ങളിലേക്കല്ല, പ്രാചീ സരസ്വതീതീർത്ഥത്തിലേക്കാണ് അയക്കുന്നത്. അർജുനൻ ത്രിരാത്ര ഉപവാസം ചെയ്ത് ദിവസത്തിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം സ്നാനം ചെയ്യുന്നു; അതിലൂടെ സഞ്ചിതപാപം നീങ്ങി, യുധിഷ്ഠിരാദികൾ അവനെ വീണ്ടും സ്വീകരിക്കുന്നു. അധ്യായം ആചാര-നൈതിക നിർദ്ദേശങ്ങളും വിപുലീകരിക്കുന്നു—ഉത്തരതീരത്തിനടുത്ത് മരണം സംഭവിച്ചാൽ പുനരാഗമനമില്ലാത്ത ഫലം എന്നു, തപസ്സിന് മഹത്വം എന്നു, ആ തീർത്ഥത്തിൽ ദാനം-ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ ദാതാവിനും പിതൃകൾക്കും അനേകം മടങ്ങ് ഫലം, പല തലമുറകളുടെ ഉന്നതി എന്നും പറയുന്നു. അവസാനം സരസ്വതി നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠ, ഇഹലോകദുഃഖനിവാരിണി, പരലോകക്ഷേമദായിനി എന്നു വീണ്ടും ഊന്നിപ്പറയുന്നു.

58 verses

Adhyaya 37

कंकणमाहात्म्यवर्णनम् / Theological Account of the Bracelet Rite

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ സോമേശ്വരസന്നിധിയിൽ സമുദ്രത്തിൽ കങ്കണം (വള/ബ്രേസ്ലെറ്റ്) എറിയുന്ന കർമത്തിന്റെ കാരണം, വിധി, ഫലം എന്നിവ സംവാദരൂപത്തിൽ വിവരിക്കുന്നു. ദേവി മന്ത്രം, വിധാനം, സമയം, മുൻകഥ എന്നിവ ചോദിക്കുന്നു; ഈശ്വരൻ പുരാണശൈലിയിൽ ഒരു ദൃഷ്ടാന്തം പറയുന്നു. ധർമ്മനിഷ്ഠനായ രാജാവ് ബൃഹദ്രഥനും പതിവ്രതയായ റാണി ഇന്ദുമതിയും ഋഷി കണ്വനെ ആദരത്തോടെ আতിഥ്യം ചെയ്യുന്നു. ധർമ്മോപദേശത്തിന് ശേഷം കണ്വൻ ഇന്ദുമതിയുടെ മുൻജന്മകഥ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—അവൾ മുമ്പ് ദരിദ്രയായ ആഭീരി സ്ത്രീ, അഞ്ചു ഭർത്താക്കന്മാരുള്ളവൾ; സോമേശ്വരത്തിലേക്ക് വന്നു. സമുദ്രസ്നാനത്തിൽ തിരമാലകളാൽ അവളുടെ സ്വർണ്ണകങ്കണം വഴുതി വീണ് നഷ്ടപ്പെട്ടു; തുടർന്ന് മരണം പ്രാപിച്ച് രാജകുലത്തിൽ റാണിയായി പുനർജന്മം നേടി. ഈ സൗഭാഗ്യം വ്രതം, തപസ്, ദാനം എന്നിവകൊണ്ടല്ല; പ്രഭാസത്തിലെ കങ്കണപാതത്തിന്റെ സ്ഥാനവിശേഷഫലത്താലാണെന്ന് കണ്വൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു. പിന്നെ കങ്കണവിധിയുടെ ഫലം—പാപനാശവും സർവകാമപ്രദതയും—അറിഞ്ഞ്, സോമേശ്വരത്തിലെ ലവണജലസ്നാനത്തിന് ശേഷം പ്രതിവർഷം ഈ ആചാരം നടത്തുന്നതായി പരമ്പര സ്ഥാപിതമാകുന്നു; തീർത്ഥമാഹാത്മ്യത്തിൽ ചെറിയ കർമത്തിനും മഹാഫലം ലഭിക്കുന്നു എന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.

29 verses

Adhyaya 38

Kaparddī-Vināyaka as Prabhāsa-kṣetra Protector and the Vighnamardana Stotra (कपर्द्दी-विनायकः प्रभासक्षेत्ररक्षकः तथा विघ्नमर्दनस्तोत्रम्)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി–ഈശ്വര സംവാദത്തിലൂടെ പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിൽ സോമേശ്വര ദർശനത്തിന് മുമ്പ് കപർദ്ദീ-വിനായകനെ (ഗണേശന്റെ ഒരു രൂപം) എന്തുകൊണ്ട് ആദ്യം പൂജിക്കണം എന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ സോമേശ്വരൻ പ്രഭാസദേശത്ത് സ്ഥാപിതമായ സദാശിവന്റെ ലിംഗരൂപമാണെന്ന് പറയുന്നു; വിഘ്നങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന വിഘ്നേശ്വരനായി കപർദ്ദീയ്ക്ക് പ്രാഥമ്യം ഉണ്ടെന്നും വിശദീകരിക്കുന്നു. യുഗാനുസാരം വിനായകാവതാരങ്ങൾ—കൃതയിൽ ഹേരംബൻ, ത്രേതയിൽ വിഘ്നമർദനൻ, ദ്വാപരയിൽ ലംബോദരൻ, കലിയിൽ കപർദ്ദീ—എന്നിങ്ങനെ നിരൂപിക്കുന്നു. കഥയിൽ ദേവന്മാർ ആശങ്കപ്പെടുന്നു; കാരണം മനുഷ്യർ ആചാരവിധികൾ കൂടാതെ സോമേശ്വര ദർശനമാത്രം കൊണ്ട് സ്വർഗ്ഗസ്ഥിതി നേടാൻ തുടങ്ങുന്നു, അതോടെ കർമ്മക്രമവും ദേവലോകമര്യാദയും കുലുങ്ങുന്നു. ദേവന്മാർ ദേവിയെ ശരണം പ്രാപിക്കുമ്പോൾ, ദേവി ദേഹസംകോചനത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ ‘മല’ത്തിൽ നിന്ന് ചതുര്ഭുജ ഗജമുഖ വിനായകനെ സൃഷ്ടിച്ച്, മോഹത്തോടെ സോമേശ്വരനെ സമീപിക്കുന്നവർക്കു വിഘ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച് സംकल्पശുദ്ധിയും ധാർമ്മിക തയ്യാറെടുപ്പും കാക്കാൻ നിയോഗിക്കുന്നു. അവനെ പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രരക്ഷകനാക്കി, കുടുംബ-ധനാസക്തി അല്ലെങ്കിൽ രോഗം മുതലായവ വഴി അസ്ഥിരരെ തടഞ്ഞ് ദൃഢനിശ്ചയികൾ മാത്രം മുന്നേറട്ടെ എന്ന് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. അവസാനം കപർദ്ദീയ്ക്കായി വിഘ്നമർദന സ്തോത്രം, ചുവന്ന ഉപചാരങ്ങളോടെയുള്ള പൂജ, ചതുര്ഥി വ്രതവിധാനം എന്നിവ പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ വിഘ്നങ്ങളിലെ അധിപത്യം, നിശ്ചിത സമയത്തിനുള്ളിൽ സിദ്ധി, കപർദ്ദീ കൃപയാൽ ഒടുവിൽ സോമേശ്വര ദർശനം ലഭിക്കും എന്നും, ‘കപർദ്ദീ’ എന്ന നാമം അദ്ദേഹത്തിന്റെ കപർദസദൃശ രൂപവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചും പറയുന്നു.

59 verses

Adhyaya 39

Kedāra (Vṛddhi/Kalpa) Liṅga Māhātmya and Śivarātri Jāgaraṇa: The Narrative of King Śaśabindu

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ കേദാരബന്ധിത ലിംഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പറയുന്നു. അത് സ്വയംഭൂ, ശിവപ്രിയം, ഭീമേശ്വരസമീപസ്ഥം; മുൻയുഗത്തിൽ ‘രുദ്രേശ്വര’ എന്നായിരുന്നു പേര്. മ്ലേച്ഛസമ്പർക്കഭയത്താൽ അത് ലീനമായി/ഗുപ്തമായി, പിന്നീടു ഭൂമിയിൽ ‘കേദാര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി. ലവണസമുദ്രത്തിലും പദ്മക തീർത്ഥ/കുണ്ഡത്തിലും സ്നാനം ചെയ്ത് രുദ്രേശനും കേദാരനും പൂജിക്കണമെന്ന് വിധി പറയുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് ശുക്ലപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ ഏക രാത്രി ജാഗരണം സഹിതം ശിവരാത്രിവ്രതം മഹാപുണ്യകരമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് രാജാവ് ശശബിന്ദു ചതുര്ദശിയിൽ പ്രഭാസത്തിലെത്തി ജപഹോമരതരായ ഋഷികളെ കണ്ടു സോമനാഥനെ പൂജിച്ച് കേദാരത്തിലേക്ക് പോയി ജാഗരണം നടത്തുന്നു. ച്യവനൻ, യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ, നാരദൻ, ജൈമിനി മുതലായവർ ചോദിക്കുമ്പോൾ അവൻ മുൻജന്മകഥ പറയുന്നു—ദുര്ഭിക്ഷത്തിൽ ശൂദ്രനായി രാമസരസ്സിൽ താമരകൾ ശേഖരിച്ചെങ്കിലും വിറ്റഴിക്കാനായില്ല. അവിടെ അനംഗവതി എന്ന ഗണിക വൃദ്ധ/രുദ്രേശ്വര ലിംഗത്തിൽ ശിവരാത്രി ജാഗരണം നടത്തി; ആഹാരക്കുറവാൽ അനായാസ ഉപവാസം, സ്നാനം, താമരാർപ്പണം, ജാഗരണം എന്നിവയുടെ ഫലമായി അവന്‍ പിന്നീടു രാജത്വവും കാരണസ്മരണയും ലഭിച്ചു. അവസാനം ഈ ലിംഗപൂജ മഹാപാപനാശിനിയും സകലപുരുഷാർത്ഥപ്രദവും; അനംഗവതിയും അതേ വ്രതഫലമായി അപ്സരയായി ഉയർന്നുവെന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.

58 verses

Adhyaya 40

भीमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Chapter 40: The Māhātmya (Sacred Account) of Bhīmeśvara

ഈ അധ്യായത്തിൽ ശിവ–ദേവി സംവാദരൂപത്തിൽ ഭീമേശ്വര ലിംഗത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം, നാമകരണവും പുണ്യഫലവും വിവരിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ കേദാരേശ്വരസമീപം സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന അത്യന്തം ഫലപ്രദമായ ലിംഗത്തെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു—അത് ശ്വേതകേതു പ്രതിഷ്ഠിച്ചതും മുമ്പ് ഭീമൻ പൂജിച്ചതുമാണ്. തീർത്ഥഫലവും ശുഭപരലോകഗതിയും ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് അവിടെ വിധിപൂർവം പൂജ, ക്ഷീരാഭിഷേകം മുതലായ ക്രമങ്ങളുടെ മഹത്വം ചൊല്ലപ്പെടുന്നു. ദേവി ചോദിക്കുന്നു—ശ്വേതകേതുവിന്റെ ലിംഗം എങ്ങനെ പ്രസിദ്ധമായി, അത് ഭീമേശ്വരമെന്ന പേര് എങ്ങനെ ലഭിച്ചു? ഈശ്വരൻ പറയുന്നു: ത്രേതായുഗത്തിൽ രാജർഷി ശ്വേതകേതു പ്രഭാസത്തിലെ പുണ്യസമുദ്രതീരത്ത് പല വർഷങ്ങളായി ഋതുക്കളനുസരിച്ച് കഠിനതപസ് ചെയ്തു. ശിവൻ പ്രസന്നനായി വരങ്ങൾ നൽകി; ശ്വേതകേതു അചഞ്ചലഭക്തിയും ആ സ്ഥലത്ത് ശിവന്റെ നിത്യനിവാസവും അപേക്ഷിച്ചതിന് ശിവൻ സമ്മതിച്ചു; അതിനാൽ ലിംഗം ‘ശ്വേതകേത്വീശ്വര’മായി അറിയപ്പെട്ടു. കലിയുഗത്തിൽ തീർത്ഥയാത്രയിൽ ഭീമസേനൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം വന്ന് ആ ലിംഗം പൂജിച്ചതോടെ അത് വീണ്ടും ‘ഭീമേശ/ഭീമേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രശസ്തമായി. അവസാനം, ദർശനം മാത്രം ചെയ്തും ഒരിക്കൽ ഭക്തിയോടെ നമസ്കരിച്ചും ജന്മജന്മാന്തര പാപങ്ങൾ നശിക്കും എന്ന് ശുദ്ധിഫലശ്രുതി പറയുന്നു.

17 verses

Adhyaya 41

भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Bhairaveśvara

അധ്യായം 41-ൽ ഈശ്വരൻ കിഴക്കുദിക്കിൽ സ്ഥാപിതമായ മഹാശക്തിയുള്ള ലിംഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു; അത് സരസ്വതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതും സമുദ്രസമീപത്തുമാണ്. കഥയിൽ നാശകരമായ “വഡവാനല” (സമുദ്രഗർഭാഗ്നി) മൂലം വലിയ പ്രതിസന്ധി ഉയരുന്നു. അപ്പോൾ ദേവി ലിംഗത്തെ കടൽത്തീരത്തിനടുത്തേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന് വിധിപൂർവ്വം പൂജ ചെയ്ത്, വഡവാനലത്തെ സ്വയം ധരിച്ചു ദേവഹിതാർത്ഥം സമുദ്രത്തിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ശംഖധ്വനി, ദുന്ദുഭിനാദം, പുഷ്പവൃഷ്ടി എന്നിവയോടെ ഉത്സവം നടത്തി, ദേവിയെ “ദേവമാതാ” എന്ന ബഹുമാനനാമത്തിൽ ആദരിക്കുന്നു—ഇത് ദേവ-ദാനവർക്കും ദുഷ്കരമായ കർമ്മമെന്നു അംഗീകരിച്ച്. തുടർന്ന് ഈശ്വരൻ വിശദീകരിക്കുന്നു: ദേവി ഈ മംഗളലിംഗം സ്ഥാപിച്ചതിനാലും, നദിശ്രേഷ്ഠയും പാപനാശിനിയുമായ സരസ്വതി സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നതിനാലും, ഈ ലിംഗം “ഭൈരവ” എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി “ഭൈരവേശ്വര”മായി അറിയപ്പെടുന്നു. അവസാനം വിധി പറയുന്നു: സരസ്വതിയെയും ഭൈരവേശ്വരനെയും ആരാധിക്കൽ—പ്രത്യേകിച്ച് മഹാനവമിദിനത്തിൽ യഥാവിധി സ്നാനത്തോടെ—വാക്ദോഷം നീക്കുന്നു. പാലാഭിഷേകം ചെയ്ത് അഘോര മന്ത്രത്തോടെ ലിംഗപൂജ ചെയ്താൽ യാത്രാഫലം പൂർണ്ണമായി ലഭിക്കുന്നു.

10 verses

Adhyaya 42

चण्डीशमाहात्म्यवर्णनम् (Chandīśa Shrine-Glory and Ritual Protocols)

അധ്യായം 42-ൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിൽ ചണ്ഡീശ ദേവനെ സമീപിച്ച് ആരാധിക്കേണ്ട വിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. സോമേശ/ഈശ ദിഗ്ഭാഗത്തിനടുത്തും, ദണ്ഡപാണിയുടെ വാസസ്ഥലത്തിൽ നിന്ന് വളരെ ദൂരമല്ലാത്ത തെക്കുഭാഗത്തുമായി ക്ഷേത്രസ്ഥാനം സൂചനകളാൽ വ്യക്തമാക്കുന്നു. മുൻകാലത്ത് ചണ്ഡയും കഠിനതപസ്സു ചെയ്ത ഒരു ഗണനും ഇവിടെ പ്രതിഷ്ഠയും പൂജയും നടത്തിയതിന്റെ ഫലമായി പ്രസിദ്ധമായ ചണ്ഡേശ്വര ലിംഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു എന്ന് മഹിമ സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പൂജാക്രമം ക്രമബദ്ധമായി പറയുന്നു—പാൽ, തൈര്, നെയ്യ് എന്നിവകൊണ്ട് അഭിഷേകം; തേൻ, കരിമ്പിൻ നീര്, കുങ്കുമം ലേപനം; കർപ്പൂരം, ഉശീര, കസ്തൂരിസാരം തുടങ്ങിയ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും ചന്ദനവും; പുഷ്പാർച്ചന; ധൂപവും അഗുരുവും; ശേഷിയനുസരിച്ച് വസ്ത്രാർപ്പണം; ദീപങ്ങളോടുകൂടിയ നൈവേദ്യം, പ്രത്യേകിച്ച് പരമന്നം; കൂടാതെ ദ്വിജാതികൾക്ക് ദാനം-ദക്ഷിണ. സ്ഥലവിശേഷ ഫലങ്ങളും പറയുന്നു—തെക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് നൽകിയ ദാനം ചണ്ഡീശനു അക്ഷയമാകും; ചണ്ഡീശന്റെ തെക്കിൽ ചെയ്ത ശ്രാദ്ധം പിതൃകൾക്ക് ദീർഘതൃപ്തി നൽകും; ഉത്തരായണത്തിൽ ഘൃത-കംബള വ്രതം/ദാനം കഠിന പുനർജന്മം ഒഴിവാക്കും. അവസാനം ശൂലിനോടുള്ള തീർത്ഥഭക്തി പ്രായശ്ചിത്തമാണെന്നും, നിർമ്മാല്യബന്ധപ്പെട്ട അപരാധങ്ങൾ, അജ്ഞാതഭക്ഷണം മുതലായ പാപങ്ങളും മറ്റ് കർമദോഷങ്ങളും നീക്കി മോചനം നൽകുമെന്നും ഉപദേശിക്കുന്നു.

12 verses

Adhyaya 43

आदित्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Adityeśvara Māhātmya (Chapter on the Glory of Adityeśvara)

അധ്യായം 43-ൽ ഈശ്വരൻ ദേവിക്ക് ദിശാനുസൃത തീർത്ഥയാത്രാ നിർദ്ദേശം നൽകുന്നു. സോമേശന്റെ പടിഞ്ഞാറായി ‘ഏഴ് ധനുസ്സ്’ അളവിനുള്ളിൽ സൂര്യപ്രതിഷ്ഠിതമായ ഒരു ലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതായി പറയുന്നു. അതിന്റെ നാമം ആദിത്യേശ്വരൻ; സർവ്വപാതകനാശകൻ എന്ന മഹിമയും പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ത്രേതായുഗസ്മൃതിയായി സമുദ്രൻ ദീർഘകാലം രത്നങ്ങളാൽ ആ ലിംഗത്തെ ആരാധിച്ചതായി പറഞ്ഞ് സ്ഥലത്തിന്റെ പ്രാചീനാധികാരം സ്ഥാപിക്കുന്നു. രത്നാരാധന കാരണം ‘രത്നേശ്വരൻ’ എന്ന ഉപനാമവും വിശദീകരിക്കുന്നു. വിധിപ്രകാരം പഞ്ചാമൃതസ്നാനം നടത്തി അഞ്ചു രത്നങ്ങളാൽ പൂജിച്ച്, തുടർന്ന് രാജോപചാരങ്ങളോടെ നിയമാനുസൃതമായി ആരാധിക്കണം. ഫലശ്രുതിയിൽ മേരു ദാനത്തുല്യ ഫലം, യജ്ഞ-ദാനങ്ങളുടെ സമഗ്രപുണ്യം, പിതൃ-മാതൃ വംശങ്ങളുടെ ഉദ്ധാരം എന്നിവ പറയുന്നു; ബാല്യം മുതൽ വാർദ്ധക്യം വരെ ചെയ്ത പാപങ്ങൾ രത്നേശ്വര ദർശനത്തിൽ കഴുകിപ്പോകുമെന്നുമുണ്ട്. അവിടെ ധേനുദാനത്തിന്റെ മഹിമ പുകഴ്ത്തി പത്ത് മുൻതലമുറക്കും പത്ത് പിന്നീടുള്ള തലമുറക്കും മോക്ഷം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ശരിയായ ലിംഗപൂജയ്ക്ക് ശേഷം ദേവന്റെ വലതുഭാഗത്ത് ശതരുദ്രീയം പാരായണം ചെയ്യുന്നവന് പുനർജന്മമില്ലെന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രവണമാത്രവും കർമ്മബന്ധ വിമോചനമാകുന്നു എന്നതാണ് ഉപസംഹാരം.

11 verses

Adhyaya 44

Someshvara-māhātmya-varṇanam (Glorification and Ritual Protocol of Someshvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ക്രമബദ്ധമായ ആരാധനാവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. ആദിത്യേശനെ വിധിപൂർവം പൂജിച്ചതിന് ശേഷം സാധകൻ സോമേശ്വരനിലേക്കു ചെന്നു പഞ്ചാംഗ-ഭക്തിയോടെ പ്രത്യേക ശ്രദ്ധയോടെ ആരാധിക്കണം. സാഷ്ടാംഗ പ്രണാമം, പ്രദക്ഷിണം, പുനഃപുനഃ ദർശനം എന്നീ ദേഹാധിഷ്ഠിത ഭക്തിചരണങ്ങൾ പ്രധാനമായി ഊന്നിപ്പറയുന്നു. സോമേശ്വര ലിംഗത്തിൽ സൂര്യ–ചന്ദ്ര തത്ത്വങ്ങളുടെ ഏകീകരണം ഉണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിച്ച്, ഈ പൂജ അഗ്നീഷോമ ഭാവത്തിൽ യജ്ഞസങ്കൽപത്തെ ക്ഷേത്രാരാധനയിലൂടെ പ്രതീകാത്മകമായി പൂർണമാക്കുന്നു എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സമീപത്തെ ഉമാദേവിയെ പൂജിക്കുകയും പിന്നെ ദൈത്യസൂദന എന്ന മറ്റൊരു തീർത്ഥസ്ഥാനത്തേക്കു നീങ്ങുകയും ചെയ്യണമെന്ന് പറഞ്ഞ് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ബന്ധിത പുണ്യപരിക്രമയെ കാണിക്കുന്നു. അവസാനം ഇത് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ സോമേശ്വരമാഹാത്മ്യവർണ്ണനത്തിന്റെ 44-ാം അധ്യായമാണെന്ന് കൊലോഫൺ പറയുന്നു.

5 verses

Adhyaya 45

अङ्गारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Aṅgāreśvara Māhātmya: The Glory of the Aṅgāreśvara Shrine)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ അങ്കാരേശ്വരന്റെ ഉത്ഭവവും പൂജാവിധിയുടെ ഫലപ്രാപ്തിയും വിവരിക്കുന്നു. ത്രിപുരദഹനസങ്കൽപ്പസമയത്ത് ശിവന്റെ അതിതീവ്ര ക്രോധത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ത്രിനേത്രങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ണുനീർത്തുള്ളികൾ പുറപ്പെട്ടു; ആ ദിവ്യതത്ത്വം ഭൂമിയിൽ പതിച്ച് ഭൂമിസുതനായി ജനിച്ചു—അവനെയാണ് ഭോമൻ/മംഗളൻ (മംഗളഗ്രഹം) എന്നു വിളിക്കുന്നത്. ബാല്യത്തിൽ തന്നെ ഭോമൻ പ്രഭാസത്തിൽ എത്തി ശങ്കരനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ദീർഘതപസ്സ് ചെയ്തു; ശിവൻ പ്രസന്നനായി വരം നൽകി. ഭോമൻ ഗ്രഹത്വം അപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ ശിവൻ അത് അംഗീകരിക്കുകയും, അവിടെ ഭക്തിയോടെ അങ്കാരേശ്വരനെ ആരാധിക്കുന്നവർക്ക് സംരക്ഷണവാഗ്ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ചുവന്ന പുഷ്പങ്ങളാൽ അർച്ചന, തേൻ-നെയ്യ് മിശ്രിത ആഹുതികളോടെ ലക്ഷസംഖ്യ ഹോമം, കൂടാതെ പഞ്ചോപചാര പൂജ എന്നിവയുടെ വിധി പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഈ സംക്ഷിപ്ത മഹാത്മ്യം ശ്രവിക്കുന്നത് പാപനാശവും ആരോഗ്യലാഭവും നൽകുന്നു; വിദ്രുമം (പവളം) മുതലായ ദാനങ്ങൾ ഇഷ്ടഫലം നൽകുന്നു; ഭോമൻ ഗ്രഹങ്ങളിൽ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ ദീപ്തനായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു।

12 verses

Adhyaya 46

बुधेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Budheśvara Māhātmya (The Glory of Budheśvara Liṅga)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—ഉത്തരദിക്കിൽ അത്യന്തം ശക്തിയുള്ള ‘ബുധേശ്വര’ ലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; അവിടെ പോകുക. ആ ലിംഗത്തിന്റെ ദർശനം മാത്രത്താൽ തന്നെ സർവ്വപാപനാശം സംഭവിക്കുന്നു എന്ന് വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നതിനാൽ അത് പരമപവിത്ര തീർത്ഥമാണ്. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രതിഷ്ഠ ബുധൻ (ഗ്രഹാധിപൻ) നടത്തിയതാണെന്നു കഥ പറയുന്നു. ബുധൻ സദാശിവനെ ആരാധിച്ച് “പതിനായിരം വർഷങ്ങളുടെ നാല് വർഷം” എന്നപോലെ നാലു യുഗസദൃശ കാലഘട്ടങ്ങളോളം ദീർഘതപസ്സും പൂജയും നടത്തി, ഒടുവിൽ ശിവന്റെ സാക്ഷാത് ദർശനം നേടി. പ്രസന്നനായ ശിവൻ അവന് ഗ്രഹപദവി നൽകി; പ്രത്യേകിച്ച് സൗമ്യാഷ്ടമിയിൽ ഈ ലിംഗത്തെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ രാജസൂയയാഗഫലത്തോട് തുല്യമായ ഫലം ലഭിക്കും എന്നും അരുളിച്ചെയ്തു. ഫലശ്രുതിയിൽ ദുര്ഭാഗ്യനിവാരണം, കുടുംബദോഷശമനം, ഇഷ്ടവിയോഗനിവൃത്തി, ശത്രുഭയത്തിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണം എന്നിവ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ഭക്തിയോടെ ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവിക്കുന്നവൻ പരമപദത്തിലേക്ക് നയിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന് ഉപസംഹാരം.

8 verses

Adhyaya 47

वृहस्पतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bṛhaspatīśvara (Guru-associated Liṅga)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—ഉമയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കിഴക്കൻ ഭാഗത്ത്, ആഗ്നേയ ദിശയുടെ പരിധിയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു വിശിഷ്ട ലിംഗത്തിലേക്ക് തീർത്ഥാടകൻ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കണം. ദേവാചാര്യൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ഈ മഹാലിംഗം ഗുരു ബൃഹസ്പതിയുമായി അടുത്ത ബന്ധമുള്ളതിനാൽ ‘ബൃഹസ്പതീശ്വര’മായി പ്രസിദ്ധമാണ്. ദീർഘകാലം ശ്രദ്ധയോടെ ലിംഗഭക്തി അനുഷ്ഠിക്കുന്നവന് ദുർലഭമായ ആഗ്രഹങ്ങളും സിദ്ധിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ദേവന്മാരിൽ മാനവും ഈശ്വരജ്ഞാനവും ലഭിക്കുന്നു. ബൃഹസ്പതി നിർമിത ലിംഗത്തിന്റെ ദർശനമാത്രം പോലും അനിഷ്ടനിവാരണമായി, പ്രത്യേകിച്ച് ബൃഹസ്പതിജന്യ ദുഃഖങ്ങൾക്ക് പ്രതിവിധിയായി പറയപ്പെടുന്നു. ശുക്ല ചതുര്ദശി വ്യാഴാഴ്ചയുമായി യോജിക്കുന്ന സമയം പൂജയ്ക്ക് ശ്രേഷ്ഠം. വിധിപൂർവം രാജോപചാരങ്ങളോടെയോ ശുദ്ധ ഭക്തിഭാവത്തോടെയോ പൂജ ചെയ്യാം. വലിയ അളവിൽ പഞ്ചാമൃതസ്നാനം ചെയ്താൽ മാതൃഋണം, പിതൃഋണം, ഗുരുഋണം എന്ന ഋണത്രയത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തി, ശുദ്ധി, നിർദ്വന്ദ്വ മനസ്സ്, ഒടുവിൽ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ശ്രദ്ധയോടെ ശ്രവണം ഗുരുവിനെ പ്രസന്നനാക്കുന്നു।

11 verses

Adhyaya 48

Śukreśvara-māhātmya (Glory of the Liṅga Established by Śukra)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിലെ ഒരു പ്രാദേശിക തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്വം വിവരിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ദേവിയോട്—പശ്ചിമദിക്കിൽ വിഭൂതീശ്വരത്തിനടുത്ത് ഭൃഗുവംശീയനായ ശുക്രൻ സ്ഥാപിച്ച ശിവലിംഗം ഉണ്ടെന്നും, അതിന്റെ ദർശനവും സ്പർശവും പാപഹരണമാകുന്നതെന്നും പറയുന്നു. കഥയിൽ ശുക്രൻ രുദ്രപ്രഭാവത്താൽ കഠിനതപസ്സു ചെയ്ത് സംജീവനി-വിദ്യ നേടിയ സംഭവം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ദൈവകാര്യസിദ്ധിക്കായി ശംഭു അവനെ വിഴുങ്ങിയെങ്കിലും, ദേവന്റെ ഉള്ളിലും ശുക്രൻ തപസ്സു തുടരുകയും മഹാദേവൻ പ്രസന്നനായി അവനെ മോചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു—ഇതാണ് ലിംഗത്തിന്റെ നാമത്തിന്റെയും പവിത്രതയുടെയും കാരണകഥ. തുടർന്ന് ഉപാസനാവിധി—സ്ഥിരചിത്തത്തോടെ ലിംഗപൂജ, മൃത്യുഞ്ജയമന്ത്രം ഒരു ലക്ഷം ജപം, പഞ്ചാമൃതാഭിഷേകം, സുഗന്ധപുഷ്പാർച്ചന. ഫലം—മൃത്യുഭയത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷ, പാപമോചനം, ഇഷ്ടഫലസിദ്ധി, ഐശ്വര്യാദി സിദ്ധികൾ; എല്ലാം സ്ഥിരഭക്തിയാൽ ലഭ്യമെന്നു പറയുന്നു।

12 verses

Adhyaya 49

Śanaiścaraiśvara (Saurīśvara) Māhātmya and Daśaratha’s Śani-stotra | शनैश्चरैश्वरमाहात्म्यं तथा दशरथकृतशनीस्तोत्रम्

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ–ദേവി സംവാദരൂപത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ‘ശനൈശ്ചരൈശ്വര/സൗരീശ്വര’ എന്ന മഹാലിംഗക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ഈ ലിംഗം ‘മഹാപ്രഭ’ ശക്തികേന്ദ്രമായി, മഹാപാപവും ഭയവും ദുരിതവും ശമിപ്പിക്കുന്നതായി പറയുന്നു; ശനിദേവന്റെ ഉയർന്ന സ്ഥാനത്തെ ശംഭുഭക്തിയുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചും കാണിക്കുന്നു. ശനിയാഴ്ച വ്രതാചരണവിധിയും പറയുന്നു—ശമീഇലകളോടൊപ്പം തിലം, മാഷം, ഗുഡം, ഓദനം മുതലായ നൈവേദ്യങ്ങൾ അർപ്പിച്ച് പൂജ ചെയ്യുക, യോഗ്യനായവന് കറുത്ത കാളയെ ദാനമായി നൽകുക। കഥാഭാഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ രാജാവ് ദശരഥന്റെ ജ്യോതിഷസങ്കടം വരുന്നു—ശനി രോഹിണിയിലേക്കു നീങ്ങുകയാണെങ്കിൽ ‘ശകടഭേദ’ ദോഷം മൂലം മഴക്കുറവും ക്ഷാമവും ഉണ്ടാകുമെന്ന ഭയം. മറ്റൊരു പരിഹാരമില്ലെന്ന് അറിഞ്ഞ ദശരഥൻ ധൈര്യവും തപസ്സും കൊണ്ട് നക്ഷത്രലോകത്തിലേക്ക് ചെന്നു ശനിയെ നേരിട്ട് വരങ്ങൾ അപേക്ഷിക്കുന്നു—രോഹിണിക്ക് ഹാനി വരരുത്, ശകടഭേദം സംഭവിക്കരുത്, പന്ത്രണ്ടുവർഷ ക്ഷാമം വരരുത്; ശനി അവ അനുവദിക്കുന്നു। ഇവിടെ ദശരഥകൃത ശനിസ്തോത്രവും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു—ശനിദേവന്റെ ഭീകരരൂപവും രാജ്യം നൽകാനും ഹരിക്കാനും ഉള്ള ശക്തിയും സ്തുതിക്കുന്നു. ഭക്തിയോടെ പൂജ ചെയ്ത് കൈകൂപ്പി ഈ സ്തോത്രം പാരായണം ചെയ്യുന്നവർ ശനിപീഡയിൽ നിന്നും, ജന്മനക്ഷത്രം, ലഗ്നം, ദശാ-അന്തർദശാ തുടങ്ങിയ കാലങ്ങളിൽ മറ്റ് ഗ്രഹബാധകളിൽ നിന്നുമും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുമെന്ന് ശനി നിബന്ധനയോടെ അഭയം നൽകുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ശനിയാഴ്ച പ്രഭാതപാരായണവും സ്മരണയും ഗ്രഹജന്യദുഃഖം ശമിപ്പിച്ച് അഭീഷ്ടസിദ്ധി നൽകുമെന്ന് പറയുന്നു।

61 verses

Adhyaya 50

राह्वीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rāhvīśvara Māhātmya (The Glory of Rāhu-established Īśvara)

പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ 50-ാം അധ്യായത്തിൽ ദേവിയോട് ഈശ്വരൻ ഒരു പ്രത്യേക തീർത്ഥത്തിന്റെ തത്ത്വവും മഹിമയും വിവരിക്കുന്നു. രാഹു (സ്വഭാനു/സൈംഹികേയ) സ്ഥാപിച്ച അതിശക്തമായ ശിവലിംഗത്തെക്കുറിച്ചാണ് പ്രസംഗം. അതിന്റെ സ്ഥാനം വായവ്യ ദിശയിൽ—മംഗളയുടെ സമീപം, അജാദേവിയുടെ വടക്കായി, ഏഴ് ‘ധനുസ്’ അടയാളങ്ങളോടടുത്ത്—എന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഉത്ഭവകഥയിൽ ഭയങ്കര അസുരനായ സ്വഭാനു ആയിരം വർഷം കഠിനതപസ്സ് ചെയ്ത് മഹാദേവനെ പ്രസന്നനാക്കുന്നു. പ്രസന്നനായ മഹാദേവൻ ‘ജഗദ്ദീപം’ പോലെ പ്രകാശിച്ച് അവിടെ ലിംഗരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും/പ്രതിഷ്ഠിതനാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഭക്തിയോടെ പൂജയും ശരിയായ ദർശനവും ചെയ്താൽ ബ്രഹ്മഹത്യാസമമായ മഹാപാപങ്ങളും നശിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. കാഴ്ചക്കുറവ്, കേൾവിക്കുറവ്, മൗനം, രോഗം, ദാരിദ്ര്യം എന്നിവ മാറി സമൃദ്ധി, സൗന്ദര്യം, ഇഷ്ടസിദ്ധി, ദേവതുല്യമായ ഭോഗം ലഭിക്കും. അവസാനം ഇത് സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ അധ്യായമാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

9 verses

Adhyaya 51

केत्वीश्वरमाहात्म्यवर्णन (Ketu-linga / Ketvīśvara Māhātmya Description)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ കേതുലിംഗം (കേത്വീശ്വരം) എന്ന ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സ്ഥാനവിവരണവും പൂജാവിധിയും ഈശ്വരവചനമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. രാഹ്വീശാനത്തിന്റെ വടക്കിലും മംഗളയുടെ തെക്കിലും, ധനുസ്സിന്റെ അമ്പ് എത്തുന്നത്ര ദൂരത്തിൽ എന്ന ബന്ധിത ഭൂഗോള സൂചനകളാൽ തീർത്ഥസ്ഥാനം നിർദ്ദേശിച്ച് തീർത്ഥാടകർക്ക് മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശം നൽകുന്നു. തുടർന്ന് കേതു ഗ്രഹത്തിന്റെ ഭയാനക സ്വരൂപവും ലക്ഷണങ്ങളും വിവരിച്ച്, അവൻ നൂറ് ദിവ്യവർഷം തപസ്സു ചെയ്ത് ശിവാനുഗ്രഹം നേടി അനേകം ഗ്രഹങ്ങളുടെ അധിപത്യം ലഭിച്ചതായ കഥ പറയുന്നു. കേതുവിന്റെ അശുഭോദയ സമയത്തും കടുത്ത ഗ്രഹപീഡകളിലും കേതുലിംഗത്തെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കണമെന്ന് വിധിക്കുന്നു—പുഷ്പം, ഗന്ധം, ധൂപം, നാനാവിധ നൈവേദ്യം എന്നിവ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം സമർപ്പിക്കണം. ഫലശ്രുതി വ്യക്തം: ഈ തീർത്ഥം ഗ്രഹദോഷം ശമിപ്പിക്കുകയും പാപം നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവസാനം ഇതിനെ നവഗ്രഹലിംഗങ്ങളുടെ സംവിധാനത്തിലും ആകെ പതിനാലു ആയതനങ്ങളുടെ പരമ്പരയിലും ഉൾപ്പെടുത്തി, നിത്യദർശനത്തിലൂടെ പീഡാഭയം നീങ്ങി ഗൃഹസ്ഥക്ഷേമം വർധിക്കും എന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.

17 verses

Adhyaya 52

सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Glorification of Siddheśvara

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് “അഞ്ച് സിദ്ധ-ലിംഗങ്ങൾ” എന്ന മഹിമ ഉപദേശിക്കുന്നു; അവയുടെ ദർശനം കൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യരുടെ തീർത്ഥയാത്ര വിജയകരമാകുന്നു (യാത്രാ-സിദ്ധി) എന്നു പറയുന്നു. തുടർന്ന് സിദ്ധേശ്വരന്റെ സ്ഥലം ദിശാനിർദ്ദേശത്തോടെ വിവരിക്കുന്നു—സോമേശന്റെ സമീപം നിർദ്ദിഷ്ട ദിക്കുഭാഗത്ത്, ഒരു പ്രസിദ്ധ അടയാളസ്ഥാനത്തിന്റെ കിഴക്കൻ മേഖലയിലായി സിദ്ധേശ്വരൻ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ഭക്തിയോടെ അഭിഗമനവും പൂജയും അത്യന്തം ഫലപ്രദം; അണിമാദി സിദ്ധികൾ, പാപക്ഷയം, സിദ്ധലോകപ്രാപ്തി എന്നിവ ലഭിക്കും എന്നു പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അധ്യായത്തിൽ അന്തർഗത “വിഘ്നങ്ങൾ” പട്ടികപ്പെടുത്തുന്നു—കാമം, ക്രോധം, ഭയം, ലോഭം, ആസക്തി, ഈർഷ്യ, ദംഭം, ആലസ്യം, നിദ്ര, മോഹം, അഹങ്കാരം—ഇവ സിദ്ധിക്ക് തടസ്സങ്ങളാണ്. സിദ്ധേശ്വരാരാധനയാൽ ക്ഷേത്രവാസികളുടെയും തീർത്ഥാടകരുടെയും ഈ വിഘ്നങ്ങൾ ശമിക്കുന്നു; അതിനാൽ നിയമബദ്ധമായ യാത്രയും സ്ഥിരമായ അർച്ചനയും പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം ഈ കഥ ശ്രവണമാത്രത്തിൽ പാപനാശകവും, ഭക്തിയാൽ ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമ-മോക്ഷാദി യഥോചിത പുരുഷാർത്ഥങ്ങൾ നൽകുന്നതുമായ പവിത്ര പാഠമെന്നു ഉറപ്പിക്കുന്നു.

8 verses

Adhyaya 53

कपिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kapileśvara Māhātmya—Account of the Glory of Kapileśvara)

ശിവ–ദേവി സംവാദരൂപത്തിൽ ഈ അധ്യായം തീർത്ഥയാത്രികനെ കപിലേശ്വര തീർത്ഥത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. യാത്രാക്രമത്തിൽ സൂചിപ്പിച്ച സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് അല്പം കിഴക്കായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന കപിലേശ്വര ലിംഗം ‘മഹാപ്രഭാവം’ ഉള്ളതാണെന്നും, അതിന്റെ ദർശനമാത്രം പാപക്ഷയം വരുത്തുന്നതാണെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ പുണ്യം രാജർഷി കപിലന്റെ തപസ്സിൽ ആധാരിതമാണ്—അവൻ അവിടെ മഹാദേവനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് പരമസിദ്ധി പ്രാപിച്ചു; കൂടാതെ ഈ ലിംഗത്തിൽ നിത്യ ദേവസാന്നിധ്യം നിലനിൽക്കുന്നു എന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് കാലനിയമം—ശുക്ലപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ നിയമശീലനായ ഭക്തൻ സർവലോകഹിതാർത്ഥം കപിലേശ്വരരൂപത്തിൽ സോമ/സോമേശനെ ഏഴ് പ്രാവശ്യം ദർശിച്ചാൽ, ഗോദാനഫലത്തിന് തുല്യമായ ഫലം ലഭിക്കും. അവസാനം ദാനവിധി—അതേ തീർത്ഥത്തിൽ ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ ‘തിലധേനു’ ദാനം ചെയ്യുന്നവന്, എള്ളിൻ വിത്തുകൾ എത്രയോ അത്ര യുഗങ്ങൾ സ്വർഗവാസം ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

6 verses

Adhyaya 54

गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gandharveśvara (Ghanavāheśvara Liṅga)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ഒരു പ്രാദേശിക തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ദണ്ഡപാണിയുടെ വാസസ്ഥലത്തിന്റെ വടക്കായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘ഉത്തമ ഗന്ധർവേശ്വര’ ലിംഗത്തിന്റെ ദർശന-പൂജ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. കഥയുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ ഗന്ധർവരാജൻ ഘനവാഹനും അവന്റെ പുത്രി ഗന്ധർവസേനയും വരുന്നു. സ്വരൂപഗർവം മൂലം ഗന്ധർവസേന ശിഖണ്ഡിൻനും അവന്റെ ഗണങ്ങളും ശപിക്കുന്നു; പിന്നീട് ഗോഷൃംഗ ഋഷി സോമ/ശിവഭക്തിയോടും തിങ്കളാഴ്ച വ്രതത്തോടും (സോമവാര വ്രതം) ബന്ധപ്പെട്ട അനുഗ്രഹം നൽകി ശാപശമന മാർഗം കാണിക്കുന്നു. ഘനവാഹൻ കഠിന തപസ്സു ചെയ്ത് അവിടെ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു; പുത്രിയും അവിടെ തന്നെ ലിംഗം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ആ ആരാധ്യലിംഗം ‘ഘനവാഹേശ്വര’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകുന്നു. ദണ്ഡപാണിയുടെ സമീപത്ത് ശ്രദ്ധയോടെയും നിയമത്തോടെയും പൂജ ചെയ്താൽ ശുദ്ധനും സംയമിയും ആയ ഭക്തന് ഗന്ധർവലോകപ്രാപ്തി ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഇത് ‘തൃതീയ’ പാപനാശകവും പുണ്യവർധകവുമായ ശക്തിസ്ഥാനം എന്നു വാഴ്ത്തുന്നു; അഗ്നിതീർത്ഥസ്നാനവും ഗന്ധർവർ വന്ദിച്ച ലിംഗാരാധനയും പ്രശംസിക്കുന്നു. ഉത്തരായണാഗമനവുമായി നിർവാണപ്രാപ്തി പ്രത്യേകമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവിച്ച് ആദരിച്ചാൽ മഹാഭയത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും.

10 verses

Adhyaya 55

Vimaleśvara-māhātmya (विमलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vimaleśvara

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—ഗൗരിയുടെ സമീപത്ത്, നൈഋത്യ ദിശയിലായി അധികം ദൂരമല്ലാത്തിടത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന വിമലേശ്വരത്തിലേക്ക് പോകുക എന്ന്. ആ ക്ഷേത്രം ‘പാപ-പ്രണാശന’ സ്ഥാനമായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു; സ്ത്രീപുരുഷഭേദമില്ലാതെ, ശരീരക്ഷയത്തിൽ പീഡിതരായവർക്കും പോലും, പാപനാശം വരുത്തി ദുഃഖനിവൃത്തി നൽകുന്നു। ഇവിടെ ഭക്തിയുക്ത അർച്ചനയാണ് മുഖ്യ മാർഗം; അതിലൂടെ ക്ലേശങ്ങൾ ശമിച്ച് ‘നിർമല’ സ്ഥിതി/പദം ലഭിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ഗന്ധർവസേനയും വിമലയും സംബന്ധിച്ച കാരണകഥയിലൂടെ ഭൂമിയിൽ ഈ ലിംഗം ‘വിമലേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായതിന്റെ കാരണം വിശദീകരിക്കുന്നു. അവസാനം ഇത് മഹാത്മ്യക്രമത്തിലെ നാലാം ഘടകമാണെന്നും സർവപാപനാശക മഹിമയുള്ളതാണെന്നും ഊന്നിപ്പറയുന്നു।

6 verses

Adhyaya 56

धनदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhanadeśvara Māhātmya (Glory of Dhanadeśvara)

ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ധനദേശ്വരൻ എന്ന പ്രസിദ്ധ സിദ്ധലിംഗത്തിന്റെ മഹത്വം വിവരിക്കുന്നു. അത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ നൈഋത്യ (തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ഭാഗത്ത്, ‘ധനുസ്’ അളവിലെ പതിനാറാം സ്ഥാനത്ത്, രാഹുലിംഗത്തിനടുത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതായി പറയുന്നു. ധനദൻ (കുബേരൻ) മുൻസ്ഥിതികൾ ഓർത്ത്, ശിവരാത്രിയുടെയും പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെയും മഹിമ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവിടെ തിരിച്ചെത്തി, ആ സ്ഥലത്തിന്റെ അപൂർവ ശക്തി അനുഭവിക്കുന്നു. വിധിപൂർവം ദീർഘകാലം കഠിനതപസ്സു ചെയ്ത് ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ആരാധിക്കുന്നു. ശിവാനുഗ്രഹത്താൽ ധനദന് അലകാനഗരത്തിന്റെ അധിപത്യം ഉൾപ്പെടെ ഉന്നത പദവി ലഭിക്കുന്നു; തപസ്സും ഭക്തിയും കൊണ്ട് അവിടെ ശങ്കരന്റെ പ്രത്യക്ഷ സാന്നിധ്യം കൂടുതൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം ഭക്തർക്കുള്ള ഉപദേശം—പഞ്ചോപചാരങ്ങളോടും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളോടും കൂടി പൂജിച്ചാൽ വംശത്തിൽ സ്ഥിരസമൃദ്ധി, അജേയത്വം, ശത്രുക്കളുടെ അഹങ്കാരനിഗ്രഹം, ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ ഉദയം തടയൽ എന്നിവ ലഭിക്കും. ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രദ്ദയോടെ കേട്ട് ആദരിക്കുന്നവർക്ക് സ്ഥിരമംഗളം ഉണ്ടാകും.

10 verses

Adhyaya 57

वरारोहामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Varārohā (Umā as Icchā-Śakti) at Somēśvara

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ത്രിശക്തിതത്ത്വം ഉപദേശിക്കുന്നു—ഇച്ഛാ, ക്രിയാ, ജ്ഞാനശക്തികൾ. മുൻപ് പറഞ്ഞ പുണ്യലിംഗങ്ങളുടെ മഹത്വം തുടർന്നു, സാധകൻ തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് നിർദ്ദിഷ്ട ലിംഗങ്ങളെ പൂജിച്ച ശേഷം ഈ മൂന്ന് ശക്തികളെയും ക്രമമായി ആരാധിക്കണമെന്ന് വിധിക്കുന്നു. പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ സോമേശ്വര പ്രദേശത്ത് ഇച്ഛാശക്തി “വരാരോഹാ” എന്ന നാമത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണെന്ന് പറയുന്നു. കഥയിൽ സോമൻ ഉപേക്ഷിച്ച ഇരുപത്താറു ഭാര്യമാർ ശുഭപ്രഭാസഭൂമിയിൽ തപസ്സു ചെയ്യുന്നു; അപ്പോൾ ഗൗരി/പാർവതി പ്രത്യക്ഷമായി വരങ്ങൾ നൽകി, സ്ത്രീകളുടെ ദുര്ഭാഗ്യനിവാരണത്തിനായി ഒരു പരിഹാരധർമ്മക്രമം സ്ഥാപിക്കുന്നു. മാഘമാസത്തിലെ ശുക്ല തൃതീയയിൽ “ഗൗരി-വ്രതം”—ദർശനം, പൂജ, കൂടാതെ “പതിനാറ്” തരത്തിലുള്ള ദാനം/നൈവേദ്യം (ഫലങ്ങൾ, ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കൾ, പാകന്നം മുതലായവ)യും ദമ്പതികളുടെ ആദരവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ അശുഭനാശം, സൗഭാഗ്യ-സമൃദ്ധി, ഇഷ്ടസിദ്ധി, സോമേശ്വരത്തിലെ വരാരോഹാപൂജയാൽ പാപവും ദാരിദ്ര്യവും നശിക്കും എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

22 verses

Adhyaya 58

अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glorification of Ajāpāleśvarī)

ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ, ദേവന്മാർക്ക് പ്രീതികരമായ ക്രിയാത്മികാ ശക്തിയുടെ രണ്ടാം രൂപത്തെ വിവരിക്കുന്നു. സോമേശനും വായുവും ഇടയ്ക്കുള്ള പ്രദേശത്ത് യോഗിനികൾ ആരാധിക്കുന്ന ഒരു പീഠം പാതാള-വിവരത്തിനടുത്ത് ഉണ്ടെന്നും, ഭക്തർക്കായി നിധികൾ, ദിവ്യ ഔഷധങ്ങൾ, രസായനം തുടങ്ങിയ മറഞ്ഞ നിക്ഷേപങ്ങൾ ലഭ്യമാകുമെന്നും പറയുന്നു. ദേവിയെ ഭൈരവിയായി തിരിച്ചറിയുന്നു. തുടർന്ന് ത്രേതായുഗത്തിലെ രാജാവ് അജാപാലൻ രോഗബാധിതനായി അഞ്ചുനൂറ് വർഷം ഭൈരവിയെ ഉപാസിക്കുന്നു. ദേവി പ്രസന്നയായി അവന്റെ ശരീരരോഗങ്ങൾ എല്ലാം നീക്കുന്നു; രോഗങ്ങൾ ആടുകളുടെ രൂപത്തിൽ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് പോകുകയും അവയെ സംരക്ഷിക്കണമെന്ന് രാജാവിനോട് കല്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—അതുകൊണ്ട് അവൻ ‘അജാപാലൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തനാകുന്നു; ദേവി നാലു യുഗങ്ങളിലും ‘അജാപാലേശ്വരി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതയാകുന്നു. അഷ്ടമിയും ചതുര്ദശിയും പൂജിച്ചാൽ പ്രത്യേക സമൃദ്ധി വർധിക്കും. ആശ്വയുജ ശുക്ല അഷ്ടമിയിൽ സോമേശ്വരനെ കേന്ദ്രമാക്കി മൂന്നു പ്രദക്ഷിണം നടത്തി, തുടർന്ന് സ്നാനം ചെയ്ത് ദേവിയെ വേർതിരിച്ച് പൂജിച്ചാൽ മൂന്നു വർഷം ഭയവും ശോകവും അകലും. സ്ത്രീകൾക്ക് വന്ധ്യത, രോഗം, ദൗർഭാഗ്യം എന്നിവ ഉണ്ടായാൽ ദേവിയുടെ സന്നിധിയിൽ നവമി വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണമെന്ന് ഉപദേശം നൽകുന്നു. തുടർന്ന് രാജവംശകഥയും രാവണപ്രസംഗവും വരുന്നു—രാവണൻ ദേവന്മാരെ അധീനപ്പെടുത്തുമ്പോൾ അജാപാലൻ ‘ജ്വരം’ അയച്ച് അവനെ പീഡിപ്പിച്ച് പിന്മാറ്റുന്നു. അവസാനം അജാപാലേശ്വരിയുടെ രോഗശമന-വിഘ്നനാശ ശക്തി പുകഴ്ത്തി, ഗന്ധം, ധൂപം, ആഭരണം, വസ്ത്രം മുതലായവ അർപ്പിച്ച് പൂജിക്കുന്നത് പാപദുഃഖനിവാരകമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

51 verses

Adhyaya 59

अजादेवीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Ajā Devī (Chapter 59)

ഈ അധ്യായം ശിവ–ദേവി സംവാദരൂപത്തിൽ തത്ത്വബോധത്തെ തീർത്ഥഭൂഗോളത്തോടും കർമ്മഫലത്തോടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. പ്രഭാസത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ‘മൂന്നാം’ ജ്ഞാനശക്തിയെ ഈശ്വരൻ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു; അത് ശിവമയവും ദാരിദ്ര്യനാശിനിയുമാണ്. ശിവന്റെ മുഖതത്ത്വത്തെക്കുറിച്ച്—ആറാം മുഖത്തിന്റെ നാമവും അതിൽ നിന്ന് അജാദേവി എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നുവെന്നും—ദേവി ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ഗൂഢരഹസ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: പൂർവ്വം ഏഴ് മുഖങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവയിൽ ‘അജാ’ മുഖം ബ്രഹ്മയോടും ‘പിച്ചു’ മുഖം വിഷ്ണുവോടും ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ ശിവൻ പഞ്ചവക്ത്രനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അജാമുഖത്തിൽ നിന്ന് അന്ധാസുരനോടുള്ള ഭീകരയുദ്ധത്തിൽ അജാദേവി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—ഖഡ്ഗവും പരിചയും ധരിച്ച്, സിംഹവാഹിനിയായി, അനവധി ദിവ്യശക്തികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവളായി. ഓടിയ ദൈത്യർ ദക്ഷിണസമുദ്രത്തേക്ക് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തി നശിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ദേവി ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പാവനത തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സോമേശന്റെ സമീപത്ത്, സൗരീശനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് സൂചിപ്പിച്ച ദിശയിൽ അവിടെ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു. ഫലശ്രുതി: ദർശനം ഏഴ് ജന്മങ്ങൾ വരെ ശുഭഗുണങ്ങൾ നൽകുന്നു; സംഗീത-നൃത്താദികൾ ചെയ്താൽ വംശത്തിലെ ദുര്ഭാഗ്യം മാറും; ചുവന്ന തിരിയുള്ള നെയ്യ്‌വിളക്ക് അർപ്പിച്ചാൽ വിളക്കിലെ നൂലുകളുടെ എണ്ണത്തിന് അനുസരിച്ച് ദീർഘമംഗലം; പാരായണം/ശ്രവണം, പ്രത്യേകിച്ച് തൃതീയാ തിഥിയിൽ, ഇഷ്ടസിദ്ധി നൽകും. അവസാനം, ഈ ശക്തികളെ പൂജിച്ച് പിന്നെ സോമേശനെ ആരാധിക്കുന്നവർക്കാണ് തീർത്ഥയാത്രയുടെ പൂർണ്ണഫലം ലഭിക്കുന്നതെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു।

20 verses

Adhyaya 60

मङ्गलामाहात्म्यवर्णनम् (Mangalā Devī Māhātmya: Account of the Glory of Mangalā)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവിയും ഈശ്വരനും തമ്മിലുള്ള ചോദ്യം–ഉത്തരം രീതിയിൽ തത്ത്വചർച്ച നടക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ആദ്യം പ്രഭാസക്ഷേത്രയാത്രയുടെ ഫലം നൽകുന്ന മൂന്ന് “ദൂതികൾ” (രക്ഷക സ്ത്രീശക്തികൾ)—മംഗളാ, വിശാലാക്ഷീ, ചത്വരദേവി—എന്ന് പറയുന്നു. ദേവി അവരുടെ സ്ഥാനം, പൂജാവിധി എന്നിവയുടെ കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ അവരെ ശക്തിരൂപങ്ങളായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു—മംഗളാ ബ്രാഹ്മീ, വിശാലാക്ഷീ വൈഷ്ണവീ, ചത്വരദേവി റൗദ്രീ-ശക്തി. മംഗളയുടെ സ്ഥാനം അജാദേവിയുടെ വടക്കിലും, രാഹ്വീശയിൽ നിന്ന് അധികം ദൂരമല്ലാത്ത തെക്കിലും എന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. സോമദേവൻ സോമേശ്വരത്തിൽ നടത്തിയ അനുഷ്ഠാനവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി “മംഗളാ” എന്ന നാമത്തിന്റെ കാരണം പറയുന്നു—അവൾ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർക്ക് മംഗളം നൽകിയതിനാൽ “സർവമാംഗല്യദായിനി”യായി പ്രസിദ്ധയാണ്. തൃതീയാ പൂജയാൽ അമംഗളം, ശോകദുഃഖങ്ങൾ എന്നിവ നശിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി ഉണ്ട്. ദമ്പതീഭോജന, വസ്ത്രസഹിത ഫലദാനം, പൃഷദയോടുകൂടിയ ഘൃതസേവനം എന്നിവ ശുദ്ധിക്കും പുണ്യവർദ്ധനയ്ക്കുമായി ശുപാർശ ചെയ്യപ്പെടുന്നു. അവസാനം മംഗളാമാഹാത്മ്യം സർവപാതകനാശിനിയെന്നായി സംക്ഷേപിച്ച് സമാപിക്കുന്നു.

12 verses

Adhyaya 61

ललितोमाविशालाक्षी-माहात्म्यवर्णनम् (Lalitā-Umā and Viśālākṣī: Account of the Sacred Greatness)

ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് ശ്രീദൈത്യസൂദന ക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുള്ള ഒരു ദേവിയുടെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു—അവൾ വൈഷ്ണവീ സ്വഭാവമുള്ള ക്ഷേത്രദൂതി, അഥവാ ക്ഷേത്രരക്ഷകി. വിഷ്ണുവിന്റെ സമ്മർദ്ദത്തിൽ ശക്തരായ ദൈത്യർ തെക്കോട്ട് നീങ്ങി പല ദിവ്യായുധങ്ങളാൽ ദീർഘയുദ്ധം നടത്തുന്നു. അവരെ കീഴടക്കുക ദുഷ്കരമെന്ന് കണ്ട വിഷ്ണു മഹാമായയായ തേജോമയി ഭൈരവീശക്തിയെ ആവാഹനം ചെയ്യുന്നു; അവൾ ഉടൻ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. വിഷ്ണുവിനെ ദർശിച്ച നിമിഷം ദേവിയുടെ കണ്ണുകൾ ദിവ്യമായി വിശാലമായി വിരിയുന്നു; അതിനാൽ അവൾ ‘വിശാലാക്ഷി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായി അവിടെയേ ശത്രുനാശിനിയായി പ്രതിഷ്ഠിതയാകുന്നു. തുടർന്ന് സോമേശ്വരനും ദൈത്യസൂദനനും ബന്ധപ്പെട്ട് ‘ഉമാ-ദ്വയം’ എന്ന ദ്വയാരാധനയും തീർത്ഥക്രമവും—ആദ്യം സോമേശ്വര ദർശനം, പിന്നെ ശ്രീദൈത്യസൂദന ദർശനം—എന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. മാഘമാസത്തിലെ തൃതീയ തിഥിയിൽ പ്രത്യേക പൂജാവിധി പറയുന്നു. ഫലം: വംശപരമ്പരയിൽ സന്താനഹീനത നീങ്ങുക, ആരോഗ്യവും സുഖവും നിലനിൽക്കുക, നിത്യഭക്തന് മംഗളസൗഭാഗ്യം വർധിക്കുക. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഈ മഹിമ ശ്രവിക്കുന്നത് പാപക്ഷയവും ധർമ്മവൃദ്ധിയും നൽകുന്നു.

13 verses

Adhyaya 62

चत्वरादेवी-माहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Catvarā Devī (the Crossroads Goddess)

അധ്യായം 62-ൽ ഈശ്വരൻ ലലിതയെ സംബന്ധിച്ച് കിഴക്കുദിശയിൽ നിർദ്ദിഷ്ട ദൂരത്തിൽ (ദശ-ധന്വന്തര) സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ദേവപ്രിയമായ മൂന്നാമത്തെ പുണ്യ ‘ചത്വര’ത്തെ കുറിച്ച് ഉപദേശിക്കുന്നു. ക്ഷേത്രരക്ഷയ്ക്കായി ഈശ്വരൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ച അതിശക്തിയായ ദേവിയെ ‘ക്ഷേത്ര-ദൂതി’, ‘മഹാരൗദ്രി’, ‘രുദ്രശക്തി’ എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കുന്നു. ദേവി ഭൂതഗണങ്ങളോടൊപ്പം ജീർണ്ണഗൃഹങ്ങൾ, ഉദ്യാനങ്ങൾ, പ്രാസാദങ്ങൾ, അട്ടാലികകൾ, വഴികൾ, എല്ലാ ചത്വരങ്ങളിലും സഞ്ചരിച്ച് രാത്രിയിൽ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗം കാവൽ നിൽക്കുന്നു. മഹാനവമിദിനത്തിൽ സ്ത്രീയോ പുരുഷനോ വിധിപൂർവ്വം വിവിധ ഉപചാരങ്ങളാൽ അവളെ പൂജിക്കണമെന്ന് വിധാനം പറയുന്നു. ഈ മഹാത്മ്യം പാപനാശകവും സമൃദ്ധിദായകവും; ദേവി പ്രസന്നയായാൽ ഇഷ്ടഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു. യാത്രാഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അവിടെ ദമ്പതികൾക്ക് ഭോജനദാനം ചെയ്യണമെന്നും ഉപദേശിക്കുന്നു.

8 verses

Adhyaya 63

भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhairaveśvara (Chapter 63)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—യോഗേശ്വരിയുടെ തെക്കായി അധികദൂരമല്ലാത്തിടത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഭൈരവേശ്വര ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകുക എന്ന്. അവിടെയുള്ള ലിംഗം സർവ്വപാപനാശകവും ദിവ്യൈശ്വര്യദായകവും ആയി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. മുൻകഥയിലൂടെ സ്ഥലത്തിന്റെ മഹത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു—ദൈത്യനാശാർത്ഥം ദേവി പ്രവർത്തനം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ ഭൈരവനെ ആഹ്വാനിച്ച് തന്റെ ദൂതനായി നിയോഗിച്ചു. അതിനാൽ ദേവി ‘ശിവദൂതി’ എന്നും പിന്നീട് ‘യോഗേശ്വരി’ എന്നും പ്രസിദ്ധയായി; ദേവീനാമങ്ങളും പ്രദേശഭൂഗോളവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധവും ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഭൈരവൻ ദൂതസേവയ്ക്ക് നിയുക്തനായ ആ സ്ഥലത്തെ ലിംഗം ‘ഭൈരവേശ്വരൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തമായി; ഭൈരവൻ തന്നെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുകയും ദേവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും ഒരുപോലെ പൂജിക്കുകയും ചെയ്തതായി പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—കാർത്തിക മാസത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കുന്നവനും, അല്ലെങ്കിൽ ആറുമാസം നിരന്തരമായി ആരാധിക്കുന്നവനും, ഇഷ്ടഫലം പ്രാപിക്കും എന്ന് പറയുന്നു.

6 verses

Adhyaya 64

लक्ष्मीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Lakṣmīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Lakṣmīśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കുദിക്കിൽ, അഞ്ചു ധനു ദൂരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു വിശിഷ്ട തീർത്ഥത്തെ വിവരിക്കുന്നു. ആ സ്ഥലം ‘ലക്ഷ്മീശ്വരം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; ദാരിദ്ര്യവും അമംഗളവും നശിപ്പിക്കുന്നതെന്ന് മഹിമപ്പെടുത്തുന്നു. ദൈത്യവധത്തിനു ശേഷം ദേവി ലക്ഷ്മിയെ അവിടെ കൊണ്ടുവന്നതും, ദേവി തന്നേ പ്രതിഷ്ഠാകർമ്മം ചെയ്ത് ‘ലക്ഷ്മീശ്വര’ എന്ന നാമം സ്ഥാപിച്ചതുമാണ് കാരണകഥ. ശ്രീപഞ്ചമിദിനത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം ഭക്തിയോടെ ലക്ഷ്മീശ്വരനെ പൂജിക്കണമെന്ന് ഉപാസനാവിധി പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—ഉപാസകൻ ലക്ഷ്മിയുടെ അനുഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടുകയില്ല; മന്വന്തരപര്യന്തം ദീർഘകാലം സമൃദ്ധിയും സൗഭാഗ്യവും അനുഭവിക്കും എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ അറുപത്തിനാലാം അധ്യായമാണ്.

4 verses

Adhyaya 65

वाडवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vāḍaveśvara Liṅga — Description of its Māhātmya

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു: പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ വാഡവേശ്വര-ലിംഗത്തിലേക്ക് തീർത്ഥാടകൻ പോകണം. അതിന്റെ സ്ഥാനം പുണ്യഭൂപടബന്ധമായി വ്യക്തമാക്കുന്നു—ലക്ഷ്മീശന്റെ വടക്കിലും വിശാലാക്ഷിയുടെ തെക്കിലും—എന്ന്, യാത്രയ്ക്ക് വഴികാട്ടിയായി. പിന്നീട് ഉത്ഭവകാരണം പറയുന്നു: കാമൻ (കൃതസ്മരൻ) ദഗ്ധനായപ്പോൾ വാഡവാഗ്നി ഒരു പർവ്വതം സമതലമാക്കി; ആ സന്ദർഭത്തിൽ വാഡവൻ അവിടെ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു, അതുകൊണ്ട് ആ സ്ഥലം മഹാശക്തിയുള്ളതായി പ്രസിദ്ധം. ഭക്തൻ വിധിപൂർവ്വം പൂജ ചെയ്ത് ശങ്കരന് ദശവാരം സ്നാനം/അഭിഷേകം നടത്തണം. അവിടെ വേദജ്ഞനായ ബ്രാഹ്മണന് ദധി (തൈര്) ദാനം ചെയ്താൽ അഗ്നിലോകപ്രാപ്തിയും തീർത്ഥയാത്രയുടെ പൂർണ്ണഫലവും ലഭിക്കും.

5 verses

Adhyaya 66

अर्घ्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Arghyeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Arghyeśvara)

ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ വിശാലാക്ഷിയുടെ വടക്കായി സമീപമുള്ള അതിപ്രഭാവശാലിയായ ‘അർഘ്യേശ്വര’ ലിംഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ഇത് ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ആരാധിക്കുന്നതും അത്യന്തം ഫലദായകവുമാണ്. കഥയിൽ വാഡവാനല (സമുദ്രാഗ്നി) ധരിച്ച ദേവിയുടെ ആഗമനം സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അവൾ പ്രഭാസത്തിലെത്തി മഹോദധി കണ്ട ശേഷം വിധിപ്രകാരം ആദ്യം സമുദ്രത്തിന് അർഘ്യം അർപ്പിക്കുന്നു; തുടർന്ന് മഹാലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് യഥാവിധി പൂജ നടത്തി, സ്നാനാർത്ഥം സമുദ്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ആദ്യം അർഘ്യം അർപ്പിക്കുകയും പിന്നെ ഭഗവാനെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുകയും ചെയ്തതിനാൽ ആ ലിംഗം ‘അർഘ്യേശ/അർഘ്യേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി; ഇത് പാപപ്രണാശകമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. പഞ്ചാമൃതംകൊണ്ട് ലിംഗസ്നാനം നടത്തി നിയമാനുസൃതമായി പൂജിക്കുന്നവൻ ഏഴ് ജന്മങ്ങളിലുടനീളം വിദ്യ നേടുകയും, ശാസ്ത്രാധ്യാപനത്തിന് യോഗ്യനായ ഗുരുവാകുകയും, സംശയനിവാരകനായ ജ്ഞാനിയാകുകയും ചെയ്യും. ഇത് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ഈ ഭാഗത്തിന്റെ 66-ാം അധ്യായമാണ്.

7 verses

Adhyaya 67

कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kāmeśvara Liṅga Māhātmya (Description of the Glory of Kāmeśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ശിവൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു: പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ ‘കാമേശ്വര’ എന്ന പ്രസിദ്ധമായ ഒരു മഹാലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അത് ദൈത്യസൂദനത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ദിശയിൽ, ഏഴ് ധനുസ്സിന്റെ അകലത്തിനുള്ളിൽ ഉള്ളതായും, മുൻകാലത്ത് കാമദേവൻ അതിനെ ആരാധിച്ചതായും പറഞ്ഞ് തീർത്ഥയാത്രികൻ അവിടെ പോകണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ശിവന്റെ തൃതീയനേത്രാഗ്നിയിൽ കാമൻ ദഗ്ധനായ സംഭവവും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ‘അനംഗ’ (ദേഹരഹിത) അവസ്ഥയുടെ സ്മൃതിയോടെ, കാമൻ ആയിരം വർഷം മഹേശ്വരനെ ആരാധിച്ച്, വീണ്ടും കാമനാ-സർഗ (ആഗ്രഹ/സൃഷ്ടി) ശേഷി പ്രാപിച്ചതായി വിവരണം വരുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി: ഈ ലിംഗം ഭൂമിയിൽ പ്രസിദ്ധം, സർവ്വപാപനാശകം, സർവ്വാഭീഷ്ടഫലദായകം. മാധവ (വൈശാഖ) മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ത്രയോദശിയിൽ വിധിപൂർവ്വം കാമേശ്വരപൂജ ചെയ്യണമെന്ന് വിധിക്കുന്നു; അതിന്റെ ഫലമായി സർവ്വകാമസിദ്ധി, സമൃദ്ധി, സ്ത്രീകൾക്ക് സൗഭാഗ്യ/ആകർഷണ വർദ്ധന തുടങ്ങിയ ഫലങ്ങൾ പുരാണഭാഷയിൽ പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

6 verses

Adhyaya 68

गौरीतपोवनमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gaurī’s Forest of Austerity

അധ്യായം 68 ശിവ–ദേവി സംവാദരൂപത്തിലാണ്. പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ സോമേശന്റെ കിഴക്കായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മഹാശക്തിസമ്പന്നമായ തപോവനത്തിന്റെ സ്ഥാനം ഈശ്വരൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ദേവി മുൻജന്മത്തിൽ ശ്യാമവർണ്ണയായി ഗൂഢമായി “കാളി” എന്നു വിളിക്കപ്പെട്ടവൾ; തപസ്സിലൂടെ “ഗൗരി” ആകുവാൻ വ്രതനിശ്ചയം ചെയ്ത് പ്രഭാസത്തിലേക്ക് വരുന്നു. അവിടെ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് പൂജിക്കുന്നു; അത് “ഗൗരീശ്വരൻ” എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകുന്നു. ഏകപാദസ്ഥിതി, ഗ്രീഷ്മത്തിൽ പഞ്ചാഗ്നി, മഴയിൽ നനയൽ, ശീതത്തിൽ ജലശയനം തുടങ്ങിയ കഠിനതപസ്സിലൂടെ അവളുടെ ദേഹം ഗൗരവർണ്ണമാകുന്നു—നിയമബദ്ധ ഭക്തിയുടെ ഫലമായി ഈ രൂപാന്തരം വിവരിക്കുന്നു. പിന്നീട് ശിവൻ വരങ്ങൾ നൽകുന്നു; ദേവി ഫലശ്രുതി പറയുന്നു: അവിടെ ദർശനം ചെയ്താൽ ശുഭസന്താനം, ദാമ്പത്യസൗഭാഗ്യം, വംശവർദ്ധന ലഭിക്കും; സംഗീത-നൃത്താർപ്പണം ചെയ്താൽ ദുരഭാഗ്യം നീങ്ങും; ആദ്യം ലിംഗപൂജ ചെയ്ത് പിന്നെ ദേവീപൂജ ചെയ്താൽ പരമഗതി/സിദ്ധി ലഭിക്കും. ബ്രാഹ്മണദാനം, സന്താനലാഭത്തിനായി തേങ്ങാദാനം, ദീർഘസൗഭാഗ്യത്തിനായി ചുവന്ന തിരിയോടുകൂടിയ നെയ്യ്‌വിളക്ക് ദാനം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. സമീപ തീർത്ഥസ്നാനം പാപഹരം, ശ്രാദ്ധം പിതൃഹിതം, രാത്രിജാഗരണം ഭക്തിഗീത-നൃത്തങ്ങളോടെ ആചരിക്കണമെന്നും പറയുന്നു. അവസാനം ഋതുസന്ധികളിലും ദേവിയുടെ നിത്യസന്നിധി ഉറപ്പാക്കി, പ്രത്യേകിച്ച് തൃതീയാ തിഥിയിലും ദേവിസന്നിധിയിലും ഈ അധ്യായം പാരായണം/ശ്രവണം ചെയ്താൽ ചിരമംഗലം ലഭിക്കുമെന്നു പ്രശംസിക്കുന്നു.

29 verses

Adhyaya 69

गौरीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Gaurīśvara Liṅga)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി–ഈശ്വര സംവാദരൂപത്തിൽ ‘ഗൗരീശ്വര’ ലിംഗത്തിന്റെ മഹിമയും പാപനാശക ഫലവും വിവരിക്കുന്നു. ദേവി—പ്രസിദ്ധ ഗൗരീശ്വര ലിംഗം എവിടെയാണ് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്? അതിന്റെ പൂജയിൽ നിന്ന് എന്ത് ഫലം ലഭിക്കും? എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ഇത് പാപക്ഷയകരമായ മഹാത്മ്യമെന്ന് വ്യക്തമാക്കി, ഗൗരിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രശസ്ത തപോവനം വിവരിക്കുന്നു; അത് ധനുസ്സ് അളവുകളിൽ വൃത്ത/പരിധി രൂപത്തിലുള്ള പുണ്യക്ഷേത്രമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ ദേവി ഏകപാദ തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്നതായി ചിത്രീകരിച്ച്, ലിംഗത്തിന്റെ സ്ഥാനം ദിശാനിർദ്ദേശത്തോടെ—അൽപ്പം വടക്കായി, ഈശാന കോണിൽ, ദൂരസൂചനകളോടെ—നിശ്ചയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആരാധനയുടെ പ്രഭാവം പറയുന്നു—ഭക്തിയോടെ ലിംഗപൂജ, പ്രത്യേകിച്ച് കൃഷ്ണാഷ്ടമിയിൽ, പാപമോചനം നൽകുന്നു. ദാനധർമ്മവും അനുഷ്ഠാനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്: ഗോദാനം, യോഗ്യ ബ്രാഹ്മണന് സ്വർണ്ണദാനം, പ്രത്യേകിച്ച് അന്നദാനം—ദോഷശമനത്തിന്. അവസാനം ശക്തമായ പ്രായശ്ചിത്ത വാഗ്ദാനം—ഘോരപാപികളും ഈ ലിംഗദർശനമാത്രത്തിൽ പാപത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തരാകുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

8 verses

Adhyaya 70

वरुणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Varuṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Varuṇeśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദിവ്യസംവാദമായി ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—ആഗ്നേയ ദിക്കിലെ ഗൗരിയുടെ തപോവനത്തിൽ ഇരുപത് ധനു ദൂരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പരമപുണ്യമായ വരുണേശ്വര-ലിംഗം ദർശിക്കണമെന്ന്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹിമയ്ക്ക് കാരണകഥയും പറയുന്നു—പൂർവ്വം കുംഭജൻ (അഗസ്ത്യൻ) സമുദ്രജലം ‘കുടിച്ചപ്പോൾ’ ജലാധിപനായ വരുണൻ ക്രോധവും താപവും കൊണ്ട് പീഡിതനായി. പ്രാഭാസക്ഷേത്രം കഠിനതപസ്സിന് യോജ്യമെന്ന് അറിഞ്ഞ് അവൻ ദുഷ്കരതപസ് ചെയ്തു, മഹാലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് യുത വർഷങ്ങളോളം ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചു. ശിവൻ പ്രസന്നനായി തന്റെ ഗംഗാജലത്തോടെ ശൂന്യമായ സമുദ്രത്തെ വീണ്ടും നിറച്ച് വരുണന് വരങ്ങൾ നൽകി; അതിനാൽ സമുദ്രങ്ങൾ സദാ പരിപൂർണ്ണമാണെന്നും ആ ലിംഗം ‘വരുണേശ്വര’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായെന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഫലശ്രുതി-വിധികൾ—വരുണേശ്വര ദർശനമാത്രം എല്ലാ തീർത്ഥഫലവും നൽകുന്നു; അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി തിഥികളിൽ തൈരാൽ ലിംഗാഭിഷേകം ചെയ്താൽ വൈദിക മികവും വിദ്യാവൃദ്ധിയും ലഭിക്കും. അവിടെ സ്നാനം, ജപം, ബലി, ഹോമം, പൂജ, സ്തോത്രം, നൃത്തം മുതലായവ അക്ഷയഫലദായകമെന്നും, വിവിധ ജനവിഭാഗങ്ങൾക്കും ദേഹാവസ്ഥകൾക്കും മോക്ഷോപകാരകമെന്നും പറയുന്നു. തീർത്ഥഫലവും സ്വർഗലക്ഷ്യവും ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ സ്വർണ്ണപദ്മം, മുത്തുകൾ മുതലായ ദാനങ്ങൾ ചെയ്യണമെന്ന് പ്രശംസിക്കുന്നു.

13 verses

Adhyaya 71

उषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Uṣeśvara Liṅga

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിലെ ഒരു പുണ്യലിംഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. അത് വരുണേശ്വരത്തിന്റെ തെക്കായി, മൂന്ന് ധനുസ്സിന്റെ അകലത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതായി പറയുന്നു. വരുണന്റെ ഭാര്യ ഉഷ ഭർത്താവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ദുഃഖത്തിൽ ആകുലയായി മഹാഘോര തപസ്സു ചെയ്ത് അവിടെ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു; അതാണ് ‘ഉഷേശ്വര’ ലിംഗമായി പ്രസിദ്ധം. ഉഷേശ്വര ലിംഗം സർവ്വസിദ്ധി നൽകുന്നതും സർവ്വസിദ്ധികളാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നതുമെന്നു പറയുന്നു. ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചാൽ പാപനാശം സംഭവിക്കുകയും, മഹാപാപഭാരമുള്ളവർക്കും പരമഗതി ലഭിക്കുമെന്നും ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകൾക്ക് ഇത് സൗഭാഗ്യഫലം നൽകുകയും ദുഃഖവും ദൗർഭാഗ്യവും നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

6 verses

Adhyaya 72

Jalavāsa Gaṇapati Māhātmya (The Glory of Gaṇeśa ‘Dwelling in Water’)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ സംക്ഷിപ്തമായി ധാർമ്മിക-ആചാരോപദേശം നൽകുന്നു. അതേ തീർത്ഥത്തിൽ ‘ജലവാസ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ വിഘ്നേശ ഗണേശന്റെ ദർശനം ചെയ്യണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; ആ ദർശനം വിഘ്നനാശകവും സർവകാര്യസിദ്ധിദായകവും ആണെന്ന് പറയുന്നു. ഉത്ഭവകാരണം ഇങ്ങനെ: തപസ് നിർവിഘ്നമായി നടക്കാൻ വേണ്ടി വരുണൻ ജലജ ഉപഹാരങ്ങളാൽ ഭക്തിപൂർവ്വം ഗണപതിയെ പൂജിച്ചു. ചതുര്ഥി തിഥിയിൽ തർപ്പണം ചെയ്ത് ഗന്ധം, പുഷ്പം, മോദകം എന്നിവകൊണ്ട് പൂജ ചെയ്യാനുള്ള വിധിയുണ്ട്; യഥാഭക്തി-യഥാശക്തി അനുസരിച്ച് അർപ്പിച്ചാൽ ഗണാധിപൻ പ്രസന്നനാകുന്നു—ഇതാണ് അധ്യായത്തിന്റെ സാരം.

4 verses

Adhyaya 73

कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kumāreśvara Māhātmya (Account of the Glory of Kumāreśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ശിവ–ദേവി തത്ത്വസംവാദമായി പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ഒരു സൂക്ഷ്മ തീർത്ഥയാത്രാമാർഗം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ദേവിയെ കുമാരേശ്വര ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് നയിച്ച്, അവിടെയുള്ള ലിംഗം മഹാപാതകനാശകവും അത്യന്തം ശക്തിയുള്ളതുമാണെന്ന് പറയുന്നു. വരുണ–നൈഋത ദിശാസൂചനകളും ഗൗരീ-തപോവനം എന്ന അടയാളസ്ഥലവും ചേർത്ത് ക്ഷേത്രസ്ഥാനം വ്യക്തമാക്കുന്നതിനാൽ പുണ്യഭൂഗോളം യാത്രയ്ക്കു വഴികാട്ടിയാകുന്നു. മഹത്തപസ്സിന് ശേഷം ഷൺമുഖൻ (കുമാരൻ/സ്കന്ദൻ) ഈ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചതായി ഉദ്ഭവകഥ പറയുന്നു; അതിലൂടെ നാമത്തിന്റെയും മഹിമയുടെയും പ്രാമാണ്യം വ്യക്തമാകുന്നു. തുടർന്ന് ഫലതുലനയിൽ—മറ്റിടങ്ങളിൽ മാസങ്ങളോളം ചെയ്യുന്ന ആരാധനയുടെ പുണ്യം ഇവിടെ വിധിപൂർവ്വം ഒരു ദിവസത്തെ കുമാരേശ്വര പൂജയാൽ തന്നെ ലഭിക്കുമെന്ന് ഊന്നുന്നു. കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, രാഗം, മാത്സര്യം എന്നിവ ഉപേക്ഷിക്കുകയും, ഒരൊറ്റ പൂജയ്ക്കും ബ്രഹ്മചര്യ/സംയമം സ്വീകരിക്കുകയും വേണമെന്ന നൈതിക നിബന്ധനകൾ പറയുന്നു. അവസാനം ശരിയായ വിധിയിലുള്ള പൂജയാണ് യാത്രാഫലം യഥാർത്ഥമായി നൽകുന്നതെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

8 verses

Adhyaya 74

Śākalyeśvara-liṅga Māhātmya (शाकल्येश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — The Glory of Śākalyeśvara and Its Four Yuga-Names

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പരമ പുണ്യമായ ശാകല്യേശ്വര തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ദിശയും ദൂരസൂചനയും സഹിതം ഉപദേശിക്കുന്നു. ഈ ലിംഗം “സർവകാമദം” (എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നല്കുന്നത്) എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. രാജർഷി ശാകല്യൻ മഹത്തായ തപസ്സിലൂടെ മഹാദേവനെ പ്രസന്നനാക്കിയപ്പോൾ, പ്രസന്നനായ ദേവൻ അവിടെ ലിംഗരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു/പ്രതിഷ്ഠിതനായി. ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ഏഴ് ജന്മങ്ങളിലെ പാപങ്ങൾ സൂര്യോദയത്തിൽ ഇരുട്ട് അകലുന്നതുപോലെ നശിക്കും എന്നതാണ് ഫലശ്രുതി. അഷ്ടമിയും ചതുര്ദശിയും ദിവസങ്ങളിൽ പാലാൽ ശിവാഭിഷേകം ചെയ്യുകയും ഗന്ധം–പുഷ്പം മുതലായ ക്രമോപചാരങ്ങളാൽ പൂജ നടത്തുകയും വേണമെന്ന് വിധിക്കുന്നു; പൂർണ്ണ തീർത്ഥഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് സ്വർണ്ണദാനവും ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു. നാലു യുഗങ്ങളിലെ നാലു നാമങ്ങൾ—കൃതയിൽ ഭൈരവേശ്വരൻ, ത്രേതയിൽ സാവർണികേശ്വരൻ (സാവർണി മനുവുമായി ബന്ധം), ദ്വാപരയിൽ ഗാലവേശ്വരൻ (ഋഷി ഗാലവവുമായി ബന്ധം), കലിയിൽ ശാകല്യേശ്വരൻ (മുനി ശാകല്യന് അണിമാദി സിദ്ധികൾ ലഭിച്ചത്). ക്ഷേത്രപരിധി പതിനെട്ട് ധനുസ്സുവരെയെന്ന്, അതിനുള്ളിലെ ചെറുജീവികൾക്കും മോക്ഷയോഗ്യതയുണ്ടെന്ന് പറയുന്നു. അവിടത്തെ ജലങ്ങൾ സരസ്വതീസമാന പവിത്രം; ദർശനം മഹായാഗഫലത്തോട് തുല്യം. സോമപർവത്തിൽ ലിംഗസന്നിധിയിൽ ഒരു മാസം അഘോരജപവും ഘൃതഹോമവും ചെയ്താൽ മഹാപാപികൾക്കും “ഉത്തമ സിദ്ധി” ലഭിക്കും എന്ന വാഗ്ദാനം ഉണ്ട്. ലിംഗം “കാമികം”; അഘോരമാണ് അതിന്റെ മുഖം, ഭൈരവസാന്നിധ്യം പ്രബലമായതിനാൽ മുൻപ് ഭൈരവേശ്വരനാമം പ്രസിദ്ധമായിരുന്നു; കലിയുഗത്തിൽ ശാകല്യേശ്വരനാമം സ്ഥാപിതമായി.

20 verses

Adhyaya 75

कलकलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kalakaleśvara (Origin, Worship, and Merits)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ശാകലകലേശ്വര/കലകലേശ്വര ലിംഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു. ലിംഗത്തിന്റെ സ്ഥാനം, പാപനാശകപ്രശസ്തി, കൂടാതെ യുഗാനുസൃത നാമചതുഷ്ടയം പറയുന്നു—കൃതയുഗത്തിൽ കാമേശ്വരൻ, ത്രേതയിൽ പുലഹേശ്വരൻ, ദ്വാപരത്തിൽ സിദ്ധിനാഥൻ, കലിയിൽ നാരദേശൻ; ‘കലകല’ ശബ്ദത്തെ ആധാരമാക്കി ‘കലകലേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിന്റെ വ്യുത്പത്തിയും വിശദീകരിക്കുന്നു। ആദ്യ നാമകഥയിൽ സരസ്വതി സമുദ്രത്തെ പ്രാപിക്കുമ്പോൾ ദേവഗണങ്ങളുടെ ആനന്ദത്തിൽ ഉയർന്ന ‘കലകല’ കോലാഹലമാണ് പേരിന്റെ കാരണം എന്നു പറയുന്നു. രണ്ടാം കഥയിൽ നാരദൻ കഠിനതപസ്സു ചെയ്ത് ലിംഗസമീപം പൗണ്ഡരീകയജ്ഞം നടത്തി അനേകം ഋഷികളെ വിളിക്കുന്നു; ദക്ഷിണയ്ക്കായി വന്ന നാട്ടിലെ ബ്രാഹ്മണരുടെ ഇടയിൽ നാരദൻ വിലപ്പെട്ട വസ്തുക്കൾ എറിഞ്ഞ് കലഹം ഉണർത്തുന്നു, അതിനെ ദരിദ്രമായെങ്കിലും പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണർ വിമർശിക്കുന്നു—ഈ വഴക്ക്/ശബ്ദകോലാഹലത്തിൽ നിന്നാണ് ‘കലകലേശ്വര’ നാമം പ്രസിദ്ധമായത് എന്ന് പറയുന്നു। ഫലശ്രുതിയിൽ ലിംഗസ്നാനം ചെയ്ത് മൂന്നു പ്രദക്ഷിണ ചെയ്താൽ രുദ്രലോകപ്രാപ്തി; സുഗന്ധ-പുഷ്പാർച്ചനയും യോഗ്യർക്കു സ്വർണ്ണദാനവും ചെയ്താൽ പരമപദം ലഭിക്കും എന്ന് സമാപിക്കുന്നു।

24 verses

Adhyaya 76

Lakuleśvara-nāma Liṅgadvaya Māhātmya (near Kalakaleśvara) — Glory of the Twin Liṅgas established by Lakulīśa

അധ്യായം 76 ഈശ്വരോപദേശരൂപത്തിൽ സംക്ഷിപ്തമായി ഒരു പുണ്യദായക തീർത്ഥ-വിധാനം പറയുന്നു. ദേവദേവന്റെ സമീപത്ത്, സോമേശ്വര-ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പവിത്ര പ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന അത്യന്തം പുണ്യപ്രദമായ രണ്ട് ലിംഗങ്ങളെ കുറിച്ച് പറയുന്നു; അവ ലാകുലീശൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതാണെന്ന് ഗ്രന്ഥം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഈ ഇരട്ടക്ഷേത്രം ‘ലാകുലേശ്വര’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധവും ദർശനത്തിന് ‘അനുത്തമ’വുമാണ്. വെറും ദർശനമാത്രം കൊണ്ടും ജന്മ-മരണപരിധിവരെ വ്യാപിച്ച പാപങ്ങൾ നശിക്കുന്നു എന്ന ശുദ്ധിഫലം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഭാദ്രപദ മാസത്തിലെ ശുക്ല ചതുര്ദശിക്ക് ഉപവാസവും രാത്രിജാഗരണവും അനുഷ്ഠിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശമുണ്ട്. ക്രമം—ആദ്യം മൂർത്തിമന്തനായ ലാകുലീശനെ പൂജിക്കുക; തുടർന്ന് രണ്ട് ലിംഗങ്ങളെയും വേർവേറായി വിധിപൂർവം അർച്ചിച്ച് ക്രമമായി സ്തുതി-മന്ത്രങ്ങൾ ജപിക്കുക. ഫലമായി മഹേശ്വരൻ വസിക്കുന്ന പരമസ്ഥാനപ്രാപ്തി ലഭിക്കും എന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.

6 verses

Adhyaya 77

उत्तंकेश्वरमाहात्म्य वर्णनम् | The Māhātmya of Uttankeśvara (Description of Uttankeśvara’s Sanctity)

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട്—പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ മുമ്പ് പറഞ്ഞ സ്ഥലത്തിന്റെ തെക്കുവശത്ത്, വളരെ ദൂരമല്ലാതെ, ഉത്തങ്കേശ്വരൻ എന്ന അത്യുത്തമ പുണ്യതീർത്ഥം ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു. ആ ദിശയിലേക്കുള്ള തീർത്ഥയാത്രയ്ക്ക് അദ്ദേഹം നിർദേശം നൽകുന്നു; പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ യാത്രാമാർഗക്രമം ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നു. ആ ശിവലിംഗം മഹാത്മാവായ ഭക്തശ്രേഷ്ഠൻ ഉത്തങ്കൻ സ്വയം ഭക്തിയോടെ സ്ഥാപിച്ചതായി വിവരണം. തീർത്ഥാടകൻ സുസമാഹിതനായി അവിടെ ദർശനം ചെയ്ത്, സ്പർശിച്ച്, വിധിപൂർവം ഭക്തിയോടെ പൂജ ചെയ്താൽ, അവൻ എല്ലാ കല്മഷങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകും—ഇതാണ് ഫലശ്രുതി. ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിൽ ഉത്തങ്കേശ്വരമാഹാത്മ്യം പറയുന്ന 77-ാം അധ്യായമാണ്.

3 verses

Adhyaya 78

वैश्वानरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Vaiśvānareśvara)

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—ആഗ്നേയ ദിക്കിൽ, ‘അഞ്ചു ധനുസ്സുകൾ’ എന്ന അളവിനുള്ളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന വൈശ്വാനരേശ്വര ദേവതയിലേക്കു പോകുക. ആ ദേവൻ ദർശനത്താലും സ്പർശത്താലും പാപഘ്നൻ, മലനാശകൻ എന്നു വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ബോധകഥ—ഒരിക്കൽ ഒരു ശുകൻ (തത്ത) രാജമന്ദിരത്തിൽ കൂടുണ്ടാക്കി തന്റെ കൂട്ടാളിയോടൊപ്പം ദീർഘകാലം അവിടെ പാർത്തു. ഭക്തിയാൽ അല്ല, കൂടിനോടുള്ള ആസക്തിയാൽ അവർ പതിവായി പ്രദക്ഷിണ ചെയ്തു; കാലാന്തരത്തിൽ ഇരുവരും മരിച്ചു. ആ സ്ഥലത്തിന്റെ മഹിമയാൽ അവർ ജാതിസ്മരരായി പുനർജന്മത്തിൽ ലോപാമുദ്രയും അഗസ്ത്യനും ആയി പ്രശസ്തരായി. മുൻജന്മസ്മൃതിയോടെ അഗസ്ത്യൻ ഒരു ഗാഥ പറയുന്നു—വിധിപൂർവ്വം പ്രദക്ഷിണ ചെയ്ത് വഹ്നീശനെ (അഗ്നിപതി) ദർശിക്കുന്നവൻ കീർത്തി നേടും; ഞാൻ മുൻപ് നേടിയതുപോലെ. അവസാനം വിധി—ഘൃതസ്നാനത്തോടെ ദേവനെ അഭിഷേകം ചെയ്യുക, നിയമാനുസാരം പൂജിക്കുക, ശ്രദ്ധയോടെ യോഗ്യനായ ബ്രാഹ്മണന് സ്വർണ്ണം ദാനം ചെയ്യുക. ഇതിലൂടെ തീർത്ഥഫലം പൂർണ്ണമാകുന്നു; ഭക്തൻ വഹ്നിലോകത്തെത്തി അക്ഷയകാലം ആനന്ദിക്കുന്നു.

11 verses

Adhyaya 79

लकुलीश्वरमाहात्म्य (The Māhātmya of Lakulīśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ പൂജ്യനായ ലകുലീശ/ലകുലീശ്വരന്റെ മഹാത്മ്യം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദേവന്റെ സ്ഥാനം പടിഞ്ഞാറ് ദിശയിൽ, ‘ധനുഷാം സപ്തകേ’ എന്ന അളവിലുള്ള ദൂരത്തിൽ എന്ന് പറയുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ രൂപം ശാന്തവും മംഗളപ്രദവും; സർവ്വജീവികൾക്കും പാപഘ്നൻ (പാപനാശകൻ) എന്ന് വ്യക്തമായി വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു; ഈ മഹാപുണ്യക്ഷേത്രത്തിലെ അവതരണം/പ്രകടനം എന്ന ആശയവും ചേർക്കുന്നു. തുടർന്ന് ലകുലീശന്റെ തപസ്സും ആചാര്യസ്വഭാവവും വര്ണിക്കുന്നു—അദ്ദേഹം തീവ്രതപസ്സു ചെയ്യുന്നു, ശിഷ്യർക്കു ദീക്ഷ നൽകുന്നു, ന്യായ-വൈശേഷികാദി പല ശാസ്ത്രങ്ങളും ആവർത്തിച്ച് ഉപദേശിച്ച് പരമസിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു. അവസാനത്തിൽ ഭക്തർ വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണമെന്ന് ഉപദേശം ഉണ്ട്; കാർത്തിക മാസത്തിലും ഉത്തരായണകാലത്തിലും പൂജയ്ക്ക് പ്രത്യേക ഫലപ്രാപ്തി പറയുന്നു. യോഗ്യനായ ബ്രാഹ്മണനു വിദ്യാദാനം/വിദ്യാപ്രദാനം ചെയ്യാനും ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു. ഫലശ്രുതിയായി സമൃദ്ധ ബ്രാഹ്മണകുലങ്ങളിൽ പുനഃപുനഃ ശുഭജന്മം, ബുദ്ധിയും ഐശ്വര്യവും ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു.

7 verses

Adhyaya 80

Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Gautameśvara Liṅga

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശരൂപത്തിൽ ഗൗതമേശ്വര ലിംഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം സംക്ഷിപ്തമായി പറയുന്നു. കിഴക്കുദിക്കിൽ പാപനാശകമായ ‘ഗൗതമേശ്വര’ ലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; ദൈത്യസൂദനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പടിഞ്ഞാറൻ അടയാളത്തെ ആശ്രയിച്ച് അതിന്റെ സ്ഥാനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; ‘അഞ്ച് ധനു’ പരിധിക്കുള്ളിൽ എന്ന സ്ഥലംമാപനവും പറയുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രം സർവകാമദം—എല്ലാ അഭിലാഷങ്ങളും നൽകുന്നതായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. കാരണമെന്ന നിലയിൽ മദ്രരാജ ശല്യൻ ഘോരതപസ്സു ചെയ്ത് മഹേശ്വരനെ പ്രസന്നനാക്കിയതോടെ ഇവിടെ പൂജാപരമ്പര സ്ഥാപിതമായി എന്ന് പറയുന്നു. ഇതുപോലെ തന്നെ വിധിപൂർവം ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കുന്ന മറ്റ് ഭക്തരും പരമസിദ്ധി പ്രാപിക്കും എന്ന പൊതുവായ വാഗ്ദാനവും ഉണ്ട്. ചൈത്ര ശുക്ല ചതുര്ദശി നാൾ ലിംഗത്തിന് പാലാൽ സ്നാപനം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് സുഗന്ധജലവും ഉത്തമപുഷ്പങ്ങളും കൊണ്ട് നിയമബദ്ധ ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കണമെന്ന് വിധി. ഇതിലൂടെ അശ്വമേധയാഗസമമായ പുണ്യം ലഭിക്കും. വാക്ക്, മനസ്, കർമ്മം എന്നിവകൊണ്ട് ചെയ്ത പാപങ്ങൾ ഈ ലിംഗദർശനമാത്രത്താൽ പോലും നശിക്കും എന്നതാണ് ഫലശ്രുതി.

7 verses

Adhyaya 81

श्रीदैत्यसूदनमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Śrī Daityasūdana)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ അപൂർവമായ പവിത്രത വിവരിക്കുന്നു. ഇത് വൈഷ്ണവ ‘യവാകാര’ (യവത്തിന്റെ ആകൃതിയിലുള്ള) ക്ഷേത്രഭൂമിയായി, ദിക്കുകളിലെ അതിരുകൾ വ്യക്തമായി നിർണ്ണയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ചെയ്ത കർമ്മങ്ങൾ—ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ ദേഹത്യാഗം, ദാനം, ഹോമം, മന്ത്രജപം, തപസ്സ്, ബ്രാഹ്മണഭോജനം—ഏഴ് കല്പങ്ങൾ വരെ അക്ഷയ പുണ്യം നൽകുമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആചരിക്കേണ്ട രീതികൾ പറയുന്നു: ഭക്തിയോടെ ഉപവാസം, ചക്രതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം, കാർത്തിക ദ്വാദശിയിൽ സ്വർണ്ണദാനം, ദീപദാനം, പഞ്ചാമൃതാഭിഷേകം, ഏകാദശി രാത്രിയിൽ ജാഗരണം ഭക്തിഗീത-നൃത്താദികളോടെ, കൂടാതെ ചാതുർമാസ്യ വ്രതാനുഷ്ഠാനം. പിന്നീട് കഥാഭാഗത്തിൽ ദേവസ്തുതിയിൽ പ്രസന്നനായ വിഷ്ണു ദാനവനാശം വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് പ്രഭാസത്തിൽ അവരെ പിന്തുടർന്ന് ചക്രംകൊണ്ട് സംഹരിച്ച് ‘ദൈത്യസൂദന’ എന്ന നാമം സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവസാനം ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശന-പൂജ ചെയ്താൽ പാപനാശവും മംഗളകരമായ ജീവിതഫലങ്ങളും ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.

53 verses

Adhyaya 82

चक्रतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Cakratīrtha)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി “ചക്രതീർത്ഥം” എന്ന നാമത്തിന്റെ അർത്ഥം, സ്ഥലം, ഫലപ്രഭാവം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ഈശ്വരനോട് ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ദേവ–അസുര യുദ്ധത്തിലെ പുരാവൃത്താന്തം പറയുന്നു—ഹരി (വിഷ്ണു) ദൈത്യരെ സംഹരിച്ച ശേഷം രക്തലിപ്തമായ സുദർശനചക്രം ഏത് സ്ഥലത്ത് കഴുകിയതോ, ആ സ്ഥലം തന്നെ പവിത്രമായി “ചക്രതീർത്ഥം” ആയി പ്രതിഷ്ഠിതമായി. അവിടെ അനവധി ഉപതീർത്ഥങ്ങൾ വസിക്കുന്നുവെന്നും, ഏകാദശിയിലും സൂര്യ/ചന്ദ്രഗ്രഹണകാലങ്ങളിലും പ്രത്യേക മഹിമയുണ്ടെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ സർവതീർത്ഥസ്നാനഫലം സമഗ്രമായി ലഭിക്കും; ഇവിടെ നൽകിയ ദാനം അളവറ്റ ഫലദായകമാണെന്നും പറയുന്നു. നിശ്ചിത പരിമാണത്തോടെ ഈ പ്രദേശം വിഷ്ണുക്ഷേത്രമായി നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നു; കല്പഭേദപ്രകാരം കോടിതീർത്ഥം, ശ്രീനിധാനം, ശതധാര, ചക്രതീർത്ഥം തുടങ്ങിയ നാമങ്ങളും പറയുന്നു. തപസ്സ്, വേദാധ്യയനം, ഹോമം, ശ്രാദ്ധം, പ്രായശ്ചിത്തസ്വരൂപ വ്രതങ്ങൾ എന്നിവ ഇവിടെ ചെയ്താൽ മറ്റു സ്ഥലങ്ങളെക്കാൾ പലമടങ്ങ് പുണ്യം വർധിക്കും. അവസാനം ഫലശ്രുതിയിൽ ഇത് പാപനാശകവും ഇഷ്ടസിദ്ധികരവും, കഠിന ജന്മസ്ഥിതികളിലും ഉദ്ധാരകവും; ഇവിടെ മരണമുണ്ടെങ്കിൽ ഉന്നത ഗതി ലഭിക്കുമെന്നുമാണ് പ്രഖ്യാപനം.

18 verses

Adhyaya 83

योगेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Yogeśvarī Māhātmya—Account of Yogeśvarī’s Glory)

പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന യോഗേശ്വരി ദേവിയുടെ ഉദ്ഭവവും പൂജാവിധിയുടെ മഹത്വവും ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് വിവരിക്കുന്നു. രൂപാന്തരശക്തിയാൽ മഹിഷാസുരൻ മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും ഭീഷണിയാകുന്നു. അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് അപൂർവമായ ഒരു കന്യയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവൾ ഘോരതപസ്സിൽ ഏർപ്പെടുന്നു. നാരദൻ അവളുടെ സൗന്ദര്യത്തിൽ മോഹിതനാകുമ്പോഴും, കുമാരിവ്രതം കാരണം നിരസിക്കപ്പെട്ട ശേഷം മഹിഷാസുരന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു അവളെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു. മഹിഷാസുരൻ തപസ്വിനിയായ കന്യയെ വിവാഹത്തിന് ബലപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ ദേവി ചിരിക്കുന്നു; അവളുടെ ശ്വാസത്തിൽ നിന്ന് ആയുധധാരിണികളായ സ്ത്രീരൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ച് അസുരസൈന്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ദേവി യുദ്ധത്തിൽ മഹിഷാസുരനെ കീഴടക്കി ശിരശ്ഛേദം ഉൾപ്പെടെ വധിക്കുന്നു; ദേവന്മാർ അവളെ വിദ്യാ-അവിദ്യ, ജയം, രക്ഷ, സർവശക്തി എന്നിങ്ങനെ സ്തുതിക്കുന്നു. ദേവി ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ ശാശ്വതമായി വസിച്ച് ഭക്തർക്കു വരം നൽകണമെന്നു ദേവന്മാർ അപേക്ഷിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആശ്വിന ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ഉത്സവവिधानം പറയുന്നു—നവമിയിലെ ഉപവാസവും ദർശനവും പാപക്ഷയം നൽകും; പ്രഭാതപാരായണം അഭയം നൽകും. രാത്രിയിൽ പ്രതിഷ്ഠിത ഖഡ്ഗത്തിന്റെ വിശദമായ പൂജ—മണ്ഡപം, ഹോമം, ഘോഷയാത്ര, ജാഗരണം, നൈവേദ്യം, ബലി, ദിക്പാലാദികൾക്കും ഭूतാദികൾക്കും അർപ്പണം, രാജരഥത്തിൽ യോഗേശ്വരിയുടെ പ്രദക്ഷിണ—എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവസാനം സാധകരെ, പ്രത്യേകിച്ച് ക്ഷേത്രവാസി ബ്രാഹ്മണരെ, സംരക്ഷിക്കുമെന്ന ഉറപ്പോടെ ഈ ഉത്സവം വിഘ്നനാശകവും മംഗളകരവും സമൂഹധർമ്മാചാരവുമെന്നു ഉപസംഹരിക്കുന്നു।

61 verses

Adhyaya 84

आदिनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Narrative Account of Ādinārāyaṇa)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് കിഴക്കുദിക്കിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ആദിനാരായണ ഹരിയിലേക്കു പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു; ‘പാദുകാ-ആസനം’മേൽ വിരാജിക്കുന്ന അവൻ സർവ്വപാപഹരനും ജഗത്‌പാവനനും ആണെന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കൃതയുഗകഥ: മേഘവാഹനൻ എന്ന മഹാദൈത്യൻ, യുദ്ധത്തിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ പാദുകകൊണ്ടു മാത്രമേ മരണമുണ്ടാകൂ എന്ന വരം ലഭിച്ചതിനാൽ പ്രായഃ അജേയനായി, ദീർഘകാലം ലോകത്തെ പീഡിപ്പിക്കുകയും ഋഷ്യാശ്രമങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. സ്ഥലം വിട്ട ഋഷികൾ ഗരുഡധ്വജ കേശവനെ ശരണം പ്രാപിച്ച്, വിഷ്ണുവിന്റെ ജഗത്കാരണമഹിമ, രക്ഷാശക്തി, നാമസ്മരണയുടെ പാവനപ്രഭാവം എന്നിവ പാടുന്ന ദീർഘസ്തുതി അർപ്പിക്കുന്നു. വിഷ്ണു പ്രത്യക്ഷനായി കാര്യം ചോദിക്കുന്നു; ലോകം നിർഭയമാകുവാൻ ദൈത്യനാശം വേണമെന്ന് ഋഷികൾ അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഭഗവാൻ മേഘവാഹനനെ വിളിച്ചു മംഗളപാദുകകൊണ്ട് അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രഹരിച്ച് വധിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ആ സ്ഥലത്ത് തന്നെ പാദുകാ-ആസനത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു. അവസാനം വ്രതഫലം പറയുന്നു—ഏകാദശിയിൽ ഈ രൂപത്തെ പൂജിച്ചാൽ അശ്വമേധസമ യജ്ഞഫലം; ദർശനം മഹാദാനം, പ്രത്യേകിച്ച് മഹാഗോദാനസമം. കലിയുഗത്തിൽ ഹൃദയത്തിൽ ആദിനാരായണൻ സ്ഥാപിതനായവർക്ക് ദുഃഖക്ഷയവും പുണ്യവർദ്ധനവും; ഏകാദശിയിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ഞായറാഴ്ചയോടു ചേർന്നാൽ, സ്നാന-പൂജ ‘ഭവബന്ധനം’ അഴിക്കുന്നു. ശ്രവണഫലം പാപനാശകവും ദാരിദ്ര്യഹരവും എന്നു ഫലശ്രുതി സമാപിക്കുന്നു.

31 verses

Adhyaya 85

सांनिहित्य-माहात्म्य-वर्णन (Glorification of the Sānnidhya Tīrtha)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി–ഈശ്വര സംവാദരൂപത്തിൽ സാന്നിധ്യ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം, ഉദ്ഭവം, സ്ഥാനം, സ്നാനാദി കർമഫലങ്ങൾ എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. ദേവി ചോദിക്കുന്നു—കുരുക്ഷേത്രബന്ധമുള്ള പൂജ്യ മഹാനദി എങ്ങനെ ഇവിടെ പ്രഭാസത്തിൽ സന്നിഹിതമായി, ദർശനം, സ്പർശം, സ്നാനം എന്നിവയ്ക്ക് എന്ത് ഫലം? ഈശ്വരൻ പറയുന്നു—ഈ തീർത്ഥം അത്യന്തം മംഗളകരവും പാപനാശകവുമാണ്; ദർശനസ്പർശമാത്രം കൊണ്ടും ശുഭം ലഭിക്കും; ആദിനാരായണനിൽ നിന്ന് പടിഞ്ഞാറോട്ട് നിർദ്ദിഷ്ട അളവിൽ ഇതിന്റെ സ്ഥാനം. തുടർന്ന് കഥ: ജരാസന്ധഭയത്താൽ വിഷ്ണു യാദവരെ പ്രഭാസത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന് വാസസ്ഥലത്തിനായി സമുദ്രത്തോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. പർവകാലത്ത് രാഹു സൂര്യനെ ഗ്രസിക്കുന്ന ഗ്രഹണസമയത്ത് വിഷ്ണു യാദവരെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് സമാധിയിൽ പ്രവേശിച്ച് ഭൂമി ഭേദിച്ച് ഒരു ശുഭ ജലധാരയെ പ്രकटിപ്പിക്കുന്നു; അത് മഹാപ്രവാഹമായി സ്നാനത്തിനായി ഒഴുകുന്നു. ഗ്രഹണസമയത്ത് അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ യാദവർക്ക് കുരുക്ഷേത്ര തീർത്ഥയാത്രയുടെ പൂർണ്ണഫലം ലഭിക്കുന്നു. വിധിവൃദ്ധി: ഗ്രഹണകാല സ്നാനം അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണഫലം നൽകുന്നു; ഷഡ്രസസഹിത ബ്രാഹ്മണഭോജനത്തിൽ പുണ്യം വർധിക്കുന്നു; ഹോമവും മന്ത്രജപവും ഓരോ ആഹുതി/ഓരോ ജപത്തിനും ‘കോടിഗുണ’ ഫലം നൽകുന്നു; സ്വർണ്ണദാനവും ആദിദേവ ജനാർദ്ദനപൂജയും പ്രശസ്തം. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ശ്രദ്ധയോടെ ഇത് ശ്രവണമാത്രം ചെയ്താലും പാപനാശമുണ്ടെന്ന് പറയുന്നു.

20 verses

Adhyaya 86

पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pāṇḍaveśvara Māhātmya (Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കൻ ഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പ്രസിദ്ധ ലിംഗമായ ‘പാണ്ഡവേശ്വര’ത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. പാണ്ഡവർ അജ്ഞാതവാസവും വനവാസവും അനുഷ്ഠിച്ച കാലത്ത് തീർത്ഥയാത്രയുടെ അവസരത്തിൽ പ്രഭാസത്തിലെത്തി, സോമപർവണിദിനത്തിൽ തീരത്ത് അഞ്ചുപാണ്ഡവർ ക്രമമായി വിധിപൂർവം ലിംഗപ്രതിഷ്ഠ നടത്തുന്നു. മാർകണ്ഡേയൻ മുതലായ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണ ഋത്വിജരെ നിയമിച്ച്, വേദമന്ത്രോച്ചാരണത്തോടെ അഭിഷേകം നടത്തി, ഗോദാനാദി ദാനങ്ങളും അർപ്പിക്കുന്നു. ശരിയായി പ്രതിഷ്ഠിതമായ ലിംഗത്തിൽ സന്തുഷ്ടരായ ഋഷികൾ ഫലശ്രുതി പ്രസ്താവിക്കുന്നു—പാണ്ഡവപ്രതിഷ്ഠിത പാണ്ഡവേശ്വരത്തെ ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കുന്നവൻ ദേവന്മാരിലും മറ്റ് ദിവ്യ/അമാനുഷ വർഗങ്ങളിലും പോലും ആദരിക്കപ്പെടും; അവന്റെ പുണ്യം അശ്വമേധയാഗസമം. സന്നിഹിതാ കുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, പ്രത്യേകിച്ച് മാഘമാസം മുഴുവൻ പാണ്ഡവേശ്വരാരാധന ചെയ്താൽ മഹാഫലം ലഭിച്ച് അവസാനം പുരുഷോത്തമനോടുള്ള താദാത്മ്യം ലഭിക്കും; ദർശനം മാത്രം പോലും പാപക്ഷയം പലമടങ്ങ് വർധിപ്പിക്കുന്നു. ലിംഗത്തെ വൈഷ്ണവരൂപമായും പറഞ്ഞ് ശൈവക്ഷേത്രത്തിലെ വൈഷ്ണവസമന്വയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

10 verses

Adhyaya 87

Bhūteśvara Māhātmya and the Sequential Worship of the Eleven Rudras (एकादशरुद्र-यात्रा)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തെ ആധാരമാക്കി ഏകാദശ രുദ്രയാത്രയുടെ സാങ്കേതിക-വിധിപരമായ രൂപരേഖ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ശ്രദ്ദയോടെ യാത്ര പൂർത്തിയാക്കിയ തീർത്ഥാടകൻ സംക്രാന്തി, അയനമാറ്റങ്ങൾ, ഗ്രഹണങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പുണ്യതിഥികളിൽ പ്രത്യേകിച്ച്, നിശ്ചിത ക്രമത്തിൽ ഏകാദശ രുദ്രന്മാരെ ആരാധിക്കണമെന്ന് ഈശ്വരൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇവിടെ രുദ്രനാമങ്ങളുടെ രണ്ട് ബന്ധപ്പെട്ട പട്ടികകൾ കാണിക്കുന്നു—പ്രാചീന നാമാവലി (അജൈകപാദ, അഹിർബുധ്ന്യ മുതലായവ)യും കലിയുഗ നാമാവലി (ഭൂതേശ, നീലരുദ്ര, കപാലി, വൃഷവാഹന, ത്ര്യമ്പക, ഘോര, മഹാകാല, ഭൈരവ, മൃത്യുഞ്ജയ, കാമേശ, യോഗേശ)യും. ഏകാദശ ലിംഗങ്ങളുടെ ക്രമം, മന്ത്രങ്ങൾ, സമയം, സ്ഥലഭേദം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ദേവി കൂടുതൽ വിശദാംശങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ഒരു അന്തർമുഖ വ്യാഖ്യാനവും നൽകുന്നു—പത്ത് രുദ്രന്മാർ പത്ത് വായുക്കളുമായി (പ്രാണ, അപാന, സമാന, ഉദാന, വ്യാന, നാഗ, കൂർമ, കൃകല, ദേവദത്ത, ധനഞ്ജയ) ബന്ധപ്പെട്ടവയും പതിനൊന്നാമൻ ആത്മസ്വരൂപവുമാണ്. അങ്ങനെ ബാഹ്യാനുഷ്ഠാനം അന്തർദേഹ-തത്ത്വചിന്തയുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു. പ്രായോഗിക യാത്ര സോമനാഥത്തിൽ ആരംഭിച്ച് ആദ്യസ്ഥാനമായി ഭൂതേശ്വരനെ (സോമേശ്വരൻ ആദിദേവൻ) നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. രാജോപചാരങ്ങൾ, പഞ്ചാമൃതാഭിഷേകം, സദ്യോജാത മന്ത്രാർച്ചന, തുടർന്ന് പ്രദക്ഷിണയും നമസ്കാരവും വിധിയായി പറയുന്നു. “ഭൂതേശ്വര” എന്ന നാമം 25 തത്ത്വങ്ങളുടെ ചട്ടക്കൂടിൽ ഭൂതജാലാധിപത്യമായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു; തത്ത്വജ്ഞാനം മോക്ഷഹേതുവും ഭൂതേശരുദ്രാരാധന അക്ഷയമുക്തിദായകവുമെന്നു പ്രതിപാദിക്കുന്നു।

25 verses

Adhyaya 88

नीलरुद्रमाहात्म्यवर्णनम् | Nīlarudra Māhātmya (Glory of Nīlarudra)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് തീർത്ഥനിർദ്ദേശം നൽകുന്നു—ഭൂതേശന്റെ വടക്കായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘രണ്ടാമത്തെ’ നീലരുദ്രക്ഷേത്രം; ദൂരം ധനുസ്സിന്റെ ‘ഷോഡശ’ അളവിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ യാത്രികൻ മഹാലിംഗത്തിന് സ്നാനം (അഭിഷേകം) നടത്തി, ഈശമന്ത്രത്തോടെ പൂജ ചെയ്ത്, കുമുദവും ഉത്പലവും പുഷ്പങ്ങൾ അർപ്പിച്ച്, തുടർന്ന് പ്രദക്ഷിണയും നമസ്കാരവും ചെയ്യണം. ഫലശ്രുതിയിൽ ഇത് രാജസൂയയാഗസമമായ പുണ്യം നൽകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു; പൂർണ്ണ യാത്രാഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ വൃഷ (കാള) ദാനം ചെയ്യണമെന്നും വിധിക്കുന്നു. അവസാനം ‘നീലരുദ്ര’ എന്ന നാമത്തിന്റെ കാരണം—അഞ്ജനവർണ്ണമായ ‘ആന്തക’ എന്ന ദൈത്യനെ വധിച്ച സ്മരണയാലും, സ്ത്രീകളുടെ രോദനവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി ദേവൻ നീലരുദ്രനായി പ്രസിദ്ധനായതായും പറയുന്നു. ഈ മഹാത്മ്യം പാപനാശിനി; ദർശനലോലർ ശ്രദ്ധയോടെ കേട്ട് സ്വീകരിക്കേണ്ടതാണെന്ന് സമാപിക്കുന്നു.

7 verses

Adhyaya 89

कपालीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapālīśvara (Kāpālika Rudra Shrine)

ഈ അധ്യായം ദേവിയോടുള്ള ഈശ്വരന്റെ തത്ത്വോപദേശമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ രുദ്രക്രമത്തിൽ കപാലീശ്വരനെ “തൃതീയ രുദ്രൻ” എന്നു നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ശിവൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അഞ്ചാം ശിരസ്സു ഛേദിച്ച കഥ പറയുന്നു; തുടർന്ന് ആ കപാലം തന്റെ കൈയിൽ ഒട്ടിപ്പറ്റി—ഇതുതന്നെ കാപാലിക സ്വരൂപത്തിന്റെ കാരണമെന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ആ കപാലവുമായി ശിവൻ പ്രഭാസത്തിൽ എത്തി ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗത്ത് ദീർഘകാലം വസിച്ച്, അപാര കാലപരിധികളോളം ലിംഗാരാധന നടത്തി; അതിലൂടെ സ്ഥലത്തിന്റെയും ലിംഗത്തിന്റെയും പരമപാവനത സ്ഥാപിതമാകുന്നു. തീർത്ഥത്തിന്റെ സ്ഥാനനിർദ്ദേശം: ബുധേശ്വരത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറ്, കൂടാതെ “ധനുസ്സുകളുടെ സപ്തകം” എന്ന അളവുസൂചനയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി തീർത്ഥാടകർക്കുള്ള ആഭ്യന്തര ദിശാസൂചികയായി പറയുന്നു. ദുഷ്ടഭാവങ്ങളെ തടയാൻ ശിവൻ ത്രിശൂലധാരികളായ രക്ഷകരെയും അനേകം ഗണങ്ങളെയും നിയോഗിച്ച് സംരക്ഷണാധികാരം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഏകാഗ്ര വിശ്വാസത്തോടെ പൂജ, വേദപാരംഗത ബ്രാഹ്മണന് സ്വർണ്ണദാനം, തത്പുരുഷബന്ധിത മന്ത്രവിധി എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഫലമായി ലിംഗദർശനമാത്രത്തിൽ ജന്മസഞ്ചിത പാപങ്ങൾ നശിക്കും; സ്പർശവും ദർശനവും പ്രത്യേക ഫലപ്രദമാണെന്നും പറയുന്നു. അവസാനം പ്രഭാസത്തിലെ കപാലീ (തൃതീയ രുദ്രൻ) എന്നതിന്റെ പാപനാശന മഹാത്മ്യം സംക്ഷേപമായി ഉപസംഹരിക്കുന്നു।

11 verses

Adhyaya 90

वृषभेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Vṛṣabheśvara Liṅga)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ പരമപുണ്യകരമായ രുദ്രധാമം—വൃഷഭേശ്വര കല്പലിംഗത്തിന്റെ—മാഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. ദേവന്മാർക്ക് പ്രിയവും മംഗളപ്രദവുമായ ഈ ലിംഗം കല്പഭേദം അനുസരിച്ച് വ്യത്യസ്ത നാമങ്ങളാൽ പ്രസിദ്ധമാണ്: മുൻകല്പത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ദീർഘകാലം ആരാധിച്ച് സൃഷ്ടി ഉദ്ഭവിച്ചതിനാൽ ‘ബ്രഹ്മേശ്വര’; അടുത്ത കല്പത്തിൽ രാജാവ് റൈവതന് ജയവും സമൃദ്ധിയും ലഭിച്ചതിനാൽ ‘റൈവതേശ്വര’; മൂന്നാം കല്പത്തിൽ ധർമ്മൻ വൃഷഭരൂപത്തിൽ (ശിവവാഹനരൂപത്തിൽ) പൂജിച്ച് സാന്നിധ്യ/സായുജ്യവരം നേടിയതിനാൽ ‘വൃഷഭേശ്വര’; വരാഹകല്പത്തിൽ രാജാവ് ഇക്ഷ്വാകു ത്രികാലനിയമപൂജയാൽ രാജത്വവും വംശവൃദ്ധിയും നേടിയതിനാൽ ‘ഇക്ഷ്വാക്വീശ്വര’ എന്നും. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ദിശാവ്യാപ്തി ധനു-പരിമാണങ്ങളിൽ പറഞ്ഞ്, അവിടെ സ്നാനം, ജപം, ബലി, ഹോമം, പൂജ, സ്തോത്രം എന്നിവ അക്ഷയഫലപ്രദമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശക്തമായ ഫലശ്രുതി: ലിംഗസന്നിധിയിൽ ബ്രഹ്മചര്യത്തോടെ രാത്രിജാഗരണം, ഭക്തിയോടെ നൃത്ത-ഗാനാദി സേവ, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, പ്രത്യേകിച്ച് മാഘ കൃഷ്ണ ചതുര്ദശിയുടെ രാത്രിയിലും അഷ്ടമി/ചതുര്ദശി ദിനങ്ങളിലും പൂജ ചെയ്താൽ മഹാപുണ്യം. ഇവിടെ ലഭിക്കുന്ന ഫലം ‘തീർത്ഥാഷ്ടകം’—ഭൈരവ, കേദാര, പുഷ്കര, ദ്രുതിജംഗമ, വാരാണസി, കുരുക്ഷേത്ര, മഹാകാല, നൈമിഷ—എന്നിവയ്ക്കു തുല്യമെന്ന് പറയുന്നു. അമാവാസിയിൽ പിണ്ഡദാനം പിതൃതൃപ്തികരം; ദധി, ക്ഷീരം, ഘൃതം, പഞ്ചഗവ്യം, കുശോദകം, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് ലിംഗാഭിഷേകം മഹാപാതകശുദ്ധിയും വൈദികപ്രതിഷ്ഠയും നൽകുന്നതായി പറയുന്നു. അവസാനം ഈ മാഹാത്മ്യം ശ്രവിക്കുന്നത് പണ്ഡിതനും അപണ്ഡിതനും ഒരുപോലെ ഹിതകരമാണെന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു.

38 verses

Adhyaya 91

त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Trimbakeśvara: Account of the Shrine’s Glory

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് അവിനാശിയായ ത്ര്യമ്പകേശ്വരത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു—അത് രുദ്രന്മാരിൽ അഞ്ചാമത്തേതും ആദിദിവ്യസ്വരൂപവുമെന്നു വർണ്ണിക്കുന്നു. അധ്യായം ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പുണ്യഭൂഗോളത്തെ വ്യക്തമാക്കുന്നു: സാംബപുരത്തിന് സമീപം, മുൻയുഗബന്ധമുള്ള ശിഖാണ്ഡീശ്വരന്റെ പരാമർശം, കൂടാതെ സമീപത്തെ കപാലികാ-സ്ഥാനത്ത് ലിംഗരൂപ കപാലേശ്വരൻ—അവന്റെ ദർശനവും സ്പർശവും ദോഷപാപങ്ങളെ നീക്കുന്നു. അവിടെ നിന്ന് നിർണ്ണിത ദൂരത്തിൽ വടക്കുകിഴക്കായി ത്ര്യമ്പകേശ്വരൻ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; സർവ്വഹിതകാരിയും ഇഷ്ടഫലദായകനുമായതായി വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. ഗുരു എന്ന ഋഷി ഘോരതപസ്സു ചെയ്ത്, ദിവ്യനിയമപ്രകാരം ത്ര്യമ്പകമന്ത്രം ജപിച്ച്, ദിവസത്തിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം ശങ്കരനെ പൂജിക്കുന്നു. ശിവാനുഗ്രഹത്താൽ അവൻ ദിവ്യഐശ്വര്യം പ്രാപിച്ച് ക്ഷേത്രനാമം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ സാന്നിധ്യം, പൂജ, മന്ത്രജപം എന്നിവയാൽ പാപനാശം; വാമദേവമന്ത്രസഹിത ഭക്തിയാൽ ദോഷവിമോചനം; ചൈത്ര ശുക്ല ചതുര്ദശിയുടെ രാത്രിയിൽ ജാഗരണം, പൂജ, സ്തുതി, പാരായണം എന്നിവയാൽ പ്രത്യേക ഫലം എന്നും പറയുന്നു. അവസാനം പൂർണ്ണ തീർത്ഥഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ഗോദാനവിധിയും, ഈ മഹാത്മ്യം പുണ്യപ്രദവും പാപനാശകവുമെന്ന ഉപസംഹാരവും ഉണ്ട്.

15 verses

Adhyaya 92

अघोरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Aghoreśvara Liṅga Māhātmya (Glorification of Aghoreśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ അഘോരേശ്വരത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും ഉപാസനാവിധിയും സംക്ഷിപ്തമായി പറയുന്നു. അഘോരേശ്വരത്തെ “ആറാം ലിംഗം” എന്നു വിളിക്കുകയും, അതിന്റെ ‘വക്ത്രം’ ആയി ഭൈരവന്റെ ബന്ധം വ്യക്തമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ത്ര്യമ്പകേശ്വരത്തിന് സമീപമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രം കലിയുഗത്തിലെ മലിനതകളും ദോഷങ്ങളും നീക്കി മഹാപുണ്യം നൽകുന്ന തീർത്ഥസ്ഥാനമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഭക്തിയോടെ സ്നാനം ചെയ്ത് പൂജ ചെയ്യാനുള്ള ക്രമം വിവരിച്ച്, അവിടെ ചെയ്യുന്ന ആരാധന മെരുദാനം പോലുള്ള മഹാദാനങ്ങൾക്ക് തുല്യഫലം നൽകുന്നു എന്നു പറയുന്നു. ദക്ഷിണാമൂർത്തി-ഭാവത്തിൽ അവിടെ അർപ്പിക്കുന്ന ദാനം/നിവേദ്യം അക്ഷയഫലദായകമാകുന്നു എന്നും പറയുന്നു. അഘോരേശ്വരത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം പിതൃകൾക്ക് ദീർഘകാല തൃപ്തി നൽകുന്നു; അതിന്റെ മഹിമ ഗയാശ്രാദ്ധത്തെയും അശ്വമേധത്തെയുംക്കാൾ ഉയർന്നതായി ഉയർത്തിപ്പറയുന്നു. യാത്രാദാനത്തിൽ അല്പസ്വർണ്ണദാനവും മഹാഫലദായകമെന്നും, സോമാഷ്ടമിക്ക് സമീപം ബ്രഹ്മകൂർച്ച വ്രതം വലിയ പ്രായശ്ചിത്തം വരുത്തുന്നു എന്നും വിധിക്കുന്നു. അവസാനം ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവിക്കുന്നത് പാപനാശവും അഭീഷ്ടസിദ്ധിയും നൽകുന്നു എന്നു സമാപിക്കുന്നു.

10 verses

Adhyaya 93

महाकालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Mahākāleśvara)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—അഘോരേശനിൽ നിന്ന് അല്പം വടക്കായി, വായവ്യ (വടക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിശയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മഹാകാലേശ്വര ലിംഗത്തിലേക്ക് പോകണം; അത് പാപനാശക തീർത്ഥമാണ്. യുഗാനുസൃത നാമചരിത്രം പറയുന്നു—കൃതയുഗത്തിൽ ഇത് ‘ചിത്രാംഗദേശ്വര’മായി സ്മരിക്കപ്പെട്ടു; കലിയുഗത്തിൽ ‘മഹാകാലേശ്വര’മായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു. രുദ്രനെ കാലരൂപനായി, സൂര്യനെയും ഗ്രസിക്കുന്ന വിശ്വതത്ത്വമായി വർണ്ണിച്ച്, ബ്രഹ്മാണ്ഡചിന്തയെ ക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. പ്രഭാതത്തിൽ ഷഡക്ഷര മന്ത്രത്തോടെ പൂജ ചെയ്യേണ്ട വിധി പറയുന്നു. കൃഷ്ണാഷ്ടമിയിൽ നെയ്യിൽ കലർത്തിയ ഗുഗ്ഗുലു ശരിയായ രാത്രിവിധിയോടെ അർപ്പിച്ച് പ്രത്യേക വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണം; ഭൈരവൻ അപരാധങ്ങൾക്ക് വിശാലമായ ക്ഷമ നൽകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ദാനങ്ങളിൽ ധേനുദാനം പ്രധാനമായി എടുത്തുകാട്ടി, അത് പിതൃവംശോന്നതിക്ക് കാരണമെന്നു പറയുന്നു; കൂടാതെ ദേവന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ശതരുദ്രീയ പാരായണം പിതൃ-മാതൃ വംശങ്ങളുടെ ഉദ്ധാരത്തിന് ഉപകരിക്കും. ഉത്തരായണകാലത്ത് ഘൃതകംബളം അർപ്പിച്ചാൽ കഠിന പുനർജന്മദുഃഖം ശമിക്കും. ഫലശ്രുതിയിൽ സമൃദ്ധി, അനിഷ്ടനിവാരണം, ജന്മജന്മാന്തര ഭക്തിദൃഢത എന്നിവ വാഗ്ദാനം ചെയ്ത്, ചിത്രാംഗദന്റെ പൂർവപൂജയാൽ ഈ ക്ഷേത്രകീർത്തി വ്യാപിച്ചതായി സമാപിക്കുന്നു.

15 verses

Adhyaya 94

भैरवेश्वरमाहात्म्य (Bhairaveśvara—Glory of the Shrine)

അധ്യായം 94-ൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ഭൈരവേശ്വരന്റെ സംക്ഷിപ്ത തത്ത്വ-ആചാരരൂപരേഖ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ദേവിയോട്—അഗ്നികോണത്തിന് സമീപം, ദിശാസൂചനകളും അളവ്/ദൂരം സംബന്ധിച്ച നിർദ്ദേശങ്ങളും വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്ന മഹാഭൈരവേശ്വരക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. അവിടെയുള്ള ലിംഗം സർവകാമപ്രദവും ദാരിദ്ര്യ-ദൗർഭാഗ്യനാശകവുമെന്നു പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. പൂർവയുഗത്തിൽ ഇത് ‘ചണ്ഡേശ്വര’ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടിരുന്നു; ചണ്ഡ എന്ന ഗണൻ ദീർഘകാലം ആരാധിച്ചതിനാൽ ആ നാമം പ്രസിദ്ധമായി നിലനിന്നുവെന്നു പറയുന്നു. ശാന്തചിത്തത്തോടെ ദർശനവും സ്പർശവും ചെയ്താൽ പാപങ്ങൾ നശിക്കുകയും ജന്മമരണചക്രബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്നു ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ഭാദ്രപദ മാസത്തിലെ കൃഷ്ണ ചതുര്ദശിയിൽ ഉപവാസവും രാത്രിജാഗരണവും (പ്രജാഗര) ചെയ്താൽ മഹേശ്വരന്റെ പരമപദം ലഭിക്കും. വാക്ക്, മനസ്, കർമ്മം എന്നിവയാൽ ഉണ്ടായ ദോഷങ്ങൾ ലിംഗദർശനത്താൽ നശിക്കുന്നു; കൂടാതെ എള്ള്, സ്വർണം, വസ്ത്രം എന്നിവ പണ്ഡിതനു ദാനം ചെയ്യണം—അശുദ്ധി നീങ്ങാനും തീർത്ഥയാത്രാഫലം സിദ്ധിക്കാനും എന്ന് ദാനധർമ്മം പറയുന്നു. അവസാനത്തിൽ ഭൈരവന്റെ കോസ്മിക് വ്യാഖ്യാനം നൽകുന്നു—പ്രളയകാലത്ത് രുദ്രൻ ഭൈരവരൂപം ധരിച്ചു ലോകത്തെ സംഹരിച്ചു/സംകോചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ക്ഷേത്രനാമം മഹാവിശ്വകർമ്മത്തിൽ ആധാരപ്പെടുന്നു. ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവിച്ചാൽ ഭീകരപാപങ്ങളിൽ നിന്നുപോലും വിമുക്തിയും മോക്ഷഫലവും ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി ഉണ്ട്.

10 verses

Adhyaya 95

मृत्युञ्जयमाहात्म्यवर्णनम् / The Glory of Mṛtyuñjayeśvara (Mṛtyuñjaya Liṅga)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പ്രത്യേക ലിംഗമായ ‘മൃത്യുഞ്ജയേശ്വര’ന്റെ മഹിമയെ ഈശ്വരൻ ഉപദേശരൂപത്തിൽ വിവരിക്കുന്നു. ദിശാസൂചനകളും ധനു-അളവുകളും കൊണ്ട് ക്ഷേത്രസ്ഥാനം നിർദ്ദേശിച്ച്, ദർശനവും സ്പർശവും മാത്രത്താൽ പോലും ഇത് പാപഘ്നമാണെന്ന് പറയുന്നു. മുൻയുഗത്തിൽ ഈ സ്ഥലം ‘നന്ദീശ്വര’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായിരുന്നു; അവിടെ നന്ദിൻ എന്ന ഗണൻ ഘോരതപസ്സു ചെയ്ത് മഹാലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് നിത്യപൂജ നടത്തി. മഹാമൃത്യുഞ്ജയ മന്ത്രജപം കൊണ്ട് ദേവൻ പ്രസന്നനായി അവന് ഗണേശത്വം, സാമീപ്യം, മോക്ഷസദൃശ ഫലം എന്നിവ അനുഗ്രഹിച്ചു. തുടർന്ന് ലിംഗപൂജാവിധി ക്രമമായി പറയുന്നു—പാൽ, തൈര്, നെയ്യ്, തേൻ, കരിമ്പിൻ നീർ എന്നിവകൊണ്ട് അഭിഷേകം; കുങ്കുമലേപനം; കർപ്പൂരം, ഉശീര, കസ്തൂരിസാരം, ചന്ദനം, പുഷ്പാർപ്പണം; ധൂപവും അഗുരുവും; ശേഷിയനുസരിച്ച് വസ്ത്രാർപ്പണം; ദീപസഹിത നൈവേദ്യം, അവസാനം നമസ്കാരം. ഒടുവിൽ വേദജ്ഞനായ ബ്രാഹ്മണന് സ്വർണ്ണദാനം വിധിക്കുന്നു; യഥാവിധി ചെയ്താൽ ജന്മഫലം, സർവ്വപാപക്ഷയം, ഇഷ്ടസിദ്ധി എന്നിവ ലഭിക്കും എന്ന് ഫലശ്രുതി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।

15 verses

Adhyaya 96

कामेश्वर–रतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kameśvara and Ratīśvara: Etiology and Merits of Worship

ഈ അധ്യായം ദേവിയും ഈശ്വരനും തമ്മിലുള്ള ചോദ്യം‑ഉത്തരം രൂപത്തിലുള്ള തത്ത്വസംവാദമാണ്. ഈശ്വരൻ ആദ്യം കാമേശ്വരത്തിന്റെ വടക്കായി രതീശ്വരത്തിന്റെ സ്ഥാനം ദിശ‑ദൂരം സൂചനകളോടെ വ്യക്തമാക്കുകയും, അവിടെ ദർശനവും പൂജയും മാത്രം ചെയ്താൽ ഏഴ് ജന്മങ്ങളുടെ പാപം നശിക്കുകയും ഗൃഹഭംഗം/കലഹം അകറ്റപ്പെടുകയും ചെയ്യുമെന്ന് ഫലം പറയുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ദേവി ആ സ്ഥലത്തിന്റെ ഉത്ഭവവും “രതീശ്വര” എന്ന നാമകാരണമും ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ കാരണകഥ പറയുന്നു—ത്രിപുരാരി ശിവൻ മനസിജനായ കാമനെ ദഹിപ്പിച്ചതിന് ശേഷം രതി അതേ സ്ഥലത്ത് ദീർഘതപസ് ചെയ്യുന്നു; അങ്കുഷ്ഠത്തിന്റെ അഗ്രത്തിൽ നിൽന്ന് ദീർഘകാലം തപിച്ചപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഒരു മാഹേശ്വര ലിംഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ആകാശവാണി രതിയെ ലിംഗപൂജയ്ക്ക് ആജ്ഞാപിച്ച് കാമനോടുള്ള പുനർമിലനം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. രതിയുടെ തീവ്രപൂജയാൽ കാമൻ പുനഃലഭിക്കുകയും ആ ലിംഗം “കാമേശ്വര” എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകുകയും ചെയ്യുന്നു; ഭാവിയിൽ ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കുന്നവർക്ക് ഇഷ്ടസിദ്ധിയും ശുഭഗതിയും ലഭിക്കും എന്ന് രതി ഫലവാക്യം പറയുന്നു. അവസാനം ചൈത്ര ശുക്ല ത്രയോദശിയിലെ പൂജ ഏറ്റവും മംഗളകരവും ആഗ്രഹപൂർത്തിദായകവുമെന്നു ഫലശ്രുതിയായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

17 verses

Adhyaya 97

योगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Yogeśvara Liṅga)

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ വായു-ഭാഗത്ത്, കാമേശന്റെ സമീപം “ഏഴ് ധനുസ്സ്” അളവിനുള്ളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മഹാപ്രഭാവമുള്ള യോഗേശ്വര ലിംഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. അതിന്റെ ദർശനമാത്രം പാപനാശകരമാണെന്നും, പൂർവയുഗത്തിൽ അത് ‘ഗണേശ്വര’ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടിരുന്നെന്നും പറയുന്നു. കഥപ്രകാരം—അസംഖ്യ ശക്തിമാനായ ഗണങ്ങൾ പ്രഭാസം മാഹേശ്വരക്ഷേത്രമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ് അവിടെ എത്തി, യോഗനിയമങ്ങളോടെ സഹസ്ര ദിവ്യവർഷങ്ങൾ കഠിനതപസ് ചെയ്തു. അവരുടെ ഷഡംഗയോഗത്തിൽ പ്രസന്നനായ വൃഷധ്വജ ശിവൻ ആ ലിംഗത്തിന് ‘യോഗേശ്വര’ എന്ന നാമം നൽകി, യോഗഫലപ്രദമെന്ന് നിശ്ചയിച്ചു. വിധിപൂർവം ഭക്തിയോടെ യോഗേശനെ പൂജിക്കുന്നവന് യോഗസിദ്ധിയും സ്വർഗ്ഗസുഖവും ലഭിക്കും; ഈ പൂജ സ്വർണമേരു ദാനം, സമസ്ത ഭൂദാനം എന്നിവയെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമെന്നു പ്രശംസിക്കുന്നു. ഫലസമ്പൂർണതയ്ക്കായി വൃഷഭദാനവും വിധിയായി പറയുന്നു. തുടർന്ന് പ്രഭാസത്തിൽ വസിക്കുന്ന ‘ഏകാദശ രുദ്രന്മാർ’ എപ്പോഴും പൂജ്യരാണെന്നും, ക്ഷേത്രഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അവരെ നിത്യവും വന്ദിക്കണമെന്നും ഉപദേശം. രുദ്രൈകാദശ കഥ കേൾക്കുന്നതിലൂടെ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പൂർണ്ണ പുണ്യം ലഭിക്കുമെന്നും, അവരെ അറിയാതിരിക്കുക നിന്ദ്യമായെന്നും പറയുന്നു. അവസാനം സോമേശ്വരപൂജയ്ക്കുശേഷം ശതരുദ്രീയ പാരായണം ചെയ്യണമെന്ന്; അതിലൂടെ എല്ലാ രുദ്രന്മാരുടെയും പുണ്യം ലഭിക്കുമെന്ന്. ഇത് രഹസ്യവും പാപശമനകരവും പുണ്യവർധകവുമെന്നായി അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.

13 verses

Adhyaya 98

पृथ्वीश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pṛthvīśvara and the Origin of Candreśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി ചോദിക്കുന്നു—ആ ലിംഗം ‘പൃഥ്വീശ്വര’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത് എന്തുകൊണ്ട്, പിന്നീടത് ‘ചന്ദ്രേശ്വര’ എന്ന പേരിൽ എങ്ങനെ പ്രസിദ്ധമായി? ഈശ്വരൻ പാപപ്രണാശിനിയായ കഥ പറഞ്ഞു, അത് മുൻയുഗങ്ങൾ/മന്വന്തരങ്ങൾ മുതൽ പ്രശസ്തമാണെന്നും പ്രഭാസപ്രദേശത്ത് ദിശ-ദൂരം സൂചനകളോടെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതെന്നും വിവരിക്കുന്നു. ദൈത്യഭാരത്താൽ പീഡിതയായ ഭൂമി ഗോമാതാവിന്റെ രൂപം ധരിച്ചു അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞ് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെത്തി ലിംഗപ്രതിഷ്ഠയ്ക്ക് നിശ്ചയം ചെയ്യുന്നു. അവൾ നൂറുവർഷം കഠിനതപസ് ചെയ്യുമ്പോൾ രുദ്രൻ പ്രസന്നനായി വിഷ്ണു ദൈത്യരെ നീക്കും എന്ന് അഭയം നൽകി, ഈ ലിംഗം ‘ധാരിത്രീ/പൃഥ്വീശ്വര’ എന്ന പേരിൽ ഖ്യാതിയാർജിക്കും എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഭാദ്രപദ കൃഷ്ണ തൃതീയയിലെ പൂജ മഹായജ്ഞഫലസമം, പരിസരം മോക്ഷപ്രദം, അവിടെ അനായാസമരണം പോലും പരമപദം നൽകും എന്നു പറയുന്നു. പിന്നീട് വരാഹകൽപ്പകഥ: ദക്ഷശാപം മൂലം ചന്ദ്രൻ രോഗബാധിതനായി ഭൂമിയിൽ വീഴുന്നു; സമുദ്രസമീപ പ്രഭാസത്തിൽ എത്തി പൃഥ്വീശ്വരനെ ആയിരം വർഷം ആരാധിച്ച് തന്റെ പ്രകാശവും ശുദ്ധിയും വീണ്ടെടുക്കുന്നു. അപ്പോൾ ലിംഗം ‘ചന്ദ്രേശ്വര’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകുന്നു. ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവിക്കുന്നത് മലിനത നീക്കി ആരോഗ്യത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു എന്ന് അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.

31 verses

Adhyaya 99

Cakradhara–Daṇḍapāṇi Māhātmya (Establishment of Cakradhara near Somēśa and the Pacification of Kṛtyā)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിൽ സോമേശന്റെ സമീപത്ത് ചക്രധരൻ (സുദർശനധാരി വിഷ്ണു)യും ദണ്ഡപാണി (ശൈവ ഗണേശ്വര/രക്ഷകസ്വരൂപം)യും ഒരുമിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നതിന്റെ കാരണമെന്ന നിലയിൽ സ്ഥലമാഹാത്മ്യം പറയുന്നു. കഥ പൗണ്ഡ്രക വാസുദേവൻ എന്ന മോഹഗ്രസ്ത രാജാവിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു; അവൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ചിഹ്നങ്ങൾ അനുകരിച്ച് കൃഷ്ണനോട് ചക്രാദി ആയുധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കണമെന്ന് വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. ഭഗവാൻ ഹരി അവന്റെ കപടത വെളിപ്പെടുത്താൻ കാശിയിൽ തന്നെ സുദർശനം പ്രയോഗിച്ച് പൗണ്ഡ്രകനെയും കാശിരാജനെയും വധിക്കുന്നു. കാശിരാജന്റെ പുത്രൻ ശങ്കരനെ ആരാധിച്ച് ഭീകര കൃത്യയെ ലഭിക്കുന്നു; അത് ദ്വാരകയിലേക്കു പാഞ്ഞെത്തുന്നു. വിഷ്ണു സുദർശനം വിട്ട് അതിനെ ശമിപ്പിക്കുന്നു; കൃത്യ കാശിയിലേക്കു ഓടി ശങ്കരശരണം തേടുന്നു. ദിവ്യായുധങ്ങളുടെ ഏറ്റുമുട്ടൽ ലോകനാശഭയം ഉയർത്തുമ്പോൾ വിഷ്ണു പ്രഭാസത്തിൽ കാലഭൈരവ/സോമേശ സന്നിധിയിലേക്കു വരുന്നു. ദണ്ഡപാണി സംയമം ഉപദേശിക്കുന്നു—ചക്രം വീണ്ടും പ്രയോഗിച്ചാൽ വ്യാപക അനർത്ഥം സംഭവിക്കും; ഹരി അത് അംഗീകരിച്ച് ദണ്ഡപാണിയുടെ സമീപത്ത് ചക്രധരരൂപത്തിൽ അവിടെ തന്നെ വസിക്കുന്നു. അവസാനം പൂജാവിധിയും ഫലശ്രുതിയും: ആദ്യം ദണ്ഡപാണിയെ, പിന്നെ ഹരിയെ ക്രമമായി പൂജിക്കുന്ന ഭക്തർ പാപരൂപ കവചത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായി ശുഭഗതി പ്രാപിക്കുന്നു. ചില ചന്ദ്രതിഥികൾ, വ്രത-ഉപവാസങ്ങൾ വിഘ്നനാശത്തിനും മോക്ഷാഭിമുഖ പുണ്യത്തിനും പ്രത്യേകമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

43 verses

Adhyaya 100

सांबाय दुर्वाससा शापप्रदानवर्णनम् — Durvāsas’ Curse upon Sāmba and the Origin-Frame of Sāmbāditya

ഈ അധ്യായത്തിൽ ശിവ–ദേവി സംവാദത്തിലൂടെ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ‘സാംബാദിത്യ-മാഹാത്മ്യ’ പരമ്പര ആരംഭിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ദേവിയെ ഉത്തരവും വായവ്യവും (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്) ദിശകളിലേക്കു സൂചിപ്പിച്ച്, സാംബൻ സ്ഥാപിച്ച സൂര്യസ്വരൂപമായ ‘സാംബാദിത്യ’നെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. ആ പ്രദേശത്തിലെ മൂന്ന് പ്രധാന സൂര്യസ്ഥാനങ്ങൾ—മിത്രവനം, മുണ്ഡീരം, മൂന്നാമതായി പ്രഭാസക്ഷേത്രം—എന്നും അദ്ദേഹം പറയുന്നു. തുടർന്ന് ദേവി “സാംബൻ ആരാണ്? നഗരം അവന്റെ പേരിൽ എന്തുകൊണ്ട് അറിയപ്പെടുന്നു?” എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പറയുന്നു—സാംബൻ വാസുദേവന്റെ പരാക്രമശാലിയായ പുത്രൻ, ജാംബവതിയുടെ മകൻ; പിതൃശാപം മൂലം അവന് കുഷ്ഠരോഗം ബാധിച്ചു. കാരണകഥയിൽ ദുർവാസ മഹർഷി ദ്വാരാവതിയിൽ എത്തുമ്പോൾ, യൗവനവും രൂപവും കൊണ്ടുള്ള അഹങ്കാരത്തിൽ സാംബൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്വിരൂപത്തെ ഹാവഭാവങ്ങളാൽ പരിഹസിച്ച് അപമാനിക്കുന്നു. അതിൽ ക്രുദ്ധനായ ദുർവാസൻ “ശീഘ്രം കുഷ്ഠം പിടിക്കും” എന്ന് ശാപം നൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ അധ്യായം തപസ്വികളോടുള്ള വിനയം എന്ന ധർമ്മബോധം സ്ഥാപിച്ച്, പിന്നീട് സാംബന്റെ സൂര്യോപാസനയും ജനഹിതാർത്ഥം സൂര്യപ്രതിഷ്ഠയും വരാനുള്ള പശ്ചാത്തലം ഒരുക്കുന്നു।

18 verses

Adhyaya 101

सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Sāmba-Āditya (Sun Worship at Prabhāsa)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ആചാരം, ഫലം, പ്രായശ്ചിത്ത-ഭക്തി എന്നിവ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ധാർമ്മികോപദേശക സംഭവമാണ് വരുന്നത്. നാരദൻ ദ്വാരാവതിയിൽ എത്തി യാദവരുടെ രാജസഭയിലെ നിലപാടുകൾ നിരീക്ഷിക്കുന്നു; സാമ്ബന്റെ അവിനയം കഥയ്ക്ക് തുടക്കമാകുന്നു. മദ്യവും സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളും ശ്രദ്ധയെ എങ്ങനെ അസ്ഥിരമാക്കുന്നു എന്ന വിഷയത്തിൽ നാരദൻ ചോദ്യം ഉയർത്തുമ്പോൾ, ശ്രീകൃഷ്ണൻ ആലോചിച്ച് പരീക്ഷണസദൃശമായൊരു സംഭവക്രമം നടക്കാൻ ഇടവരുത്തുന്നു. വിനോദയാത്രക്കിടെ നാരദൻ സാമ്ബനെ കൃഷ്ണന്റെയും അന്തഃപുരസ്ത്രീകളുടെയും സന്നിധിയിലേക്ക് വിളിച്ചുവരുത്തുന്നു; മത്തും ആവേശവും മൂലം നിയന്ത്രണം നഷ്ടമായി കലഹം ഉണ്ടാകുന്നു. ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ശാപം ഇവിടെ നൈതിക മുന്നറിയിപ്പാണ്—അവധാനഭ്രംശം, സാമൂഹിക അസുരക്ഷ, അശ്രദ്ധയുടെ കർമ്മഫലം എന്നിവയെക്കുറിച്ച്. ചില സ്ത്രീകൾ വാഗ്ദത്ത ഗതികളിൽ നിന്ന് പതിച്ച് പിന്നീട് ദസ്യുക്കൾ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു; എന്നാൽ പ്രധാന രാജ്ഞിമാർ സ്ഥിരതയും മര്യാദയും കൊണ്ട് സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. സാമ്ബനും കുഷ്ഠരോഗശാപം ലഭിച്ച് പ്രായശ്ചിത്തമാർഗം തുറക്കപ്പെടുന്നു. അവൻ പ്രഭാസത്തിൽ കഠിനതപസ്സു ചെയ്ത് സൂര്യദേവനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് നിർദ്ദിഷ്ടസ്തോത്രത്തോടെ പൂജിച്ച് ആരോഗ്യവരംയും ആചാരനിയമങ്ങളും നേടുന്നു. തുടർന്ന് സൂര്യന്റെ പന്ത്രണ്ട് നാമങ്ങൾ, മാസങ്ങളോട് ബന്ധപ്പെടുത്തിയ ദ്വാദശ ആദിത്യർ, കൂടാതെ മാഘ ശുക്ല പഞ്ചമി മുതൽ സപ്തമി വരെ വ്രതക്രമം—കരവീരപുഷ്പവും രക്തചന്ദനവും കൊണ്ട് അർച്ചന, പൂജാവിധി, ബ്രാഹ്മണഭോജനവും ഫലപ്രതിജ്ഞയും—വിവരിക്കുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി: ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവിക്കുന്നതാൽ പാപക്ഷയവും ആരോഗ്യലാഭവും ഉണ്ടാകുന്നു.

75 verses

Adhyaya 102

कंटकशोधिनीदेवीमाहात्म्य (Glory of the Goddess Kaṇṭakaśodhinī)

ഈ അധ്യായത്തിൽ കൺടകശോധിനീ ദേവിയുടെ തീർത്ഥോപദേശം സംക്ഷിപ്തമായി നൽകുന്നു. ഭക്തൻ ഉത്തരദിക്കിലെ ഭാഗത്ത് “രണ്ട് ധനുസ്സ്” ദൂരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ദേവീക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദേവിയെ മഹീഷഘ്നി, മഹാകായ, ബ്രഹ്മാവും ദേവർഷികളും പൂജിക്കുന്നവൾ, രക്ഷക-യോദ്ധാ സ്വരൂപിണി എന്നിങ്ങനെ വർണ്ണിക്കുന്നു. യുഗം യുഗമായി ദേവന്മാരെ പീഡിപ്പിക്കുന്ന ‘ദേവകൺടക’ എന്ന ദൈത്യശക്തികളെയാണ് ‘മുള്ളുകൾ’ ആയി കണക്കാക്കി അവ നീക്കി ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതാണെന്ന് കാരണംകഥ പറയുന്നു. ആശ്വയുജ ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ പശു-നൈവേദ്യം, പുഷ്പാർപ്പണം, ഉത്തമ ദീപവും ധൂപവും സഹിതം പ്രത്യേക പൂജാവിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഉപാസകനു ഒരു വർഷം ശത്രുരഹിതത്വം ലഭിക്കും എന്നും, സത്യഭക്തിയോടെ ദർശനം ചെയ്താൽ ദേവി പുത്രനെപ്പോലെ സംരക്ഷിക്കും എന്നും പറയുന്നു—പ്രത്യേക തീർത്ഥയാത്രയിലായാലും നിത്യദർശനത്തിലായാലും. അവസാനം ഇത് സംക്ഷിപ്ത പാപനാശക മഹാത്മ്യം; ഇതിന്റെ ശ്രവണമാത്രവും പരമരക്ഷാകരമെന്ന് ഉപസംഹരിക്കുന്നു.

6 verses

Adhyaya 103

कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapāleśvara (Origin and Merit of the Shrine)

അധ്യായം 103 പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ കപാലേശ്വരത്തിന്റെ പവിത്രതയും നാമകരണകാരണമെന്ന നിലയിലെ കഥയും വിവരിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ദേവിയോട്—ഉത്തരദിക്കിൽ ദേവഗണങ്ങൾ ആരാധിക്കുന്ന മഹത്തായ കപാലേശ്വരത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് കഥ ദക്ഷയജ്ഞത്തിലേക്ക് മാറുന്നു: ധൂളിമൂടിയ, കപാലം ധരിച്ച ഒരു തപസ്വി അവിടെ എത്തുന്നു. ബ്രാഹ്മണർ അവനെ യജ്ഞഭൂമിക്ക് അയോഗ്യനെന്ന് കരുതി കോപത്തോടെ പുറത്താക്കുന്നു. അവൻ ചിരിച്ച് കപാലം യജ്ഞമണ്ഡപത്തിൽ എറിഞ്ഞിട്ട് അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു. ആ കപാലം വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; എറിഞ്ഞുകളഞ്ഞാലും മാറുന്നില്ല. ഋഷിമാർ അത്ഭുതപ്പെട്ടു—ഇത് മഹാദേവൻ മാത്രമേ ചെയ്യുകയുള്ളൂ എന്ന് നിശ്ചയിക്കുന്നു. അവർ സ്തോത്രങ്ങൾ, ഹോമങ്ങൾ, ശതരുദ്രീയ പാരായണം എന്നിവകൊണ്ട് ശിവനെ പ്രസന്നനാക്കുന്നു; അപ്പോൾ ശിവൻ പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു. വരം ചോദിക്കുമ്പോൾ ബ്രാഹ്മണർ—അവിടെയേ ലിംഗരൂപത്തിൽ ‘കപാലേശ്വര’ എന്ന നാമത്തോടെ ശിവൻ സ്ഥിരമായി വസിക്കണമെന്നു അപേക്ഷിക്കുന്നു; അവിടെ അനവധി കപാലങ്ങൾ പുനഃപുനഃ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതിനാലാണ്. ശിവൻ വരം നൽകുന്നു, യജ്ഞം വീണ്ടും തുടരുന്നു. കപാലേശ്വര ദർശനഫലം അശ്വമേധഫലത്തോട് തുല്യം, മുൻജന്മപാപങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള മോചനവും നൽകുന്നതായി ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. മന്വന്തരഭേദപ്രകാരം നാമാന്തരം (കപാലേശ്വര; പിന്നീട് തത്ത്വേശ്വര) സൂചിപ്പിക്കുകയും, ശിവൻ ജാല്മ/വേഷധാരി രൂപം സ്വീകരിച്ചാണ് ഈ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം സ്ഥാപിച്ചതെന്നും പറയുന്നു.

28 verses

Adhyaya 104

कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kotīśvara Liṅga: Account of its Sacred Greatness

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ദിശാനുക്രമത്തിലുള്ള തീർത്ഥയാത്രാക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു—സാധകൻ ആദ്യം മഹിമയുള്ള കോടീശ്വരത്തെ പ്രാപിച്ച്, അതിന്റെ വടക്കുള്ള കോടീശാ (കോടീശ) ദർശനവും നടത്തണം. ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ പവിത്രത കപാലേശ്വരസമീപം നടന്ന ഒരു പുരാതന സംഭവത്തിലൂടെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ പാശുപത തപസ്വികൾ—ഭസ്മലിപ്തർ, ജടാധാരികൾ, മുഞ്ജമേഖല ധരിച്ചവർ, സംയമികളും ക്രോധവിജയികളുമായ ബ്രാഹ്മണ ശിവയോഗികൾ—നാലു ദിക്കുകളിലായി ക്ഷേത്രം വ്യാപിച്ച് ദീർഘതപസ് ചെയ്തു. അവർ ‘കോടി’ എണ്ണത്തിൽ മന്ത്രജപപരായണരായി, കപാലേശന്റെ സമീപത്ത് വിധിപൂർവ്വം ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചു. മഹാദേവൻ പ്രസന്നനായി അവർക്കു മുക്തി നൽകി; അവിടെ കോടി ഋഷികൾ സിദ്ധി നേടിയതിനാൽ ആ ലിംഗം ഭൂമിയിൽ ‘കോടീശ്വര’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി. കോടീശ്വരത്തെ ഭക്തിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ കോടി മന്ത്രജപഫലം ലഭിക്കും; കൂടാതെ ഇവിടെ വേദപാരംഗത ബ്രാഹ്മണന് സ്വർണ്ണദാനം ചെയ്താൽ കോടി ഹോമങ്ങൾക്കു തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കും—ഈ തീർത്ഥയാത്ര സമ്യക് ഫലദായകമാണെന്നും ഗ്രന്ഥം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

10 verses

Adhyaya 105

ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (Brahmā-Māhātmya: Theological Discourse on Brahmā’s Sanctity at Prabhāsa)

ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ ഒരു “രഹസ്യവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ സ്ഥലം” പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു; അത് സർവ്വതാ പാവനവും സർവ്വജന-ശുദ്ധികരവുമെന്നു വാഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. അവിടെയുള്ള ദിവ്യസന്നിധികളെ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ്—ഇവിടെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ജന്മജന്യമായ ഗുരുപാപമലങ്ങൾ ക്ഷയിച്ച് മോക്ഷമാർഗം പ്രസന്നമാകുമെന്ന് അദ്ദേഹം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ദേവി ചോദിക്കുന്നു—മറ്റിടങ്ങളിൽ വൃദ്ധരൂപത്തിൽ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്ന ബ്രഹ്മനെ ഇവിടെ എന്തുകൊണ്ട് “ബാലരൂപി” എന്നു പറയുന്നു? കൂടാതെ സ്ഥലം, സമയം, പൂജാവിധി, തീർത്ഥയാത്രാക്രമം എന്നിവ എന്ത്? ഈശ്വരൻ വിശദീകരിക്കുന്നു—സോമനാഥനോട് ബന്ധപ്പെട്ട് ഈശാന്യ ദിക്കിൽ ബ്രഹ്മന്റെ പരമസ്ഥാനം; ബ്രഹ്മൻ എട്ടുവയസ്സിൽ അവിടെ എത്തി കഠിനതപസ് ചെയ്ത്, വിപുലമായ കർമകാണ്ഡങ്ങളോടെ സോമനാഥലിംഗത്തിന്റെ സ്ഥാപനം/പ്രതിഷ്ഠയിൽ പങ്കുചേരുന്നു. തുടർന്ന് കാലഗണനയുടെ സാങ്കേതിക വിവരണം വരുന്നു—ത്രുടി മുതൽ മുഹൂർത്തം വരെ അളവുകൾ, മാസം-വർഷ ഘടന, യുഗ-മന്വന്തര മാനങ്ങൾ, മനുക്കളുടെയും ഇന്ദ്രന്മാരുടെയും നാമങ്ങൾ, ബ്രഹ്മന്റെ മാസത്തിൽ വരുന്ന കല്പങ്ങളുടെ പട്ടിക; നിലവിലെ കല്പം “വരാഹ കല്പം” എന്നു നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവസാനം ബ്രഹ്മ–വിഷ്ണു–രുദ്ര ത്രയത്തിന്റെ ഏകത്വവും അദ്വൈതദൃഷ്ടിയും സ്ഥാപിക്കുന്നു—ശക്തികൾ പ്രവർത്തനഭേദത്തിൽ വ്യത്യസ്തമായി തോന്നിയാലും തത്ത്വത്തിൽ ഒന്നേ; അതിനാൽ യാത്രാഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ആദ്യം ബ്രഹ്മനെ ആദരിച്ച് പന്തദ്വേഷം ഒഴിവാക്കണം।

74 verses

Adhyaya 106

ब्राह्मणप्रशंसा-वर्णनम् (Praise of Brahmins and Conduct in Prabhāsa-kṣetra)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി ചോദിക്കുന്നു—പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ ബാലരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷനായ പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്), അദ്വൈത ബ്രഹ്മസ്വരൂപനായ അവനെ എങ്ങനെ ആരാധിക്കണം; ഏത് മന്ത്രങ്ങളും വിധിനിയമങ്ങളും പ്രയോഗിക്കണം; കൂടാതെ ക്ഷേത്രത്തിൽ വസിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണർ ഏതു തരത്തിലുള്ളവർ, അവരുടെ വാസം എങ്ങനെ ക്ഷേത്രഫലം നൽകുന്നു. ഈശ്വരൻ മറുപടി പറയുന്നു—ബ്രാഹ്മണർ ഭൂമിയിലെ ദൈവത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷ രൂപമാണ്; അവരെ ആദരിക്കുന്നത് ദേവാരാധനയ്‌ക്ക് തുല്യം, ചില പ്രസ്താവനകളിൽ അതിലും ശ്രേഷ്ഠമെന്നുമാണ്. ബ്രാഹ്മണരെ പരീക്ഷിക്കുക, അപമാനിക്കുക, ഹാനി വരുത്തുക എന്നിവ നിഷിദ്ധം—അവർ ദരിദ്രരായാലും രോഗികളായാലും ശരീരവൈകല്യമുള്ളവരായാലും. ഹിംസയും അപമാനവും ഭയങ്കര ദുഷ്ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുമെന്ന് പറഞ്ഞ്, അന്നവും ജലവും നൽകി സത്കരിക്കുന്നതിനെ പ്രധാന ഭക്തിമാർഗമായി ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രഭാസത്തിൽ താമസിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണരുടെ വിവിധ വൃത്തികൾ/ജീവിതരീതികൾ പേരുകളോടെ വർഗ്ഗീകരിച്ച്, വ്രതം, തപസ്, നിയമങ്ങൾ, ഭിക്ഷാവൃത്തി അല്ലെങ്കിൽ ഉപജീവനരീതി തുടങ്ങിയ ചിഹ്നങ്ങൾ ചുരുക്കമായി പറയുന്നു. അവസാനം, ശീലസമ്പന്നരും വേദനിഷ്ഠരുമായ ബ്രാഹ്മണരാണ് ബാലപിതാമഹന്റെ യഥാർത്ഥ ഉപാസകർ; മഹാപാതകങ്ങളാൽ മലിനരായവർ ആ പൂജയ്ക്ക് സമീപിക്കരുതെന്ന് ഉപസംഹരിക്കുന്നു.

73 verses

Adhyaya 107

बालरूपी-ब्रह्मपूजाविधानम्, रथयात्रा-विधिः, नामशत-स्तोत्र-माहात्म्यम् (Bālarūpī Brahmā Worship Procedure, Chariot-Festival Protocol, and the Merit of the Hundred Names)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ വിധിയും തത്ത്വവും ചേർത്ത് ഉപദേശം നൽകുന്നു. ഭക്തിയെ മാനസീ, വാചികീ, കായികീ എന്ന മൂന്ന് രീതികളായി വർഗ്ഗീകരിച്ച്, അതിന്റെ പ്രവണതകൾ ലൗകികീ, വൈദികീ, ആധ്യാത്മികീ എന്നിങ്ങനെയും വേർതിരിച്ച് വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ ബാലരൂപീ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രത്യേക പൂജാവിധി വിവരിക്കുന്നു—തീർത്ഥസ്നാനം, മന്ത്രോച്ചാരണത്തോടെ പഞ്ചഗവ്യവും പഞ്ചാമൃതവും കൊണ്ടുള്ള അഭിഷേകം, ശരീരത്തിൽ ന്യാസക്രമം, ദ്രവ്യശുദ്ധി, പുഷ്പ-ധൂപ-ദീപ-നൈവേദ്യ ഉപചാരങ്ങൾ, കൂടാതെ വേദസമൂഹങ്ങളെയും സദ്ഗുണങ്ങളെയും പൂജ്യമായി ആദരിക്കൽ। കാർത്തിക മാസത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് പൂർണ്ണിമയ്ക്ക് സമീപം, രഥയാത്രാവിധി പറയുന്നു—നഗരജനങ്ങളുടെ ചുമതലകൾ, ആചാരസാവധാനങ്ങൾ, പങ്കാളികൾക്കും ദർശകർക്കും ലഭിക്കുന്ന ഫലങ്ങൾ. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്ഥലബന്ധിത നാമരൂപങ്ങളുടെ ദീർഘ പട്ടിക വരുന്നു; ഇത് തീർത്ഥ-ഭൂഗോള സൂചികപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ നാമശതസ്തോത്രപാരായണവും ശരിയായ അനുഷ്ഠാനവും പാപക്ഷയം വരുത്തി മഹാപുണ്യം നൽകുമെന്ന്, പ്രഭാസത്തിൽ പദ്മകയോഗം പോലുള്ള അപൂർവ കാലയോഗങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക മഹത്വമുണ്ടെന്നും പറയുന്നു। അവസാനത്തിൽ മഹോത്സവകാലത്ത് അവിടെ താമസിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണർക്കായി ജപ-പാരായണ നിർദ്ദേശങ്ങളും, ഭൂമിദാനം ഉൾപ്പെടെ നിർദ്ദിഷ്ട ദാനവസ്തുക്കളുടെ ദാനവിധാനവും ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു।

119 verses

Adhyaya 108

प्रत्यूषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Pratyūṣeśvara

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പറയുന്നു—സോമനാഥക്ഷേത്രത്തിലെ ഈശാന ദിശാഭാഗത്ത് നിർദ്ദിഷ്ട ദൂരത്തിൽ വസുക്കളുടെ പരമ ലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; അത് ചതുര്മുഖവും ദേവന്മാർക്ക് പ്രിയവും ആകുന്നു. അതിന്റെ നാമം ‘പ്രത്യൂഷേശ്വര’; മഹാപാപനാശകനായി, വെറും ദർശനമാത്രം കൊണ്ടും ഏഴ് ജന്മങ്ങളിലെ പാപസഞ്ചയം നശിക്കും എന്നു പറയുന്നു. ദേവി ചോദിക്കുന്നു—പ്രത്യൂഷൻ ആരാണ്? ലിംഗം എങ്ങനെ പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടു? ഈശ്വരൻ വംശകഥ പറയുന്നു—ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രൻ ദക്ഷൻ തന്റെ പുത്രിമാരെ ധർമ്മനോട് ബന്ധിപ്പിച്ചു; അവരിൽ വിശ്വാ എട്ട് പുത്രന്മാരെ പ്രസവിച്ചു—അഷ്ടവസുക്കൾ: ആപ, ധ്രുവ, സോമ, ധര, അനല, അനില, പ്രത്യൂഷ, പ്രഭാസ. പുത്രപ്രാപ്തിക്കായി പ്രത്യൂഷൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെത്തി, അതിനെ കാമദ പുണ്യക്ഷേത്രമെന്നറിഞ്ഞ് മഹാദേവനെ സ്ഥാപിച്ച് നൂറ് ദിവ്യവർഷം ഏകാഗ്രധ്യാനത്തോടെ തപസ്സു ചെയ്തു. പ്രസന്നനായ മഹാദേവൻ ‘ദേവല’ എന്ന പുത്രനെ അനുഗ്രഹിച്ചു; അദ്ദേഹം ശ്രേഷ്ഠ യോഗിയെന്നു പ്രശംസിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ ലിംഗം പ്രത്യൂഷേശ്വരമായി പ്രസിദ്ധമായി. ഇവിടെ പൂജ ചെയ്താൽ സന്താനമില്ലാത്തവർക്കും സ്ഥിരമായ വംശപരമ്പര ലഭിക്കും. പ്രത്യൂഷകാലത്ത് (ഉഷസ്സിൽ) ദൃഢഭക്തിയോടെ ആരാധിച്ചാൽ ബ്രഹ്മഹത്യാജന്യമായതടക്കം ഭീകരപാപങ്ങളും നശിക്കും. പൂർണ്ണ തീർത്ഥഫലത്തിനായി വൃഷദാനം വിധിയാകുന്നു; മാഘ കൃഷ്ണ ചതുര്ദശിയുടെ രാത്രിജാഗരണം സർവ്വ ദാന-യാഗഫലപ്രദമെന്നു പറയുന്നു.

17 verses

Adhyaya 109

अनिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Anileśvara Māhātmya—Description of the Glory of Anileśvara)

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് മഹിമയുള്ള അനിലേശ്വര തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ആ സ്ഥലം ഉത്തരദിക്കിൽ മൂന്ന് ധനുസ്സിന്റെ ദൂരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു എന്ന് കൃത്യമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവിടെയുള്ള ലിംഗം ‘മഹാപ്രഭാവ’മുള്ളതും, ദർശനമാത്രത്തിൽ പാപനാശം വരുത്തുന്നതുമാണ്. കഥയിൽ അനിലനെ വസുക്കളിൽ അഞ്ചാമനായ വസുവായി പറയുന്നു. അദ്ദേഹം ശ്രദ്ധയോടെ മഹാദേവനെ ആരാധിച്ച് ശിവനെ പ്രത്യക്ഷമാക്കി, വിധിപൂർവ്വം ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. ഈശന്റെ ശക്തിയാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രൻ മനോജവൻ അത്യന്തം ബലവാനും വേഗവാനും ആയി; അവന്റെ ഗതി ആരും പിന്തുടരാനാകാത്തതായും പറയുന്നു. ആ മൂർത്തിയെയോ സ്ഥലത്തെയോ ദർശിക്കുന്നവർ ക്ലേശങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതരാകും; വൈകല്യവും ദാരിദ്ര്യവും ഇല്ലാതെ മംഗളഫലങ്ങൾ ലഭിക്കും എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ലിംഗത്തിന്മേൽ ഒരു പുഷ്പം മാത്രം അർപ്പിച്ചാലും സുഖം, ഭാഗ്യം, സൗന്ദര്യം ലഭിക്കും. ഈ പാപനാശക മഹാത്മ്യം ശ്രവിച്ച് അനുമോദിക്കുന്നവർക്ക് അഭീഷ്ടസിദ്ധി ഉണ്ടാകുമെന്ന് ഫലശ്രുതി സമാപിക്കുന്നു.

8 verses

Adhyaya 110

प्रभासेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Prabhāseśvara (Installation, Austerity, and Pilgrimage Observance)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഗൗരീ-തപോവനത്തിൽ നിന്ന് പടിഞ്ഞാറോട്ട് പോയി മഹിമയുള്ള പ്രഭാസേശ്വരത്തെ സമീപിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ആ ക്ഷേത്രം ഏഴ് ധനുസ്സിന്റെ പരിധിയിൽ പ്രസിദ്ധമാണെന്നും, അവിടെയുള്ള മഹാലിംഗം അഷ്ടമ വസുവായ ‘പ്രഭാസ’ സ്ഥാപിച്ചതാണെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രഭാസന്റെ സന്താനകാമന, മഹാലിംഗസ്ഥാപനം, ‘ആഗ്നേയീ’ എന്ന കഠിനതപസ്സ് നൂറ് ദിവ്യവർഷം അനുഷ്ഠിച്ചതിന്റെ വിവരണം വരുന്നു. അവസാനം രുദ്രൻ പ്രസന്നനായി അഭിലഷിത വരം നൽകുന്നു. ഇടയിൽ ഭുവനാ (ബൃഹസ്പതിയുടെ സഹോദരി) പ്രഭാസന്റെ ഭാര്യയാണെന്നും, അവരുടെ വംശം ലോകശില്പി-സൃഷ്ടികർത്താവായ വിശ്വകർമ്മയുമായും അത്യന്തം ശക്തിയുള്ള തക്ഷകനുമായും ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതായും പറയുന്നു. അവസാനത്തിൽ തീർത്ഥാടകർക്ക് വിധി: മാഘമാസ ചതുര്ദശിയിൽ സമുദ്രസംഗമത്തിൽ സ്നാനം, ശതരുദ്രീയ ജപം, നിയന്ത്രണം (ഭൂമിശയനം, ഉപവാസം), പഞ്ചാമൃതംകൊണ്ട് ലിംഗാഭിഷേകം, വിധിപൂർവ്വം പൂജ, ഇച്ഛയെങ്കിൽ വൃഷദാനം. ഫലമായി പാപശുദ്ധിയും സമഗ്രസമൃദ്ധിയും ലഭിക്കും എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

14 verses

Adhyaya 111

रामेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यवर्णन — Rāmeśvara Kṣetra Māhātmya (at Puṣkara)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പുഷ്കരത്തിനടുത്തുള്ള ‘അഷ്ടപുഷ്കര’ എന്ന കുണ്ഡത്തിന്റെ പ്രാദേശിക മഹാത്മ്യം പറയുന്നു—അസംയമികൾക്ക് ദുർലഭം, പാപഹരം, മഹാപുണ്യപ്രദം. അവിടെ രാമൻ സ്ഥാപിച്ച ‘രാമേശ്വര’ ലിംഗം പ്രസിദ്ധമാണെന്നും, വെറും ദർശന-പൂജയാൽ പോലും പ്രായശ്ചിത്തം ലഭിച്ച് ബ്രഹ്മഹത്യ പോലെയുള്ള മഹാപാപത്തിൽ നിന്നുമുള്ള മോചനവും ഉണ്ടാകുമെന്ന് പറയുന്നു. ദേവി കൂടുതൽ വിശദമായി—സീതാ-ലക്ഷ്മണന്മാരോടുകൂടെ രാമൻ അവിടെ എങ്ങനെ എത്തി, ലിംഗപ്രതിഷ്ഠ എങ്ങനെ നടന്നു—എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ രാമകഥയുടെ പശ്ചാത്തലം വിവരിക്കുന്നു—രാവണവധാർത്ഥം അവതാരം, പിന്നീട് ഋഷിശാപം മൂലം വനവാസം; യാത്രയിൽ പ്രഭാസപ്രദേശത്ത് എത്തൽ. വിശ്രമത്തിനു ശേഷം രാമന് ദശരഥന്റെ സ്വപ്നദർശനം; ബ്രാഹ്മണരെ ചോദിക്കുന്നു. അവർ അതിനെ പിതൃസന്ദേശമായി കരുതി പുഷ്കരതീർത്ഥത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യാനുള്ള വിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. രാമൻ യോഗ്യബ്രാഹ്മണരെ ക്ഷണിക്കുന്നു, ലക്ഷ്മണനെ ഫലങ്ങൾ ശേഖരിക്കാൻ അയക്കുന്നു, സീത അർപ്പണസാമഗ്രികൾ ഒരുക്കുന്നു. ശ്രാദ്ധസമയത്ത് ബ്രാഹ്മണരിൽ തന്റെ പിതൃകുലത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം ദർശനാനുഭവമായി തോന്നി സീത ലജ്ജയോടെ മാറിനിൽക്കുന്നു; അവളുടെ അഭാവത്തിൽ രാമൻ ക്ഷണികമായി കോപിക്കുന്നു, പിന്നെ സീത കാരണം പറയുന്നു—ഈ സംഭവമാണ് പുഷ്കരത്തിനടുത്ത് രാമേശ്വരലിംഗസ്ഥാപനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചാൽ പരമഗതി ലഭിക്കും. പ്രത്യേകിച്ച് ദ്വാദശി തിഥിയിലും, ചതുര്ഥി/ഷഷ്ഠി സംയോഗങ്ങളിലും ചെയ്ത ശ്രാദ്ധം അളവറ്റ ഫലം നൽകും; പിതൃതൃപ്തി പന്ത്രണ്ടു വർഷം നിലനിൽക്കും. അശ്വദാനം അശ്വമേധസമ പുണ്യമെന്ന് പറയുന്നു. ഇത് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ഈ വിഭാഗത്തിന്റെ 111-ാം അധ്യായമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

44 verses

Adhyaya 112

लक्ष्मणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Lakṣmaṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Lakṣmaṇeśvara)

അധ്യായം 112-ൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് യാത്രാ-ശൈലിയിൽ ഉപദേശം നൽകി, രാമേശത്തിന്റെ കിഴക്കായി മുപ്പത് ധനുസ്സ് ദൂരത്തിലുള്ള പ്രസിദ്ധ ലക്ഷ്മണേശ്വര തീർത്ഥത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെയുള്ള ലിംഗം തീർത്ഥയാത്രക്കാലത്ത് ലക്ഷ്മണൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതായി പറയുന്നു; അത് മഹാപാപഹരവും ദേവന്മാർ ആരാധിക്കുന്നതുമാണ്. ഭക്തിവിധികൾ ഇവിടെ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—നൃത്തം, ഗാനം, വാദ്യങ്ങളോടുകൂടിയ പൂജ, ഹോമം, ജപം, കൂടാതെ ധ്യാന-സമാധിയിൽ സ്ഥിരനായി ആരാധനം; ഇതിന്റെ ഫലമായി ‘പരമഗതി’ ലഭിക്കും എന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. ദാനക്രമവും നിശ്ചയിക്കുന്നു—ഗന്ധം, പുഷ്പം മുതലായവ ക്രമമായി അർപ്പിച്ച് ദേവതയെ ആദരിച്ച ശേഷം യോഗ്യനായ ദ്വിജന് അന്നം, ജലം, സ്വർണം ദാനം ചെയ്യണം. മാഘമാസത്തിലെ കൃഷ്ണ ചതുര്ദശി പ്രത്യേകമായി എടുത്തുകാട്ടുന്നു; ആ ദിവസത്തെ സ്നാനം, ദാനം, ജപം അക്ഷയഫലപ്രദമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അവസാനം ഇത് പ്രഭാസഖണ്ഡവും പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന അധ്യായമാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

6 verses

Adhyaya 113

जानकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Jānakīśvara Māhātmya: Account of the Glory of Jānakīśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പറയുന്നു—പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ നൈഋത്യ ദിക്കിൽ, രാമേശ/രാമേശാനത്തിന്റെ സമീപത്ത് ‘ജാനകീശ്വര’ എന്ന മഹത്തായ ലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അത് സർവ്വജീവികൾക്കും പാപഹരവും, ഒരിക്കൽ ജാനകി (സീത) പ്രത്യേകമായി പൂജിച്ച ലിംഗവുമാണെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. നാമചരിത്രവും പറയുന്നു—ആദ്യം ‘വസിഷ്ഠേശ’, ത്രേതായുഗത്തിൽ ‘ജാനകീശ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധി, പിന്നീട് അറുപതിനായിരം വാലഖില്യ ഋഷികൾ അവിടെ സിദ്ധി നേടിയതിനാൽ ‘സിദ്ധേശ്വര’ എന്ന ഉപനാമം ലഭിച്ചു. കലിയുഗത്തിൽ ഇത് ശക്തിയുള്ള ‘യുഗലിംഗം’ ആയി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതിന്റെ ദർശനമാത്രം ഭക്തരെ ദുര്ഭാഗ്യജന്യ ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നു. സ്ത്രീ-പുരുഷഭേദമില്ലാതെ പൂജാവിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ലിംഗസ്നാനം/അഭിഷേകം മുതലായവ. പ്രത്യേക അനുഷ്ഠാനമായി പുഷ്കരതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് നിയമാചാരവും നിയന്ത്രിതാഹാരവും പാലിച്ച് ഒരു മാസം തുടർച്ചയായി പൂജിച്ചാൽ പ്രതിദിന പുണ്യം അശ്വമേധത്തേക്കാൾ അധികമെന്ന് ഫലം. മാഘമാസത്തിലെ തൃതീയ തിഥിയിൽ സ്ത്രീ ചെയ്ത പൂജ അവളുടെ വംശത്തിലും ശോകവും ദുര്ഭാഗ്യവും നീക്കുമെന്നു പറയുന്നു. അവസാനം ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവിക്കുന്നത് പാപനാശകവും മംഗളപ്രദവും ആണെന്ന ഫലശ്രുതി ഉണ്ട്.

10 verses

Adhyaya 114

वामनस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | Vāmana-Svāmin Māhātmya (Glorification of Vāmana Svāmin)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ‘വാമന-സ്വാമിൻ’ എന്ന വിഷ്ണു-തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. അത് പാപപ്രണാശനവും സർവ്വപാതകനാശനവും ആണെന്ന് വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു; പുഷ്കരത്തിന്റെ തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്തിന് സമീപമാണെന്നും പറയുന്നു. ഇവിടെ ബലിയെ ബന്ധിച്ച പുരാണസംഭവം വിവരിക്കുന്നു—ത്രിവിക്രമ വിഷ്ണുവിന്റെ മൂന്ന് പാദവിക്ഷേപങ്ങൾ: ആദ്യത്തെത് ഈ സ്ഥലത്ത് വലതുകാലോടെ, രണ്ടാമത്തെത് മേരു ശിഖരത്തിൽ, മൂന്നാമത്തെത് ആകാശത്തിൽ; മൂന്നാമത്തെ പാദവിക്ഷേപത്തിൽ ലോകസീമ ഭേദിക്കപ്പെടുകയും ജലം പുറപ്പെടുകയും ചെയ്ത് അത് ‘വിഷ്ണുപദീ’ ഗംഗയായി പ്രസിദ്ധമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘പുഷ്കര’ എന്ന പദത്തിന്റെ വ്യുത്പത്തി ‘ആകാശം’ ‘ജലം’ എന്നീ അർത്ഥങ്ങളാൽ വിശദീകരിച്ച്, പ്രജാപതി-ബന്ധമുള്ള പുണ്യസംഗമമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ഹരിയുടെ പാദചിഹ്നം ദർശിച്ചാൽ ഹരിയുടെ പരമധാമപ്രാപ്തി, പിണ്ഡദാനത്തിൽ പിതൃകൾക്ക് ദീർഘതൃപ്തി, നിയമശീലനായ ബ്രാഹ്മണന് പാദുക ദാനം ചെയ്താൽ വിഷ്ണുലോകത്തിൽ ആദരപൂർവ്വമായ വാഹനപ്രാപ്തിയുടെ പുണ്യം എന്നിവ പ്രശംസിക്കുന്നു. വസിഷ്ഠന്റെ ഗാഥ ഉദ്ധരിച്ച് തീർത്ഥത്തിന്റെ ശുദ്ധികാരക മഹിമ ഉറപ്പിക്കുന്നു.

12 verses

Adhyaya 115

Puṣkareśvaramāhātmya-varṇana (Glorification of Puṣkareśvara)

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിലെ തീർത്ഥയാത്രാക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു—ആദ്യം പരമപ്രസിദ്ധമായ പുഷ്കരേശ്വരത്തിലേക്ക് ചെന്നു, തുടർന്ന് അതിന്റെ തെക്കിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ജാനകീശ്വരത്തെ ദർശിച്ച് പൂജിക്കണം. പുഷ്കരേശ്വര-ലിംഗം മഹാശക്തിസമ്പന്നമാണെന്ന് പറയുന്നു; അതിന്റെ മഹിമ മാതൃകാപൂജകളാൽ സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു—ബ്രഹ്മപുത്രൻ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രൻ)യും ഋഷി സനത്കുമാരനും സ്വർണ്ണ പുഷ്കര-പുഷ്പങ്ങളാൽ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചതിനാൽ നാമവും കീർത്തിയും പ്രസിദ്ധമായി. ഇവിടെ കർമഫലത്തിന്റെ പ്രായോഗിക സിദ്ധാന്തവും പറയുന്നു—ഗന്ധം, പുഷ്പം മുതലായ അർപ്പണങ്ങളോടെ ഭക്തിയോടെ, ക്രമമായി ശരിയായ വിധിയിൽ ചെയ്യുന്ന പൂജ ‘പുഷ്കരീ-യാത്ര’ പൂർത്തിയായതിനു തുല്യമാകുന്നു. ഈ തീർത്ഥം ‘സർവ്വപാതകനാശന’മായി പ്രശസ്തം; യാത്രയെ നൈതിക ശുദ്ധീകരണവും ശാസ്ത്രീയമായ ഭക്തിപഥവും ആയി അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

5 verses

Adhyaya 116

शंखोदककुण्डेश्वरीगौरीमाहात्म्य (Glory of Śaṅkhodaka Kuṇḍa and Kuṇḍeśvarī/Gaurī)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ‘കുണ്ഡേശ്വരി’ എന്ന ദേവീസ്ഥലത്തിന്റെ മഹിമ പറയുന്നു. അവൾ സൗഭാഗ്യദായിനി, പാപവും ദാരിദ്ര്യവും നീക്കുന്നവൾ എന്നിങ്ങനെ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു; ദിശയും ദൂരവും സൂചിപ്പിച്ച് ആ ക്ഷേത്രസ്ഥാനം വ്യക്തമാക്കുന്നു. സമീപത്ത് ‘ശംഖോദക കുണ്ഡം’ എന്ന ജലാശയം ഉണ്ടെന്നും അത് സർവ്വപാപനാശക തീർത്ഥമാണെന്നും പറയുന്നു. പുരാവൃത്താന്തത്തിൽ വിഷ്ണു ശംഖ എന്ന ഒരാളെ വധിച്ച്, വലിയ ശംഖസദൃശമായ അവന്റെ ദേഹം പ്രഭാസത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന് കഴുകി; അതിലൂടെ ശക്തിമത്തായ തീർത്ഥം സ്ഥാപിതമായി. ശംഖനാദം കേട്ട് ദേവി അവിടെ എത്തി കാരണം ചോദിക്കുന്നു; ഈ സംഗമത്തിൽ നിന്നാണ് ‘കുണ്ഡേശ്വരി’യും ‘ശംഖോദക’വും എന്ന നാമങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ചത്. മാഘമാസത്തിലെ തൃതീയ തിഥിയിൽ ഇവിടെ പൂജ ചെയ്താൽ സ്ത്രീ-പുരുഷന്മാർക്ക് ഗൗരീപദം/ധാമം ലഭിക്കും എന്ന വിധിയുണ്ട്. തീർത്ഥഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ദാനധർമ്മമായി ദമ്പതികൾക്ക് ഭോജനം നൽകുക, കഞ്ചുകം/വസ്ത്രം ദാനം ചെയ്യുക, ഗൗരീരൂപിണികളായ സ്ത്രീകൾക്ക് ഭോജനം നൽകുക എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

11 verses

Adhyaya 117

भूतनाथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bhūtanātheśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ഭൂതനാഥേശ്വരത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. കുണ്ഡേശ്വരിയുടെ ഈശ-ഭാഗത്തിനടുത്ത്, ‘ഇരുപത് ധനുസ്സ്’ അകലത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഭൂതനാഥേശ്വര-ഹരനെ സമീപിച്ച് ദർശന-പൂജ ചെയ്യണമെന്ന് തീർത്ഥനിർദ്ദേശം നൽകുന്നു. ഈ ലിംഗം അനാദി-നിധനമായി ‘കൽപലിംഗം’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു; യുഗാനുസൃത നാമഭേദവും പറയുന്നു—ത്രേതായുഗത്തിൽ ‘വീരഭദ്രേശ്വരി’ എന്നായി സ്മരിക്കപ്പെടുകയും, കലിയുഗത്തിൽ ‘ഭൂതേശ്വരൻ/ഭൂതനാഥേശ്വരൻ’ എന്നായി പ്രസിദ്ധമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ദ്വാപരസന്ധിയിൽ അനവധി ഭൂതങ്ങൾ ഈ ലിംഗത്തിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ പരമസിദ്ധി നേടിയതുകൊണ്ടാണ് ഭൂമിയിൽ ഈ ക്ഷേത്രനാമം സ്ഥാപിതമായത് എന്ന കാരണകഥയും വരുന്നു. കൃഷ്ണചതുര്ദശിയുടെ രാത്രിയിൽ പ്രത്യേക അനുഷ്ഠാനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു: ശങ്കരനെ പൂജിച്ച് ദക്ഷിണാഭിമുഖമായി നിന്നു അഘോരനെ ആരാധിക്കണം; സംയമം, നിർഭയത, ധ്യാനഏകാഗ്രത എന്നിവ പാലിച്ചാൽ ലോകത്തിൽ ലഭ്യമായ ഏതു സിദ്ധിയും ലഭിക്കും. എള്ളും സ്വർണ്ണവും ദാനം ചെയ്യുന്നതും പിതൃകൾക്കായി പിണ്ഡദാനം നടത്തുന്നതും പ്രേതത്വമോചനത്തിന് ശ്രേഷ്ഠം. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ശ്രദ്ധയോടെ പാരായണം അല്ലെങ്കിൽ ശ്രവണം പാപസഞ്ചയം നശിപ്പിച്ച് ശുദ്ധി വർധിപ്പിക്കുന്നു.

9 verses

Adhyaya 118

गोप्यादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gopyāditya (Sun consecrated by the Gopīs)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ ദിശയും ദൂരവും സൂചിപ്പിക്കുന്ന അടയാളങ്ങളാൽ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ട അത്യന്തം പ്രശസ്തമായ സൂര്യതീർത്ഥമായ ‘ഗോപ്യാദിത്യ’ത്തിലേക്ക് സമീപിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു; അതിനെ മഹാപാപനാശക സ്ഥാനമായി വർണ്ണിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അതിന്റെ ഉദ്ഭവകഥ പറയുന്നു—കൃഷ്ണൻ യാദവരോടൊപ്പം പ്രഭാസത്തിലെത്തുന്നു; ഗോപികളും കൃഷ്ണപുത്രന്മാരും അവിടെ സന്നിഹിതരാണ്. ദീർഘനിവാസത്തിൽ പല പേരുകളോടെ അനവധി ശിവലിംഗങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെടുകയും, ധ്വജങ്ങൾ, പ്രാസാദങ്ങൾ, ചിഹ്നങ്ങൾ എന്നിവയാൽ ശോഭിക്കുന്ന ലിംഗസമൃദ്ധമായ പുണ്യക്ഷേത്രം രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ പതിനാറ് ‘പ്രധാന’ ഗോപികളുടെ പേരുകൾ പറഞ്ഞ്, അവരെ ചന്ദ്രകലകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ശക്തികൾ/കലകൾ ആയി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. കൃഷ്ണനെ ജനാർദനൻ/പരമാത്മാവ് എന്നും, ഗോപികളെ അവന്റെ ശക്തികളെന്നും തത്ത്വപരമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. നാരദാദി ഋഷികളും ദേശവാസികളും കൂടെ ഗോപികൾ വിധിപൂർവ്വം പ്രതിഷ്ഠ നടത്തി സൂര്യപ്രതിമ സ്ഥാപിക്കുന്നു; ദാനധർമ്മങ്ങളും നടക്കുന്നു. അപ്പോൾ ദേവൻ ‘ഗോപ്യാദിത്യ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി മംഗളദായകനും പാപഹരനും ആകുന്നു. അവസാനം ആചാരവിധികൾ പറയുന്നു—ഗോപ്യാദിത്യഭക്തി തപസ്സിനും സമൃദ്ധ യാഗഫലങ്ങൾക്കും തുല്യമെന്ന് പറയുന്നു; മാഘ ശുക്ല സപ്തമിയിലെ പ്രഭാതപൂജ പിതൃകല്യാണകരമെന്ന് പ്രശംസിക്കുന്നു. കൂടാതെ ശുദ്ധിനിയമങ്ങൾ, പ്രത്യേകിച്ച് എണ്ണസ്പർശം, നീല/ചുവപ്പ് വസ്ത്രനിഷേധം എന്നിവയും ബന്ധപ്പെട്ട പ്രായശ്ചിത്തങ്ങളും, സാധകരുടെ ധാർമ്മിക-കർമ്മരക്ഷയായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

39 verses

Adhyaya 119

बलातिबलदैत्यघ्नीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Goddess who Slays Bala and Atibala)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി ചോദിക്കുന്നു—പ്രാദേശിക ദേവി എന്തുകൊണ്ട് “ബാലാതിബല-ദൈത്യഘ്നീ” എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയാണ്? ഈശ്വരൻ ശുദ്ധികരമായ പുരാവൃത്തം പറയുന്നു: രക്താസുരന്റെ പുത്രന്മാരായ ബാലനും അതിബലനും മഹാബലവാന്മാരായി ദേവന്മാരെ ജയിച്ച്, പേരുകേട്ട സേനാധിപന്മാരുടെയും വൻസൈന്യങ്ങളുടെയും പിന്തുണയോടെ പീഡനഭരണം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ദേവന്മാരും ദേവർഷിമാരും ചേർന്ന് മഹാദേവിയെ ശരണം പ്രാപിച്ച് ദീർഘസ്തോത്രം ചൊല്ലുന്നു; ശാക്ത-ശൈവ-വൈഷ്ണവ ഭാവങ്ങളിൽ അവളെ ജഗദാധാരശക്തിയായി, സർവശരണ്യയായി സ്തുതിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ദേവി സിംഹവാഹിനിയായി, ബഹുഭുജയായി, ആയുധധാരിണിയായി ഭയങ്കര യോദ്ധാരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു മഹായുദ്ധത്തിൽ ദൈത്യസൈന്യങ്ങളെ എളുപ്പത്തിൽ സംഹരിച്ച് ധർമ്മക്രമം പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നീട് ഈ വിജയം പ്രഭാസക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു: അംബിക അവിടെ വസിച്ച് ബാല-അതിബല സംഹാരിണിയായി ഖ്യാതി നേടുന്നു; അറുപത്തിനാലു യോഗിനികളുടെ പരിവാരവും അവൾക്കുണ്ടെന്ന് പറയുന്നു. ദേവിയുടെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം ഈശ്വരൻ യോഗിനികളുടെ നാമങ്ങൾ പറയുകയും, ഉപാസനാവിധി ഉപദേശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—ഭക്തിയോടെ ചണ്ഡികാസ്തുതി, ചതുര്ദശി, അഷ്ടമി, നവമി തിഥികളിൽ വ്രത-ഉപവാസവും നിയമപൂജയും, സമൃദ്ധിക്കും രക്ഷയ്ക്കുമായി ഉത്സവങ്ങളും. അവസാനം ഈ മാഹാത്മ്യം പാപനാശകവും പ്രഭാസദേവിയെ ഭജിക്കുന്നവർക്ക് സർവാർത്ഥസാധകവും ആണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

71 verses

Adhyaya 120

गोपीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gopīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Gopīśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ശൈവതത്ത്വം ഉപദേശിച്ച്, തീർത്ഥയാത്രികൻ വടക്കുദിശയിൽ ‘മൂന്ന് ധനുസ്സ്’ ദൂരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, അതുല്യമായ ഗോപീശ്വര ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ആ സ്ഥലം പാപശമനകരം; ഗോപികൾ തന്നെ പ്രതിഷ്ഠ ചെയ്തതെന്ന പ്രതിഷ്ഠാ-കഥ ദേവന്റെ പ്രാദേശിക മഹിമയെ ഉറപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സംക്ഷിപ്ത പൂജാവിധി പറയുന്നു—പുത്രലാഭത്തിനായി മഹാദേവ/മഹേശ്വരനെ ആരാധിക്കണം; അദ്ദേഹം മനുഷ്യരുടെ എല്ലാ അഭീഷ്ടങ്ങളും നല്കുന്നവൻ, പ്രത്യേകിച്ച് സന്തതിപ്രദൻ. ചൈത്ര ശുക്ല തൃതീയാ ദിനം ഗന്ധം, പുഷ്പം, നൈവേദ്യം എന്നിവയോടെ ചെയ്യുന്ന പൂജ ഇഷ്ടഫലം നൽകുമെന്ന കാലനിയമവും ചേർക്കുന്നു. അവസാനം പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ഗോപീശ്വരന്റെ ശുദ്ധികര മഹാത്മ്യം സംക്ഷിപ്ത ഫലശ്രുതിയോടെ സമാപിക്കുന്നു।

5 verses

Adhyaya 121

जामदग्न्येश्वरमाहात्म्य (Glory of Jāmadagnyēśvara Liṅga)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ജാമദഗ്ന്യേശ്വര ലിംഗത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും മഹിമയും ശൈവ സ്ഥലം-പുരാണരൂപത്തിൽ പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ തീർത്ഥയാത്രാക്രമം വിവരിക്കുന്നു; അതിൽ രാമജാമദഗ്ന്യൻ (പരശുരാമൻ) സ്ഥാപിച്ചതായി പറയപ്പെടുന്ന രാമേശ്വരവും, ഗോപീശ്വരത്തിന് സമീപം ദൂരസൂചനയോടുകൂടി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന അതിശക്തമായ പാപനാശക ലിംഗത്തിന്റെ സ്ഥാനവും വ്യക്തമാക്കുന്നു. കഥയിൽ പരശുരാമന്റെ ഗുരുതര നൈതിക പ്രതിസന്ധി ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു—പിതാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം മാതൃവധം, തുടർന്ന് പശ്ചാത്താപം, ജമദഗ്നിയുടെ പ്രസാദനം, വരദാനത്താൽ രേണുകയുടെ പുനർജീവനം. വരം ലഭിച്ചിട്ടും പരശുരാമൻ പ്രഭാസത്തിൽ അപൂർവ തപസ്സു ചെയ്ത് മഹാദേവ ശങ്കരനെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു; ദൈവസന്തോഷവും അഭീഷ്ടഫലങ്ങളും ലഭിക്കുന്നു, മഹേശ്വരൻ അവിടെ സന്നിധിയായി നിലകൊള്ളുന്നു. പിന്നീട് ക്ഷത്രിയർക്കെതിരായ പരശുരാമന്റെ യുദ്ധയാത്ര, കുരുക്ഷേത്ര-പഞ്ചനദ പ്രദേശങ്ങളിലെ കർമ്മങ്ങൾ, പിതൃഋണപരിഹാരം, ഭൂമിയെ ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം ചെയ്യൽ എന്നിവ സംക്ഷിപ്തമായി പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—ഈ ലിംഗാരാധനയാൽ മഹാപാപിയും എല്ലാ ദോഷങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനായി ഉമാപതിയുടെ ലോകം പ്രാപിക്കും; കൂടാതെ കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ ജാഗരണം ചെയ്താൽ അശ്വമേധസമമായ ഫലവും സ്വർഗീയ ആനന്ദവും ലഭിക്കും എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

14 verses

Adhyaya 122

चित्राङ्गदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Citrāṅgadeśvara

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ‘ചിത്രാംഗദേശ്വര’ എന്ന ലിംഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം സംക്ഷിപ്തമായി ഉപദേശിക്കുന്നു. യാത്രാസൂചനയായി—അത് തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ് ദിശയിൽ ഏകദേശം ഇരുപത് ധനുസ്സിന്റെ ദൂരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു എന്നും പറയുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചത് ഗന്ധർവരാജൻ ചിത്രാംഗദനാണ്. സ്ഥലത്തിന്റെ പാവനത തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അദ്ദേഹം കഠിനതപസ്സു ചെയ്തു, മഹേശ്വരനെ പ്രസന്നനാക്കി ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു. ഭക്തിഭാവത്തോടെ ഇവിടെ പൂജ ചെയ്യുന്നവൻ ഗന്ധർവലോകം പ്രാപിക്കുകയും ഗന്ധർവരുടെ സാന്നിധ്യം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യും. ശുക്ല ത്രയോദശി നാളിൽ നിയമപ്രകാരം ശിവസ്നാനം നടത്തിച്ച്, ക്രമമായി വിവിധ പുഷ്പങ്ങൾ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ധൂപം എന്നിവകൊണ്ട് പൂജ ചെയ്യണമെന്ന് വിധി പറയുന്നു. ശരിയായ വിധിയും അന്തർഭാവവും ചേർന്നാൽ എല്ലാ ഇഷ്ടഫലങ്ങളും പൂർണ്ണമായി സിദ്ധിക്കും എന്നതാണ് ഫലശ്രുതി.

5 verses

Adhyaya 123

रावणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Rāvaṇeśvara (Foundation Narrative of the Rāvaṇeśvara Liṅga)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ രാവണേശ്വര മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ത്രിലോകവിജയം ലക്ഷ്യമാക്കി രാവണൻ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ വിമാനം ആകാശത്തിൽ തന്നെ അപ്രതീക്ഷിതമായി നിശ്ചലമാകുന്നു—ക്ഷേത്രനിയമം മൂലം ശിവന്റെ അതിക്രമിക്കാനാവാത്ത സാന്നിധ്യം കടക്കാനാകില്ലെന്ന സൂചന. രാവണൻ പ്രഹസ്തനെ അന്വേഷിക്കാൻ അയക്കുന്നു; അവൻ സോമേശ്വരൻ (ശിവൻ) ദേവഗണങ്ങളുടെ സ്തുതിയിൽ മഹിമിക്കപ്പെടുന്നതും വാലഖില്യാദി തപസ്വിസമൂഹങ്ങൾ സേവിക്കുന്നതും കണ്ടു, ശിവപ്രഭാവം കാരണം വിമാനം മുന്നോട്ട് പോകില്ലെന്ന് അറിയിക്കുന്നു. റാവണൻ ഇറങ്ങി ഭക്തിയോടെ പൂജ ചെയ്യുന്നു; ഭയന്ന് നാട്ടുകാർ ഓടിപ്പോകുകയും ദേവാലയപരിസരം ശൂന്യമായി തോന്നുകയും ചെയ്യുന്നു. അപ്പോൾ ഒരു അശരീരവാണി ധർമ്മോപദേശം നൽകുന്നു—ദേവന്റെ യാത്രാകാലത്ത് തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കരുത്; ദൂരദേശങ്ങളിൽ നിന്ന് വരുന്ന ദ്വിജാതി തീർത്ഥാടകരെ അപകടത്തിലാക്കരുത്. സോമേശ്വരദർശനമാത്രം ബാല്യം, യൗവനം, വാർദ്ധക്യം എന്നിവയിൽ സമ്പാദിച്ച ദോഷങ്ങളെ കഴുകിമാറ്റുമെന്ന് വാണി പറയുന്നു. പിന്നീട് രാവണൻ അവിടെ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ‘റാവണേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ ആരാധിച്ച് ഉപവാസവും രാത്രിജാഗരണവും ഗീത-വാദ്യങ്ങളോടെ നടത്തുന്നു. ശിവൻ വരം നൽകുന്നു—അവിടെ തന്റെ നിത്യസന്നിധി, രാവണന് ലൗകികോന്നതി, കൂടാതെ ഈ ലിംഗം പൂജിക്കുന്നവർ ദുർജേയരായി സിദ്ധി പ്രാപിക്കും. രാവണൻ വീണ്ടും തന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങളിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു; അധ്യായം ക്ഷേത്രപാവിത്ര്യവും പൂജാഫലനിയമവും സ്ഥാപിക്കുന്നു.

26 verses

Adhyaya 124

सौभाग्येश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Saubhāgyeśvarī / The Saubhāgya-Granting Gaurī Shrine)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ശിവ–ദേവി സംവാദരൂപത്തിൽ പടിഞ്ഞാറുദിശയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഗൗരിദേവിയുടെ ഒരു വിശേഷ തീർത്ഥം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; അവിടെ ദേവി ‘സൗഭാഗ്യേശ്വരി’യായി ദാമ്പത്യ മംഗലവും ക്ഷേമവും നൽകുന്നു. സ്ഥലം ‘രാവണേശ’ എന്ന റാവണബന്ധ സൂചനയാലും, ‘അഞ്ചു വില്ലുകളുടെ കൂട്ടം’ എന്ന സ്ഥലനാമ സൂചനയാലും വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു. കാരണകഥയായി അരുന്ധതി ദേവി സൗഭാഗ്യലാഭത്തിനായി അവിടെ ഗൗരീപൂജയിൽ ലീനയായി കടുത്ത തപസ്സു ചെയ്തു, ദേവിയുടെ ശക്തിയാൽ പരമസിദ്ധി പ്രാപിച്ചു എന്ന് പറയുന്നു. മാഘ ശുക്ല തൃതീയ പ്രത്യേക പുണ്യകാലമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതി: ഭക്തിയോടെ ആ ദേവിയെ ആരാധിക്കുന്നവന് ഈ ജന്മത്തിലും ഭാവിജന്മങ്ങളിലും സൗഭാഗ്യം ലഭിക്കും.

5 verses

Adhyaya 125

पौलोमीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Paulomīśvara Māhātmya (Glorification of the Paulomīśvara Liṅga)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ദിശ‑സ്ഥാനം, നിർദ്ദിഷ്ട അകലം എന്നിവ വ്യക്തമാക്കിക്കൊണ്ട് ദേവപ്രിയമായ ‘മഹാലിംഗ’ത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അത് കാമപ്രദവും സർവ്വപാതകനാശകവുമെന്നു വാഴ്ത്തപ്പെടുന്നു; പൗലോമി പ്രതിഷ്ഠിച്ചതിനാൽ ‘പൗലോമീശ്വര’ എന്ന നാമം ലഭിച്ചു. താരകയുമായുള്ള സംഘർഷത്തിൽ ദേവന്മാർ പരാജയപ്പെടുകയും ഇന്ദ്രൻ ദുഃഖ‑ഭയങ്ങളിൽ ആകുലനാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ വിജയത്തിനായി ഇന്ദ്രാണി ശംഭുവിനെ പ്രീതിപ്പെടുത്തി ആരാധിക്കുമ്പോൾ മഹാദേവൻ പ്രസന്നനായി—ഷൺമുഖൻ (ആറുമുഖൻ) എന്ന മഹാബലവാൻ പുത്രൻ ഉദിച്ച് താരകനെ വധിക്കും എന്നു പ്രവചിക്കുന്നു. ഭക്തിയോടെ പൗലോമീശ്വര ലിംഗത്തെ പൂജിക്കുന്നവൻ ശിവഗണനായി അവന്റെ സാന്നിധ്യം പ്രാപിക്കുന്നു. അവസാനം ഇന്ദ്രൻ അവിടെ വസിച്ച് ദുഃഖ‑ഭയങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു; അതിനാൽ ഈ തീർത്ഥം ശരണ്യവും പുണ്യക്ഷേത്രവും ആയി പ്രതിഷ്ഠിതമാകുന്നു.

10 verses

Adhyaya 126

Śāṇḍilyeśvara-māhātmya (Glory of Śāṇḍilyeśvara)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—ബ്രഹ്മാവിന്റെ പാശ്ചാത്യ വിഭാഗത്തോട് ബന്ധപ്പെട്ട ദിശയിൽ, പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന അടയാളങ്ങളും ദൂരസൂചനകളും അനുസരിച്ച് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പരമ ശാണ്ഡില്യേശ്വര ലിംഗത്തിലേക്ക് പോകുക എന്ന്. ആ ലിംഗം അത്യന്തം ഫലപ്രദം; വെറും ദർശനമാത്രം പാപനാശകവും മലിനതാക്ഷയകരവും ആകുന്നു എന്ന് ഈ അധ്യായം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മർഷി ശാണ്ഡില്യനെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു—അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മാവിന്റെ സാരഥി, തപസ്വി, തേജസ്വി, ജ്ഞാനനിഷ്ഠൻ, ഇന്ദ്രിയസംയമനമുള്ളവൻ. അദ്ദേഹം പ്രഭാസത്തിൽ എത്തി ഘോരതപസ് ചെയ്ത്, സോമേശന്റെ വടക്കായി ഒരു മഹാലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു, നൂറ് ദിവ്യവർഷങ്ങൾ സ്വയം പൂജിച്ചു. അവസാനം അഭീഷ്ടം പ്രാപിച്ച് കൃതകൃത്യനായി; നന്ദീശ്വരന്റെ അനുഗ്രഹത്തിൽ അണിമാദി യോഗസിദ്ധികളും ലഭിച്ചു. ഫലശ്രുതി: ശാണ്ഡില്യേശ്വര ദർശനം ചെയ്യുന്നവർ ഉടൻ ശുദ്ധരാകുന്നു; ബാല്യം, യൗവനം, വാർദ്ധക്യം എന്നിവയിൽ അറിഞ്ഞോ അറിയാതെയോ ചെയ്ത പാപങ്ങൾ പോലും ഈ ദർശനത്താൽ നശിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.

8 verses

Adhyaya 127

Kṣemakareśvara-liṅga Māhātmya (क्षेमंकरॆश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — Glory of Kṣemeśvara/Kṣemakareśvara

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ക്ഷേമേശ്വര (ക്ഷേമങ്കരേശ്വര) ലിംഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. അത് കപാലേശത്തിന്റെ വടക്കേ കോണിൽ, കപാലേശ-ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ദർശന-പൂജാപരിധിക്കുള്ളിൽ, “പതിനഞ്ച് ധനുസ്സ്” ദൂരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ഈ ലിംഗം മഹാപ്രഭാവമുള്ളതും സർവ്വപാതകനാശനവും ആണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് കാരണംകഥ—ക്ഷേമമൂർത്തി എന്ന ശക്തനായ രാജാവ് അവിടെ ദീർഘതപസ് ചെയ്തു, ഭക്തിയും ഏകാഗ്രസങ്കൽപ്പവും കൊണ്ട് ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. ഇതിന്റെ ദർശനത്തിലൂടെ ‘ക്ഷേമം’ (ക്ഷേമ-മംഗളം, സ്ഥിരസൗഖ്യം), കാര്യസിദ്ധി, ജന്മജന്മാന്തരങ്ങളിലേക്കും ഇഷ്ടഫലസമൃദ്ധി, സൗഭാഗ്യം എന്നിവ ലഭിക്കുന്നു എന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. വെറും ദർശനഫലം നൂറു പശുദാനഫലത്തോട് തുല്യമെന്ന് പറഞ്ഞ്, ക്ഷേത്രഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ നിത്യം ഈ ലിംഗത്തിൽ ശരണം പ്രാപിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.

8 verses

Adhyaya 128

सागरादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | Sāgarāditya Māhātmya (Glory of Sāgara’s Solar Shrine)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലുള്ള ‘സാഗരാദിത്യ’ എന്ന വിശിഷ്ട സൂര്യപ്രതിമാ-സ്ഥലത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. ഭൈരവേശന്റെ പടിഞ്ഞാറ്, ദക്ഷിണ/ആഗ്നേയ ദിശയിൽ കാമേശന്റെ സമീപം തുടങ്ങിയ ദിക്കുസൂചനകളാൽ തീർത്ഥസ്ഥാനം നിർണ്ണയിക്കുന്നു. പുരാണപ്രസിദ്ധനായ രാജാവ് സഗരൻ അവിടെ സൂര്യാരാധന നടത്തിയതായി പറഞ്ഞ് രാജപരമ്പരയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സ്ഥലത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു; സമുദ്രത്തിന്റെ വിശാലതയും ‘സാഗര’ എന്ന നാമസംബന്ധവും ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ പൗരാണിക-ഐതിഹാസിക ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മാഘ ശുക്ലപക്ഷ വ്രതവിധി—നിയമസംയമം, ഷഷ്ഠിയിൽ ഉപവാസം, ദേവതയുടെ സമീപത്ത് ശയനം, സപ്തമിയിൽ പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് ഭക്തിപൂർവ്വം പൂജ, ദാനത്തിൽ കപടമില്ലാതെ ബ്രാഹ്മണഭോജനമൊരുക്കൽ—എന്നിവ പറയുന്നു. സൂര്യൻ ത്രിലോകാധാരം, പരമ ദൈവതത്ത്വം എന്ന തത്ത്വപ്രഖ്യാപനവും, ഋതുഭേദപ്രകാരം സൂര്യന്റെ വർണ്ണ-രൂപ ധ്യാനവും ഉപദേശിക്കുന്നു. അവസാനം സഹസ്രനാമത്തിന് പകരം 21 ഗുഹ്യ/ശുദ്ധ നാമങ്ങളുള്ള സംക്ഷിപ്ത സ്തവം പഠിപ്പിക്കുന്നു; പ്രഭാതവും സന്ധ്യയും ജപിച്ചാൽ പാപമോചനം, സമൃദ്ധി, സൂര്യലോകപ്രാപ്തി ലഭിക്കും എന്ന് ഫലശ്രുതി. ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവണമാത്രം ദുഃഖശമനവും മഹാപാപനാശവും ചെയ്യുന്നു എന്ന് ഉപസംഹാരം.

25 verses

Adhyaya 129

उग्रसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ugraseneśvara (formerly Akṣamāleśvara)

അധ്യായം 129 പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ സമുദ്രവും സൂര്യനും സമീപമുള്ള ദിശാഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ലിംഗത്തിന്റെ ഉത്ഭവം, നാമാന്തരം, മോക്ഷദായക മഹിമ എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ സ്ഥലം സൂചിപ്പിച്ച് ഇതിനെ പാപശമന “യുഗലിംഗം” എന്നു പറയുന്നു; ഇത് മുൻപ് അക്ഷമാലേശ്വരം, പിന്നീട് ഉഗ്രസേനേശ്വരം എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി. ദേവി പഴയ നാമത്തിന്റെ കാരണമെന്തെന്ന് ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ആപദ്ധർമ്മകഥ പറയുന്നു—ദുര്ഭിക്ഷത്തിൽ വിശപ്പോടെ ഋഷിമാർ ധാന്യശേഖരമുള്ള ഒരു ചണ്ഡാല (അന്ത്യജ) ഗൃഹത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. അവൻ ശൗചനിഷേധങ്ങളും ദുഷ്ഫലങ്ങളും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഋഷിമാർ അജീഗർത്ത, ഭരദ്വാജ, വിശ്വാമിത്ര, വാമദേവ തുടങ്ങിയ ഉദാഹരണങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി പ്രതിസന്ധിയിൽ പ്രാണരക്ഷയ്ക്കായി സ്വീകരിക്കൽ ധർമ്മ്യമാണെന്ന് ന്യായീകരിക്കുന്നു. വ്യവസ്ഥയോടെ വസിഷ്ഠൻ അന്ത്യജകন্য അക്ഷമാലയെ വിവാഹം ചെയ്യുന്നു; അവൾ സദാചാരവും ഋഷിസംഗവും മൂലം അരുന്ധതിയായി അറിയപ്പെടുന്നു. പ്രഭാസത്തിൽ അവൾ ഒരു വനകുഞ്ജത്തിൽ ലിംഗം കണ്ടെത്തി സ്മരണപൂർവ്വം ദീർഘകാലം പൂജിക്കുന്നു; അതോടെ ലിംഗത്തിന്റെ പാപഹര കീർത്തി പ്രസ്ഫുടമാകുന്നു. ദ്വാപര–കലി സന്ധിയിൽ അന്ധാസുരപുത്രൻ ഉഗ്രസേനൻ പതിനാലു വർഷം അതേ ലിംഗം ആരാധിച്ച് കംസൻ എന്ന പുത്രനെ പ്രാപിക്കുന്നു; അതിനാൽ ക്ഷേത്രം ഉഗ്രസേനേശ്വരം എന്ന പേരിൽ ജനപ്രസിദ്ധമാകുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ദർശന-സ്പർശമാത്രം മഹാപാപക്ഷയം, ഭാദ്രപദ ഋഷി-പഞ്ചമിയിൽ പൂജ നരകഭയമോചനം, ഗോദാനം-അന്നദാനം-ജലദാനം ശുദ്ധിക്കും പരലോകക്ഷേമത്തിനും പ്രശംസിതമെന്ന് പറയുന്നു।

54 verses

Adhyaya 130

पाशुपतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Pāśupateśvara (and Anādīśa) at Prabhāsa

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ പാശുപതബന്ധിത ക്ഷേത്ര-തീർത്ഥജാലവും സന്തോഷേശ്വര/അനാദീശ/പാശുപതേശ്വര എന്ന ലിംഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും സംവാദരൂപത്തിൽ പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ മറ്റു പ്രഭാസസ്ഥാനങ്ങളോടനുബന്ധിച്ച് ഇതിന്റെ സ്ഥാനം സൂചിപ്പിച്ച്, ദർശനമാത്രത്തിൽ പാപനാശവും ഇഷ്ടസിദ്ധിയും ലഭിക്കുമെന്ന്; ഇത് സിദ്ധിസ്ഥാനം, ധർമ്മ-ആധ്യാത്മിക രോഗബാധിതർക്കു ഔഷധസമം എന്നും പറയുന്നു. ഇവിടെ സിദ്ധമുനിമാരുടെ സാന്നിധ്യം ലിംഗത്തോടു ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; സമീപത്തെ ശ്രീമുഖവനം ലക്ഷ്മീനിവാസവും യോഗസാധകരുടെ സാധനാഭൂമിയുമായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ദേവി പാശുപത യോഗവ്രതത്തിന്റെ സ്വരൂപം, ദേവന്റെ നാമഭേദങ്ങൾ, പൂജാമാന്യം, കൂടാതെ യോഗികൾ ദേഹസഹിത ദിവ്യലോകം പ്രാപിക്കുന്ന കഥ എന്നിവ വിശദീകരണം ചോദിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നന്ദികേശ്വരൻ തപസ്വികളെ കൈലാസത്തിലേക്ക് വിളിക്കാൻ പോകുന്ന ദൗത്യം, പദ്മനാള (താമരത്തണ്ട്) സംഭവവും വരുന്നു—യോഗികൾ യോഗബലത്തിൽ സൂക്ഷ്മരൂപം ധരിച്ചു നാളത്തിനുള്ളിൽ പ്രവേശിച്ച് അതിനുള്ളിൽ യാത്രചെയ്ത് സ്വച്ഛന്ദഗതി-സിദ്ധി പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ദേവിയുടെ പ്രതികരണത്തിൽ ശാപസൂചന ഉയരുകയും പിന്നീട് ശമനവും കാരണകഥയും വരികയും ചെയ്യുന്നു: വീണ നാൾ ‘മഹാനാൾ’ ലിംഗമായി മാറി, കലിയുഗത്തിൽ ധ്രുവേശ്വരവുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ മുഖ്യക്ഷേത്രദേവതയായി അനാദീശ/പാശുപതേശ്വരനെയാണ് ഉറപ്പിക്കുന്നത്. അവസാനത്തിൽ ഫലശ്രുതി—പ്രത്യേകിച്ച് മാഘമാസത്തിൽ നിരന്തരഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചാൽ യജ്ഞ-ദാനഫലം, സിദ്ധി, മോക്ഷം ലഭിക്കും; ഭസ്മധാരണം മുതലായ പാശുപത ചിഹ്നാചാരങ്ങളെക്കുറിച്ചും ധർമ്മോപദേശം നൽകുന്നു.

83 verses

Adhyaya 131

ध्रुवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhruveśvara Māhātmya (The Glory and Origin Account of Dhruveśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീദേവി ചോദിക്കുന്നു—“നാലേശ്വര” എന്ന ലിംഗം എങ്ങനെ “ധ്രുവേശ്വര” എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു? അപ്പോൾ ഈശ്വരൻ അതിന്റെ മഹാത്മ്യവും ഉദ്ഭവകഥയും പറയുന്നു. ഉത്താനപാദരാജാവിന്റെ പുത്രനായ ധ്രുവൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെത്തി കഠിനതപസ്സു ചെയ്ത് മഹാദേവനെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുകയും സഹസ്ര ദിവ്യവർഷങ്ങൾ അചഞ്ചലഭക്തിയോടെ പൂജിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈശ്വരൻ ധ്രുവന്റെ സ്തോത്രവും ഉപദേശിക്കുന്നു; അത് ആവർത്തിത ശരണാഗതിവാക്യങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമാണ്—“തം ശങ്കരം ശരണദം ശരണം വ്രജാമി”; ശിവന്റെ വിശ്വാധിപത്യവും പുരാണപ്രസിദ്ധ കൃത്യങ്ങളും അതിൽ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—ശുദ്ധിയും നിയന്ത്രിത മനസ്സും കൊണ്ട് ഈ സ്തോത്രം പാരായണം ചെയ്താൽ ശിവലോകപ്രാപ്തി ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. ശിവൻ പ്രസന്നനായി ധ്രുവന് ദിവ്യദർശനം നൽകി പല വരങ്ങൾ നൽകാൻ തയ്യാറാകുമ്പോൾ, ധ്രുവൻ പദവിയും ഐശ്വര്യവും നിരസിച്ച് നിർമലഭക്തിയും പ്രതിഷ്ഠിത ലിംഗത്തിൽ ശിവന്റെ നിത്യസാന്നിധ്യവും മാത്രം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ അത് സമ്മതിച്ച് ധ്രുവന്റെ “സ്ഥിര” സ്ഥാനത്തെ പരമാവാസവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ശ്രാവണ അമാവാസ്യയിലോ ആശ്വയുജ പൗർണമിയിലോ ലിംഗപൂജ നിർദ്ദേശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അതിലൂടെ അശ്വമേധസമ പുണ്യവും ഭക്തർക്കും ശ്രോതാക്കൾക്കും ഇഹ-പര ഫലങ്ങളും ലഭിക്കും എന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.

23 verses

Adhyaya 132

सिद्धलक्ष्मीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Siddhalakṣmī (Prabhāsa)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട്, പ്രഭാസത്തിന് സമീപം സോമേശ/ഈശ ദിക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പരമ വൈഷ്ണവീ ശക്തിയെക്കുറിച്ച് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആ പീഠത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാത്രി ‘സിദ്ധലക്ഷ്മി’; പ്രഭാസത്തെ ലോകക്രമത്തിലെ ‘പ്രഥമ പീഠം’ എന്നായി വർണ്ണിച്ച്, ഭൈരവനോടൊപ്പം ഭൂചര-ആകാശചര യോഗിനികൾ സ്വേച്ഛയായി സഞ്ചരിക്കുന്ന പീഠശക്തിയുടെ മഹിമയെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ജാലന്ധര, കാമരൂപ, ശ്രീമദ്-രുദ്ര-നൃസിംഹ, രത്നവീര്യ, കാശ്മീര തുടങ്ങിയ മഹാപീഠങ്ങളുടെ പട്ടിക നൽകി, അവയുടെ ജ്ഞാനം മന്ത്രവിത്ത്വവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സൗരാഷ്ട്രത്തിലെ ‘മഹോദയ’ എന്ന ആധാര/പോഷക പീഠത്തെ പരാമർശിക്കുന്നു; അവിടെ കാമരൂപസദൃശമായ ജ്ഞാനധാര തുടരുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ആ പീഠത്തിൽ ദേവിയെ ‘മഹാലക്ഷ്മി’യായി സ്തുതിക്കുന്നു—പാപശമനകരി, ശുഭസിദ്ധിദായിനി. ശ്രീപഞ്ചമിയിൽ സുഗന്ധവും പുഷ്പങ്ങളും കൊണ്ട് പൂജിച്ചാൽ അലക്ഷ്മി (ദുര്ഭാഗ്യം) ഭയം അകറ്റപ്പെടും. മഹാലക്ഷ്മിയുടെ സന്നിധിയിൽ ഉത്തരാഭിമുഖമായി മന്ത്രസാധന നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ദീക്ഷയും സ്നാനവും കഴിഞ്ഞ് ലക്ഷജപം, തുടർന്ന് അതിന്റെ ദശാംശമായി ത്രിമധുവും ശ്രീഫലവും ഉപയോഗിച്ച് ഹോമം. ഫലശ്രുതിയിൽ ലക്ഷ്മി പ്രത്യക്ഷമായി ഇഹലോക-പരലോകങ്ങളിൽ ഇഷ്ടസിദ്ധി നൽകും; തൃതീയ, അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി പൂജകളും പ്രത്യേക ഫലപ്രദമെന്ന് പറയുന്നു.

13 verses

Adhyaya 133

महाकालीमाहात्म्यवर्णनम् | Mahākālī Māhātmya (Glorification of Mahākālī)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് മഹാകാളിയുടെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. പാതാള-വിവരമുള്ള ഒരു മഹാപീഠത്തിൽ മഹാകാളി പ്രതിഷ്ഠിതയാണെന്നും, അവൾ ദുഃഖശമിനിയും വൈരനാശിനിയും ആണെന്നും പറയുന്നു. കൃഷ്ണാഷ്ടമിയുടെ രാത്രിയിൽ ഗന്ധം, പുഷ്പം, ധൂപം മുതലായവയോടൊപ്പം നൈവേദ്യവും ബലിയും അർപ്പിച്ച് വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. സ്ത്രീകേന്ദ്രിതമായ ഒരു വ്രതാചരണവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു—ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ ഒരു വർഷം നിയമബദ്ധമായി പൂജ നടത്തി, വിധിപ്രകാരം ബ്രാഹ്മണന് ഫലദാനം ചെയ്യണം. ഗൗരീവ്രതം പാലിക്കുമ്പോൾ രാത്രിയിൽ ചില പയർ/ധാന്യങ്ങൾ ഒഴിവാക്കേണ്ടതായ ആഹാരനിയമങ്ങളും പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഗൃഹസ്ഥന്റെ ധനധാന്യങ്ങൾ ക്ഷയിക്കാതിരിക്കുക, ദുരിതങ്ങളും അപശകുനങ്ങളും നീങ്ങുക, അനേകം ജന്മങ്ങളിലെ ദുര്ഭാഗ്യം ശമിക്കുക എന്നിവ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അവസാനം ഈ പീഠം മന്ത്രസിദ്ധി നൽകുന്നതാണെന്ന് പറഞ്ഞ്, ആശ്വിന ശുക്ല നവമിയിൽ ജാഗരണം നടത്തി ശാന്തചിത്തത്തോടെ രാത്രിജപം ചെയ്താൽ ഇഷ്ടസിദ്ധി ലഭിക്കും എന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു।

11 verses

Adhyaya 134

पुष्करावर्तकानदीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Puṣkarāvartakā River)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ ബ്രഹ്മകുണ്ഡത്തിന്റെ വടക്കായി സമീപമുള്ള പുഷ്കരാവർത്തകാ എന്ന നദിയുടെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിച്ച് അതിനെ മഹാപുണ്യ തീർത്ഥകേന്ദ്രമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇടയിൽ ഒരു പുരാവൃത്താന്തം വരുന്നു—സോമയാഗസന്ദർഭത്തിൽ സോമനെ സംബന്ധിച്ച് ബ്രഹ്മാവ് പ്രഭാസത്തിൽ എത്തി, സോമനാഥപ്രതിഷ്ഠയും മുൻപ്രതിജ്ഞയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സ്മരിക്കുന്നു. സന്ധ്യാകാലം ശരിയായി പാലിക്കേണ്ടതിനെക്കുറിച്ച് ആശങ്ക ഉയരുന്നു: ബ്രഹ്മാവ് പുഷ്കരത്തിലേക്ക് സന്ധ്യാവിധിക്കായി പോകുന്നു എന്നു മനസ്സിലാകുമ്പോൾ, ദൈവജ്ഞർ/കാലവിദഗ്ധർ ‘ഇപ്പോഴത്തെ ക്ഷണം അത്യന്തം ശുഭം; വിട്ടുകളയരുത്’ എന്ന് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ നദീതീരത്ത് പുഷ്കരത്തിന്റെ പല പ്രത്യക്ഷതകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ജ്യേഷ്ഠം, മധ്യം, കനിഷ്ഠം എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് ആവർത്തങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ച് ത്രിവിധ പവിത്ര തീർത്ഥരൂപം രൂപപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ആ നദിക്ക് ‘പുഷ്കരാവർത്തകാ’ എന്നു നാമകരണം ചെയ്ത് തന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ ലോകത്തിൽ അതിന്റെ കീർത്തി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ഭക്തിയോടെ പിതൃതർപ്പണം ചെയ്താൽ ‘ത്രി-പുഷ്കര’ സമമായ പുണ്യം ലഭിക്കും; പ്രത്യേകിച്ച് ശ്രാവണമാസം ശുക്ലപക്ഷം തൃതീയ തിഥിയിൽ ചെയ്ത തർപ്പണം പിതൃകൾക്ക് ദീർഘകാല തൃപ്തി നൽകുമെന്ന് കാലവിധാനം പറയുന്നു.

14 verses

Adhyaya 135

दुःखान्तकारिणी–लागौरीमाहात्म्य (Duhkhāntakāriṇī / Lāgaurī Māhātmya) — Śītalā as the Ender of Afflictions

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ അധിഷ്ഠിതയായ ഒരു രക്ഷാദേവിയുടെ മഹാത്മ്യം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ദ്വാപരയുഗത്തിൽ അവൾ ‘ശീതലാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായിരുന്നു; കലിയുഗത്തിൽ അതേ ദേവിയെ ‘കലിദുഃഖാന്തകാരിണീ’—കലിയുടെ ദുഃഖങ്ങൾ അവസാനിപ്പിക്കുന്നവൾ—എന്ന് പുനർനാമകരണം ചെയ്യുന്നു. ഈശ്വരൻ അവളുടെ സാന്നിധ്യം വിവരിച്ച്, കുട്ടികളുടെ രോഗങ്ങൾ, പ്രത്യേകിച്ച് വിസ്ഫോട/പുണ്ണ്-പൊട്ടൽ പോലുള്ള പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്ന വ്യാധികൾ എന്നിവയും അനുബന്ധ ഉപദ്രവങ്ങളും ശമിപ്പിക്കാൻ വേണ്ട ഭക്തിപരമായ ക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു. ദേവിയുടെ ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനം നടത്തി, മസൂർ പരിപ്പ് അരച്ച് അളവോടെ ശാന്തിക്കായുള്ള നൈവേദ്യം തയ്യാറാക്കി കുട്ടികളുടെ ക്ഷേമാർത്ഥം ശീതലയ്ക്ക് മുമ്പിൽ സമർപ്പിക്കണം. അനുബന്ധ കർമങ്ങളായി ശ്രാദ്ധം നടത്തുകയും ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യണമെന്ന് പറയുന്നു. കർപ്പൂരം, പുഷ്പങ്ങൾ, കസ്തൂരി, ചന്ദനം തുടങ്ങിയ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും ഘൃത-പായസവും നൈവേദ്യമായി അർപ്പിച്ച്, അവസാനം ദമ്പതികൾ അർപ്പിച്ച വസ്ത്രാദികൾ ധരിക്കണം (പരിധാപനം) എന്ന നിർദ്ദേശമുണ്ട്. ശുക്ല നവമിയിൽ പവിത്ര ബില്വമാല അർപ്പിച്ചാൽ ‘സർവ്വസിദ്ധി’ ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതിയോടെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.

8 verses

Adhyaya 136

लोमशेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Lomaśeśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—ദുഃഖാന്തകാരിണി എന്ന സ്ഥലത്തിന്റെ കിഴക്കായി, ‘ധനുസ്സുകളുടെ സപ്തകം’ എന്ന പരിധിക്കുള്ളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പരമ തീർത്ഥമായ ലോമശേശ്വരത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന്. അവിടെ ഗുഹാമദ്ധ്യേ മഹാലിംഗം ഋഷി ലോമശൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ തപസ്സു ചെയ്ത് സ്ഥാപിച്ചതായി പറയുന്നു. തുടർന്ന് ദീർഘായുസ്സിന്റെ രഹസ്യം വിവരിക്കുന്നു—ശരീരത്തിലെ രോമങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിന് തുല്യമാണ് ഇന്ദ്രന്മാരുടെ എണ്ണം; ഇന്ദ്രന്മാർ ക്രമമായി നശിക്കുമ്പോൾ അതനുസരിച്ച് രോമപാതം സംഭവിക്കുന്നു. ഈശ്വരാനുഗ്രഹത്താൽ ലോമശമുനി അനേകം ബ്രഹ്മന്മാരുടെ ആയുസ്സുവരെ ജീവിക്കുന്നു. ലോമശൻ ആരാധിച്ച ആ ലിംഗത്തെ ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കുന്നവൻ ദീർഘായുസ്സും രോഗരഹിതത്വവും നീരോഗതയും സുഖജീവിതവും പ്രാപിക്കും എന്നതാണ് ഫലശ്രുതി.

7 verses

Adhyaya 137

कंकालभैरवक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kaṅkāla Bhairava as Kṣetrapāla

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരാനുമോദിതമായ വചനത്തിലൂടെ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രധാന ക്ഷേത്രപാലനായ കങ്കാല ഭൈരവന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ഭൈരവൻ അദ്ദേഹത്തെ ക്ഷേത്രസംരക്ഷണത്തിനായി നിയോഗിച്ചതും, വികൃതസ്വഭാവമുള്ള ജീവികളുടെ ഹാനികരമായ ഉദ്ദേശങ്ങളെ തടഞ്ഞ് പ്രതിരോധിക്കാനുള്ള ശക്തി അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടെന്നും പറയുന്നു. ശ്രാവണ മാസത്തിലെ ശുക്ല പഞ്ചമിയും ആശ്വിന മാസത്തിലെ ശുക്ല അഷ്ടമിയും ഭക്തിപൂർവ്വം പൂജിക്കേണ്ട പ്രത്യേക ദിവസങ്ങളായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ബലി അർപ്പണവും പുഷ്പാർപ്പണവും ക്രമമായി നടത്തി ക്ഷേത്രത്തിൽ വസിക്കുന്ന ഭക്തൻ ആരാധിച്ചാൽ, അവന്റെ കാര്യങ്ങൾ നിർവിഘ്നമാകുകയും കങ്കാല ഭൈരവൻ സ്വന്തം കുഞ്ഞിനെപ്പോലെ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യും എന്നതാണ് ഫലശ്രുതി.

4 verses

Adhyaya 138

Tṛṇabindvīśvara Māhātmya (तृणबिन्द्वीश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Shrine of Tṛṇabindvīśvara

ഈ അധ്യായത്തിൽ ‘ഈശ്വര ഉവാച’ എന്ന ശൈവ വെളിപ്പെടുത്തൽ ശൈലിയിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗത്തെ തൃണബിന്ദ്വീശ്വര തീർത്ഥത്തിന്റെ സ്ഥാനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഇത് ‘അഞ്ച് ധനു’ അളവിന്റെ പരിധിക്കുള്ളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പുണ്യസ്ഥലമാണെന്ന് പറഞ്ഞ് അവിടെയുള്ള ശിവലിംഗത്തിന്റെ മഹിമയെ പ്രത്യേകമായി പാടുന്നു. തീർത്ഥത്തിന്റെ പാവനതയ്ക്ക് കാരണമായി ഋഷി തൃണബിന്ദുവിന്റെ തപശ്ചര്യയുടെ കഥ പറയുന്നു. അദ്ദേഹം വർഷങ്ങളോളം കഠിനതപം ചെയ്തു; മാസംതോറും കുശാഗ്രത്തിൽ നിന്നൊരു ജലബിന്ദു മാത്രം പാനം ചെയ്യുന്ന നിയമം പാലിച്ച് സംയമവും വിരക്തിയും ഭക്തിയും പ്രതിപാദിച്ചു. ഈശ്വരാരാധനയുടെ ഫലമായി ‘ശുഭ പ്രാഭാസിക ക്ഷേത്രത്തിൽ’ പരമസിദ്ധി ലഭിച്ചതായി പറഞ്ഞ്, ഈ അധ്യായം സ്ഥലമാഹാത്മ്യം, സ്ഥാപകകഥ, തപോഭക്തിയുടെ ധാർമ്മിക മാതൃക എന്നിവ സംക്ഷിപ്തമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 139

चित्रादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Citrāditya (and the Stotra of the 68 Names of Sūrya)

ഈശ്വരൻ ഉപദേശിക്കുന്നു—ബ്രഹ്മകുണ്ഡത്തിനടുത്തുള്ള ദാരിദ്ര്യനാശകമായ ചിത്രാദിത്യസ്ഥാനത്തേക്ക് പോകണം. പൂർവകഥയിൽ ധർമ്മനിഷ്ഠനായ കായസ്ഥൻ മിത്രൻ സർവ്വഭൂതഹിതപരനായിരുന്നു; അവന്‍ പുത്രൻ ചിത്രനും പുത്രി ചിത്രയും ഉണ്ടായിരുന്നു. മിത്രന്റെ മരണത്തിനു ശേഷം ഭാര്യ സഹഗമനം ചെയ്തു; ഇരുകുട്ടികളെയും ഋഷിമാർ സംരക്ഷിച്ചു, പിന്നീട് അവർ പ്രഭാസപ്രദേശത്ത് തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു. ചിത്രൻ ഭാസ്കരനെ (സൂര്യനെ) പ്രതിഷ്ഠിച്ച് വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചു; പരമ്പരാഗതമായി ഉപദേശിക്കപ്പെട്ട സ്തോത്രം ജപിച്ചു—സൂര്യന്റെ അറുപത്തെട്ട് ഗുഹ്യനാമങ്ങൾ, അവയെ ഇന്ത്യയിലെ അനേകം തീർത്ഥങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നവ. ഈ നാമങ്ങളുടെ ശ്രവണ-ജപം പാപക്ഷയം, ഇഷ്ടസിദ്ധി (രാജ്യം, ധനം, സന്താനം, സുഖം), രോഗശമനം, ബന്ധവിമോചനം എന്നിവ നൽകുന്നു എന്ന് ഗ്രന്ഥം പറയുന്നു. പ്രസന്നനായ സൂര്യൻ ചിത്രന് കർമ്മ-ജ്ഞാനപരിപാകം നൽകി; തുടർന്ന് ധർമ്മരാജൻ അവനെ ചിത്രഗുപ്തനായി—വിശ്വകർമ്മങ്ങളുടെ രേഖാകാരനായി—നിയമിച്ചു. അവസാനം പ്രത്യേകിച്ച് സപ്തമി തിഥിയിൽ പൂജാവിധിയും, ദാനങ്ങൾ—കുതിര, മ്യാനസഹിത ഖഡ്ഗം, ബ്രാഹ്മണന് സ്വർണം—യാത്രാപുണ്യത്തിനായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

44 verses

Adhyaya 140

चित्रपथानदीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Citrāpathā River

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ചിത്രപഥാ നദിയുടെ മഹാത്മ്യവും ആചാരഫലപ്രദമായ ശക്തിയും വിവരിക്കുന്നു. ദേവിയോട് ബ്രഹ്മകൂണ്ഡത്തിന് സമീപം, ചിത്രാദിത്യനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സ്ഥാനത്തുള്ള ഈ നദിയിലേക്കു പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. കഥയിൽ—യമന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം യമദൂതന്മാർ ‘ചിത്ര’ എന്ന പുരുഷനെ കൊണ്ടുപോകുന്നു; വാർത്ത അറിഞ്ഞ സഹോദരി ദുഃഖാകുലയായി ‘ചിത്രാ’യായി നദിരൂപം ധരിച്ചു, സഹോദരനെ തേടി സമുദ്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; പിന്നീട് ദ്വിജന്മാർ ആ നദിക്ക് ‘ചിത്രപഥാ’ എന്ന നാമം നിശ്ചയിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയനുസരിച്ച്, ചിത്രപഥയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ചിത്രാദിത്യനെ ദർശിക്കുന്നവൻ ദിവാകരബന്ധിതമായ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു. കലിയുഗത്തിൽ നദി മിക്കവാറും ഗൂഢമായി, അപൂർവമായി—പ്രത്യേകിച്ച് മഴക്കാലത്ത്—ദൃശ്യമാകുന്നു; എങ്കിലും ദൃശ്യമാകുന്ന വേളയിൽ വെറും ദർശനമേ പ്രമാണം, കലണ്ടർ-കാലനിയമം ആശ്രയിക്കേണ്ടതില്ല. ഈ സ്ഥലം പിതൃലോകത്തോടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു: നദിദർശനത്തിൽ സ്വർഗസ്ഥ പിതാക്കന്മാർ സന്തോഷിക്കുന്നു; സന്തതികൾ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധത്തെ അവർ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു; അതുവഴി ദീർഘ തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ പാപനാശത്തിനും പിതൃപ്രീതിക്കും അവിടെ സ്നാനവും ശ്രാദ്ധവും ചെയ്യണമെന്ന് ഉപദേശിച്ച്, ചിത്രപഥയെ പ്രഭാസത്തിന്റെ പുണ്യജനക തീർത്ഥധാരയായി മഹിമപ്പെടുത്തുന്നു.

15 verses

Adhyaya 141

कपर्दिचिन्तामणिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapardī–Chintāmaṇi Māhātmya: Description of the Sacred Efficacy)

അധ്യായം 141-ൽ ഈശ്വരൻ ഉപദേശിച്ച സംക്ഷിപ്ത തത്ത്വ-ആചാരവിധി വിവരിക്കുന്നു. ആദ്യം തീർത്ഥയാത്രികൻ കപർദി പ്രതിഷ്ഠിതമായ സ്ഥലത്ത് എത്തി, അവിടെ നിന്ന് ഉത്തരദിശയിൽ സമീപമുള്ള ‘ചിന്തിതാർത്ഥപ്രദ’ എന്ന ദേവസ്ഥാനത്തേക്ക് പോകണം; മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച ലക്ഷ്യങ്ങൾ നൽകുന്ന, രണ്ടാമൊരു ചിന്താമണി രത്നംപോലെ അതിനെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കാലവും ക്രമവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു: ചതുര്ഥി തിഥിയിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് അങ്കാരകവാരം (ചൊവ്വ) കൂടിയാൽ, ദേവതയ്ക്ക് സ്നാനം/അഭിഷേകം നടത്തി സമ്പൂർണ്ണ പൂജ ചെയ്യുകയും, മംഗളകരമായ വിവിധ നൈവേദ്യങ്ങൾ സമർപ്പിക്കുകയും വേണം. ഈ അനുഷ്ഠാനം വിഘ്നരാജൻ (ഗണേശൻ) തൃപ്തിപ്പെടുന്നതിനായെന്നും, നിയമപൂർവ്വം ചെയ്താൽ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും സിദ്ധിക്കുമെന്നുമാണ് ഫലശ്രുതി.

3 verses

Adhyaya 142

चित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Citreśvara Māhātmya—Account of the Glory of Citreśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പറയുന്നു—പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ ആഗ്നേയ (തെക്ക്-കിഴക്ക്) ദിശയിലായി, ഏഴ് ധനുസ്സിന്റെ അളവിലുള്ള ദൂരത്ത് ‘ചിത്രേശ്വര’ എന്ന മഹാപ്രഭാവമുള്ള ലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അതിനെ ‘സർവ്വപാതകനാശനം’ എന്നു വിശേഷിപ്പിച്ച്, അതിന്റെ ദർശനവും പൂജയും ചെയ്താൽ ഭക്തന് നരകഭയം ഇല്ലാതാകുമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇവിടെ പാപം മലിനതപോലെ കണക്കാക്കി, ചിത്രേശ്വരൻ അതിനെ ‘മാർജയതി’—അഥവാ തുടച്ച് ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു എന്ന ആശയം അവതരിപ്പിക്കുന്നു; സ്ഥിരഭക്തിയാൽ പാവനത ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ പൂർണ്ണശ്രമത്തോടെ ചിത്രേശനെ ആരാധിക്കണമെന്ന് പ്രേരിപ്പിച്ച്, പാപഭാരമുള്ളവനും നരകം കാണുകയില്ലെന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണം, പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യം (പ്രഥമ ഭാഗം), അധ്യായം 142.

4 verses

Adhyaya 143

विचित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vicitreśvara

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് വിചിത്രേശ്വര തീർത്ഥയാത്രയുടെ ക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു. പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ആ പ്രദേശത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത്, അല്പം ആഗ്നേയ (തെക്ക്-കിഴക്ക്) പരിധിക്കുള്ളിൽ, പത്ത് ധനുസ്സിന്റെ ദൂരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ശ്രേഷ്ഠ ലിംഗമാണെന്ന് സ്ഥലം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഉത്ഭവകഥയിൽ യമന്റെ ലേഖകൻ ‘വിചിത്ര’ കഠിനതപസ്സു ചെയ്ത് ഈ മഹാലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചതായി പറയുന്നു. ഈ ലിംഗത്തിന്റെ ദർശനം നടത്തി പൂജിച്ചാൽ സർവ്വപാപങ്ങൾ നശിക്കും; വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചാൽ ഭക്തൻ ദുഃഖബാധിതനാകുകയില്ല—എന്ന ഫലശ്രുതി അധ്യായം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 144

पुष्करकुण्डमाहात्म्य (Puṣkara-kuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Puṣkara Pond

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് “മൂന്നാം മഹാ പുഷ്കര”ത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. അതിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത്, ഈശാന ദിക്കിനടുത്തായി, ‘പുഷ്കര’ എന്ന പേരിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ചെറിയ കുളം കാണിച്ചുതരുന്നു. മധ്യാഹ്നത്തിൽ അവിടെ ബ്രഹ്മാവ് പൂജ ചെയ്തുവെന്ന ആദർശപ്രസംഗം വഴി തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; കൂടാതെ ത്രിലോകമാതാവായ സന്ധ്യ ‘പ്രതിഷ്ഠ’ (സ്ഥാപനം)യുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതായി പറയുന്നു. പൗർണ്ണമി ദിനത്തിൽ ശാന്തചിത്തത്തോടെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവന് ‘ആദി-പുഷ്കര’ത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം പൂർത്തിയാക്കിയ സ്നാനഫലം ലഭിക്കും എന്നതാണ് വിധി. എല്ലാ പാപനിവൃത്തിക്കുമായി ഹിരണ്യദാനം (സ്വർണ്ണദാനം) നിർബന്ധമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതിയിൽ ഈ സംക്ഷിപ്ത മാഹാത്മ്യം ശ്രവിക്കുന്നത് പാപനാശകവും ഇഷ്ടസിദ്ധിദായകവും ആണെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

6 verses

Adhyaya 145

गजकुंभोदरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gajakumbhodara: Vighneśa at the Kuṇḍa)

അധ്യായം 145 പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ വിഘ്നേശ്വരൻ (ഗണേശൻ) എന്ന ദേവന്റെ ഒരു പ്രാദേശിക രൂപമായ ‘ഗജകുംഭോദര’ന്റെ മഹാത്മ്യം സംക്ഷിപ്തമായി വിവരിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ആനലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടിയ ഈ വിഗ്രഹത്തെ പരിചയപ്പെടുത്തി, ഇത് വിഘ്നനാശകനും ദുഷ്കൃത്യനിവാരകനുമാണെന്ന് സ്തുതിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നിർദ്ദിഷ്ട അനുഷ്ഠാനം പറയുന്നു: ശ്രമശീലനായ തീർത്ഥാടകൻ ചതുര്ഥി ദിനത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ട കുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ഭക്തിയോടെ ദേവനെ പൂജിക്കണം. ശരിയായ സമയത്ത് ശുദ്ധഭക്തിയും ധാർമ്മികാചാരവും ദേവതയുടെ തൃപ്തി ഉണ്ടാക്കുന്നു; അതിലൂടെ തടസ്സങ്ങൾ നീങ്ങി മംഗളഫലങ്ങൾ പാകപ്പെടുന്നു. അവസാനം ഇത് സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ ‘ഗജകുംഭോദരമാഹാത്മ്യവർണനം’ എന്ന അധ്യായമായി രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

3 verses

Adhyaya 146

यमेश्वर-प्रतिष्ठा तथा पापविमोचन-उपदेशः (Yameśvara Installation and Guidance on Release from Demerit)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഛായയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ശാപം മൂലം ധർമ്മരാജൻ യമൻ പീഡിതനാകുന്നു; അവന്റെ ഒരു പാദം നഷ്ടപ്പെട്ട് കടുത്ത ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്ത് ശൂലധാരി ശിവന്റെ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. ശിവൻ സാക്ഷാൽ പ്രത്യക്ഷനായി വരം ചോദിക്കുവാൻ പറയുന്നു; യമൻ വീണുപോയ പാദം പുനഃസ്ഥാപിക്കണമെന്നു അപേക്ഷിക്കുന്നു. പിന്നീട് ഭക്തിയോടെ യമേശ്വര ലിംഗദർശനം ചെയ്യുന്നവർക്ക് പാപവിമോചനം ലഭിക്കണമെന്നു യമൻ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. ശിവൻ വരം നൽകി അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു; യമന് പാദം തിരികെ ലഭിച്ച് സ്വർഗത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു. തീർത്ഥോപദേശമായി—ഭ്രാതൃദ്വിതീയാ സംയോഗകാലത്ത് കുളത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ക്ഷേത്രസമീപം യമേശ്വര ദർശനം ചെയ്യണം. തിലപാത്രം, ദീപം, പശുക്കൾ, കാഞ്ചനം എന്നിവ യമനു അർപ്പിച്ചാൽ സർവ്വപാതകമോചനം ലഭിക്കുമെന്നു പറയുന്നു; നൈതിക കാരണത്വം നിഷേധിക്കാതെ, ഭക്തി-തപസ്-വിധികർമങ്ങളാൽ ഭയം ശമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

11 verses

Adhyaya 147

ब्रह्मकुण्डमाहात्म्य (Brahmakuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Brahmakuṇḍa at Prabhāsa

ഈ അധ്യായം ശിവ–ദേവി സംവാദരൂപത്തിലാണ്. പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ബ്രഹ്മകുണ്ഡത്തിന്റെ മഹിമയെ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പറയുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിച്ച അതുല്യ തീർത്ഥമെന്നു വിവരണം. സോമൻ/ശശാങ്കൻ സോമനാഥനെ സ്ഥാപിച്ച കാലത്ത് ദേവസമൂഹം അഭിഷേകത്തിനായി കൂടിയപ്പോൾ, പ്രതിഷ്ഠയുടെ സ്വയംഭൂ-ചിഹ്നം നൽകാൻ ബ്രഹ്മാവിനോട് അപേക്ഷിച്ചു. ബ്രഹ്മാവ് തപസ്സും ധ്യാനവും കൊണ്ട് സ്വർഗ്ഗം, ഭൂമി, പാതാളം എന്നിവിടങ്ങളിലെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളെയും ഒരിടത്തേക്ക് ആകർഷിച്ച് ഈ കുണ്ഡത്തിൽ സംഹരിച്ചു; അതിനാലാണ് “ബ്രഹ്മകുണ്ഡം” എന്ന നാമം. ഇവിടെ സ്നാനവും പിതൃതർപ്പണവും അഗ്നിഷ്ടോമയാഗസമമായ പുണ്യവും സ്വർഗ്ഗഗമനഫലവും നൽകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. പാപനാശത്തിനായി പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു. പൗർണ്ണമി, പ്രതിപദ തിഥികളിൽ സരസ്വതി ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു എന്ന പരാമർശം കാലപവിത്രതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കുണ്ഡജലം സിദ്ധ-രസായനമായി—പല നിറങ്ങളും സുഗന്ധങ്ങളും ഉള്ള അത്ഭുതമായി—വിവരിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലപ്രാപ്തി മഹാദേവന്റെ പ്രസാദാധീനമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. പാത്രശുദ്ധി, താപനം, ആവർത്തിച്ച സംസ്‌കാരം/സേചനം തുടങ്ങിയ ക്രമങ്ങളും, പലവർഷ സ്നാനം, മന്ത്രജപം, ഹിരണ്യേശൻ, ക്ഷേത്രപാലൻ, ഭൈരവേശ്വരൻ എന്നിവരുടെ പൂജയും ചെയ്താൽ ആരോഗ്യവും ദീർഘായുസ്സും വാക്ശക്തിയും വിദ്യയും ലഭിക്കും എന്ന് ഫലവാക്യം. അവസാനം പ്രദക്ഷിണ, പൂജ, ശ്രദ്ധാപൂർവ ശ്രവണം എന്നിവയാൽ പാപക്ഷയവും ബ്രഹ്മലോകപ്രാപ്തിയും എന്ന ഫലശ്രുതി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

79 verses

Adhyaya 148

Kūpa–Kuṇḍala-janma-kathā and Śivarātri-phala (The Well of Kundala and the Fruit of Śivarātri)

ഈ അധ്യായം ശിവ–ദേവി സംവാദരൂപത്തിൽ ബ്രഹ്മതീർത്ഥത്തിനടുത്ത് ബ്രഹ്മകുണ്ഡത്തിന്റെ വടക്കായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘കുണ്ഡല’ എന്ന കൂപത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ മോഷണദോഷപാപം നീങ്ങി മഹാപാവനത ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് ശിവരാത്രിയിൽ ഹിംസയാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവരും നൈതികദോഷം ചുമത്തപ്പെട്ടവരുമായവരുടെ ക്ഷേമത്തിനായി പിണ്ഡദാനം മുതലായ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നത് ശ്രേഷ്ഠമെന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു. ദേവിയുടെ ചോദ്യം കേട്ട് ആ സ്ഥലത്തിന്റെ പ്രശസ്തിയുടെ കാരണകഥ ഈശ്വരൻ പറയുന്നു. രാജാവ് സുദർശനന് മുൻജന്മസ്മരണം ലഭിക്കുന്നു—മുൻജന്മത്തിൽ അവൻ ഒരു കള്ളൻ; ശിവരാത്രി ജാഗരണരാത്രിയിൽ ദുഷ്കൃത്യം ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ രാജഭടന്മാർ അവനെ കൊന്നു, അവശിഷ്ടങ്ങൾ ബ്രഹ്മതീർത്ഥത്തിന്റെ വടക്കായി അടക്കം ചെയ്തു. അറിയാതെ ശിവരാത്രിജാഗരണവുമായി ഉണ്ടായ ബന്ധവും ക്ഷേത്രമഹിമയും മൂലം അവന് പരിവർത്തനഫലം ലഭിച്ച് ധർമ്മാത്മാവായ രാജാവ് സുദർശനനായി പുനർജന്മം സംഭവിച്ചു. പിന്നീട് സ്വർണം ലഭിച്ചതെന്ന ദൃശ്യചിഹ്നം ജനങ്ങൾക്ക് സത്യസ്ഥാപനമാകുന്നു; ‘ചിത്രാപഥാ’ നദിയുടെ ഉദ്ഭവവും നാമകരണവും നടക്കുന്നു. ശ്രാവണമാസത്തിൽ ആ കൂപത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് നിയമപ്രകാരം ശ്രാദ്ധം നടത്തി ചിത്രാദിത്യനെ പൂജിച്ചാൽ ശിവലോകത്തിൽ മാന്യം ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം പാരായണം അല്ലെങ്കിൽ ശ്രവണം ചെയ്താൽ രുദ്രലോകത്തിൽ പവിത്രതയും പ്രതിഷ്ഠയും ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി ഉണ്ട്.

53 verses

Adhyaya 149

Bhairaveśvara at Brahmakuṇḍa (भैरवेश्वर-ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्यम्)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പറയുന്നു—ബ്രഹ്മകുണ്ഡത്തിന്റെ ഈശാന (വടക്കുകിഴക്ക്) ഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഭൈരവേശ്വരൻ അത്യുത്തമമായ ഒരു ദിവ്യപ്രകടനമാണ്; അവൻ തീർത്ഥത്തിന്റെ രക്ഷകനും പാപനാശകനുമാണ്. അദ്ദേഹത്തെ ചതുര്വക്ത്രനായി വർണ്ണിക്കുന്നത് ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിലെ സംരക്ഷണസാന്നിധ്യവും ആചാരാധികാരവും ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ഇവിടെ തീർത്ഥയാത്രാവിധി ലഘുവായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—മഹാകുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, ഇന്ദ്രിയസംയമത്തോടെ ഭക്തിപൂർവ്വം പഞ്ചോപചാരപൂജ നടത്തണം. ഫലശ്രുതിയിൽ, ഉപാസകൻ മുൻപും വരാനിരിക്കുന്നതുമായ വംശങ്ങളെ ‘താരയേത്’—ഉദ്ധരിക്കും; ഭക്തന് നഷ്ടമോ നാശമോ സംഭവിക്കില്ലെന്ന് ഉറപ്പുനൽകുന്നു. ദീപ്തിമാന വിമാനം, സൂര്യസദൃശ പ്രഭയിൽ നിരന്തര ഗതി, ദിവ്യഭോഗം എന്നിവ ഫലമായി പറയുന്നു; ഈ ചതുര്വക്ത്ര ലിംഗദർശനം മാത്രത്താൽ പോലും സർവ്വപാപവിമോചനം ലഭിക്കും എന്ന് അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.

6 verses

Adhyaya 150

ब्रह्मकुण्डसमीपस्थ-ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Brahmeśvara near Brahma-kuṇḍa)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ, മുമ്പ് സ്ഥാപിതമായ ബ്രഹ്മകുണ്ഡത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘ബ്രഹ്മേശ്വര’ എന്ന ശൈവക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹിമ ഉപദേശിക്കുന്നു. അത് ത്രിലോകപ്രസിദ്ധമാണെന്നും ശിവഗണങ്ങൾ അതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നുവെന്നും പറഞ്ഞ്, പ്രഭാസ തീർത്ഥവലയത്തിൽ അതിന്റെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. യാത്രികൻ അനുഷ്ഠിക്കേണ്ട കൃത്യമായ ക്രമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ആദ്യം ബ്രഹ്മേശ്വരസന്നിധിയിൽ എത്തി അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യണം; പ്രത്യേകിച്ച് ചതുര്ദശിയിലും, അതിലും പ്രത്യേകമായി അമാവാസ്യയിലും. തുടർന്ന് വിധിപ്രകാരം ശ്രാദ്ധം നടത്തി, പിന്നെ ബ്രഹ്മേശ്വരപൂജ നിർവഹിക്കണം. അതിനുശേഷം ദാനവിധാനം—ബ്രാഹ്മണർക്കു സ്വർണ്ണദാനം ശങ്കരന്റെ തൃപ്തിക്കായി ശ്രേഷ്ഠമെന്നു പ്രശംസിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി ജന്മഫലപ്രാപ്തി, വിപുലമായ കീർത്തി, ബ്രഹ്മാവിന്റെ അനുഗ്രഹജന്യമായ ആനന്ദാവസ്ഥ എന്നിവ ലഭിക്കും എന്നു ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.

5 verses

Adhyaya 151

Sāvitrīśvara-bhairava-māhātmya (सावित्रीश्वरभैरवमाहात्म्य)

അധ്യായം 151 പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ബ്രഹ്മകുണ്ഡത്തിന്റെ സമീപപ്രദേശത്തെ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം സംക്ഷിപ്തമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ അവിടെ തെക്കുഭാഗത്ത് ബ്രഹ്മകുണ്ഡത്തിനടുത്തുള്ള മൂന്നാമത്തെ ഭൈരവനെ വിവരിക്കുന്നു; ആ സ്ഥലത്ത് സാവിത്രി ഒരു ശൈവ-പ്രതിഷ്ഠയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സാവിത്രി സംയമവും കഠിനനിയമങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഭക്തിതപസ്സിലൂടെ ശങ്കരനെ പ്രസന്നമാക്കുന്നു. പ്രസന്നനായ ശിവൻ വരമായി ഒരു വിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ബ്രഹ്മകുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പൗർണ്ണമി ദിനത്തിൽ “എന്റെ ലിംഗം” ഗന്ധം, പുഷ്പം മുതലായവ ക്രമമായി വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കുന്നവന് ഇഷ്ടമംഗളഫലങ്ങൾ ലഭിക്കും. മഹാപാപഭാരമുള്ളവനും ദോഷമുക്തനായി, വൃഷഭധ്വജനായ ശിവന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ പുരുഷാർത്ഥസിദ്ധി പ്രാപിക്കും. അവസാനം ശിവൻ അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു; സാവിത്രി ശൈവഭാവം സ്ഥാപിച്ച് ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവിക്കുന്ന വിവേകിയായ ശ്രോതാവും ദോഷങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുമെന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു।

9 verses

Adhyaya 152

नारदेश्वरभैरवप्रादुर्भावः (Naradeśvara Bhairava: Origin and Merit)

ഈശ്വരൻ ഭൈരവപ്രകടനങ്ങളുടെ ക്രമം വിശദീകരിച്ച്, ബ്രഹ്മേശന്റെ പടിഞ്ഞാറായി ധനുസ്സളവുകൾകൊണ്ട് കൃത്യമായി നിർണ്ണയിച്ച നാലാമത്തെ ഭൈരവസ്ഥാനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ നാരദമുനി പ്രതിഷ്ഠിച്ച ലിംഗം ‘നാരദേശ്വര’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധം; അത് സർവ്വപാപഹരവും അഭീഷ്ടഫലപ്രദവുമാണെന്ന് പറയുന്നു. കഥയിൽ നാരദൻ മുൻപ് ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ ഉണ്ടായിരിക്കെ, സരസ്വതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ദീപ്തമായ ദിവ്യവീണ കണ്ടു കൗതുകത്തോടെ വിധിവിരുദ്ധമായി വായിക്കുന്നു. അതിൽ നിന്നുയർന്ന ഏഴ് സ്വരങ്ങളെ ‘പതിത ബ്രാഹ്മണർ’ എന്നപോലെ വിവരണം ചെയ്യുന്നു; ബ്രഹ്മാ ഇതിനെ അജ്ഞാനജന്യ ദോഷമായി കണക്കാക്കി, ഏഴ് ബ്രാഹ്മണർക്കു ഹാനി ചെയ്തതിനു തുല്യമായ മഹാപാതകമെന്ന് വിധിച്ച്, ശുദ്ധിക്കായി പ്രഭാസത്തിൽ ഭൈരവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ഉടൻ തീർത്ഥയാത്ര നിർദേശിക്കുന്നു. നാരദൻ പ്രഭാസത്തിലെത്തി ബ്രഹ്മകുണ്ഡത്തിൽ നൂറ് ദിവ്യവർഷം ഭൈരവാരാധന നടത്തി ശുദ്ധനാകുകയും ഗാനവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യം നേടുകയും ചെയ്യുന്നു. അവസാനം ‘നാരദേശ്വര ഭൈരവ’ ലിംഗം മഹാദോഷനാശകനായി ലോകപ്രസിദ്ധമാണെന്നും, അജ്ഞാനത്തോടെ വീണ/സ്വരങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നവർ ശുദ്ധിക്കായി അവിടെ പോകണമെന്നും പറയുന്നു. മാഘമാസത്തിൽ നിയന്ത്രിതാഹാരത്തോടെ ദിനം മൂന്നു പ്രാവശ്യം പൂജ ചെയ്താൽ ഭക്തന് ആനന്ദകരമായ ശുഭ സ്വർഗ്ഗഗതി ലഭിക്കും.

15 verses

Adhyaya 153

Hiraṇyeśvara-māhātmya (हिरण्येश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Hiraṇyeśvara near Brahmakuṇḍa

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ബ്രഹ്മകുണ്ഡത്തിനടുത്തുള്ള ഹിരണ്യേശ്വര ലിംഗത്തിന്റെ സ്ഥാനംയും മോക്ഷപ്രദമായ മഹിമയും വിവരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മകുണ്ഡത്തിന്റെ വടക്കുപടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഈ ശ്രേഷ്ഠ ലിംഗം കൃതസ്മരാ, അഗ്നിതീർത്ഥം, യമേശ്വരം, വടക്കൻ സമുദ്രപ്രദേശം എന്നിവയുടെ പുണ്യചിഹ്നങ്ങൾക്കിടയിലാണ്; ബ്രഹ്മകുണ്ഡസമീപത്തെ പ്രസിദ്ധ ‘അഞ്ച് ഭൈരവർ’ എന്ന പരിസരസങ്കേതവും പരാമർശിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ലിംഗത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് കഠിനതപസ് ചെയ്ത് ഉത്തമ യജ്ഞം ആരംഭിച്ചു. ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും തങ്ങളുടെ ഭാഗം തേടി എത്തിയപ്പോൾ, ദക്ഷിണ (പുരോഹിതർക്കുള്ള മാനധനം) അപര്യാപ്തമായതിനാൽ യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാത്ത പ്രതിസന്ധി ഉണ്ടായി. അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് മഹാദേവനെ പ്രാർത്ഥിച്ചു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രേരണയാൽ ദേവഹിതാർത്ഥം സരസ്വതിയെ ആവാഹിച്ചു, അവൾ ‘കാഞ്ചന-വാഹിനി’ (സ്വർണ്ണവാഹിനി)യായി. അവളുടെ പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകുന്ന ധാരയിൽ നിന്ന് അനവധി സ്വർണ്ണതാമരകൾ ഉദിച്ച് അഗ്നിതീർത്ഥം വരെ പ്രദേശം നിറച്ചു. ബ്രഹ്മാവ് ആ സ്വർണ്ണതാമരകൾ ദക്ഷിണയായി ഋത്വിജർക്കു വിതരണം ചെയ്ത് യജ്ഞം സമാപിച്ചു; ശേഷിച്ച താമരകൾ ഭൂമിക്കടിയിൽ നിക്ഷേപിച്ച് അതിനുമീതെ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു—അതുകൊണ്ടാണ് ‘ഹിരണ്യേശ്വര’ എന്ന നാമം, ദിവ്യ സ്വർണ്ണതാമരകളാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നവൻ. ബ്രഹ്മകുണ്ഡജലം പല നിറങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്നു; അടിയിലിരിക്കുന്ന താമരകളാൽ ക്ഷണികമായി സ്വർണ്ണസദൃശമാകുന്നു എന്നും പറയുന്നു. ഹിരണ്യേശ്വര ദർശന-പൂജയാൽ പാപക്ഷയവും ദാരിദ്ര്യനാശവും; മാഘ ചതുര്ദശിയിലെ പൂജ സർവ്വജഗത്‌പൂജയ്‌ക്ക് തുല്യം, ഭക്തിയോടെ ശ്രവണം-പാരായണം ചെയ്താൽ ദേവലോകപ്രാപ്തിയും പാപവിമോചനവും ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി ഉണ്ട്.

30 verses

Adhyaya 154

गायत्रीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Gayatrīśvara Liṅga)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പറയുന്നു—ഹിരണ്യേശ്വരത്തിന്റെ വായവ്യ ദിക്കിൽ ‘മൂന്ന് ധനുസ്സ്’ അകലത്തിൽ പാപവിമോചന ലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അതിന്റെ ദർശനവും സ്പർശനവും എല്ലാ ജീവികളുടെയും പാപം നശിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് ഗായത്രി മന്ത്ര/പരമ്പരയാൽ പ്രതിഷ്ഠിതമായ ‘ആദി-ലിംഗം’ എന്നും പറയുന്നു. ശുചിയായ ബ്രാഹ്മണൻ അവിടെ എത്തി ഗായത്രി ജപം ചെയ്താൽ ദുഷ്പ്രതിഗ്രഹം (അനുചിത ദാനം സ്വീകരിക്കൽ) എന്ന ദോഷത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും. ജ്യേഷ്ഠ പൗർണ്ണമിയിൽ യഥാശക്തി ദമ്പതികളെ ഭോജനിപ്പിച്ച് വസ്ത്രം നൽകുന്നവന് ദൗർഭാഗ്യം അകറ്റപ്പെടുന്നു. പൗർണ്ണമിയിൽ സുഗന്ധം, പുഷ്പം, നൈവേദ്യം മുതലായവയോടെ പൂജ ചെയ്താൽ ഏഴ് ജന്മങ്ങൾ വരെ ‘ബ്രാഹ്മണ്യ’ ഫലം ലഭിക്കും. അവസാനം ബ്രഹ്മകുണ്ഡത്തിന്റെ കൃപയാൽ ലഭിച്ച ‘സാരത്തിൽ സാരമായ’ ഈ വിവരണം സംക്ഷേപമായി സമാപിക്കുന്നു.

7 verses

Adhyaya 155

Ratneśvara-māhātmya (रतनॆश्वरमाहात्म्य) — Sudarśana Kṣetra and the Merit of Ratnakuṇḍa Worship

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോടുള്ള സംവാദത്തിലൂടെ രത്നേശ്വരത്തെ അതുല്യ തീർത്ഥമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവിടെ പരാക്രമശാലിയും ശ്രേഷ്ഠനുമായ വിഷ്ണു തപസ്സു ചെയ്ത് സർവകാമഫലപ്രദമായ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചതായി പറയുന്നു. രത്നകുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പൂർണ്ണ ഉപചാരങ്ങളോടെ നിരന്തര ഭക്തിയോടെ ദേവാരാധന ചെയ്താൽ അഭീഷ്ടഫലം ലഭിക്കും. ഇവിടെയേ അപരിമിത തേജസ്സുള്ള ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഘോര തപസ്സു ചെയ്ത് സർവ ദൈത്യനാശകമായ സുദർശനചക്രം നേടിയതായും സ്ഥലമാഹാത്മ്യം പറയുന്നു. ഈശ്വരൻ—ഈ ക്ഷേത്രം എനിക്ക് നിത്യപ്രിയം; പ്രളയകാലത്തും എന്റെ സന്നിധി ഇവിടെ നിലനിൽക്കും എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് “സുദർശന” എന്ന നാമം; അതിന്റെ പരിധി മുപ്പത്താറ് ധന്വന്തരങ്ങൾ എന്നു കണക്കാക്കുന്നു. ആ പരിധിക്കുള്ളിൽ ‘നീചർ’ എന്നു കരുതപ്പെടുന്നവരും അവിടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്താൽ പരമപദം പ്രാപിക്കും; കൂടാതെ വിഷ്ണുവിന് സ്വർണ്ണഗരുഡവും മഞ്ഞ വസ്ത്രങ്ങളും ദാനം ചെയ്താൽ തീർത്ഥയാത്രാഫലം ലഭിക്കും.

8 verses

Adhyaya 156

गरुडेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Garudeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Garudeśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ രത്നേശ്വരമാഹാത്മ്യത്തിന്റെ പ്രവാഹത്തിൽ ഒരു സംക്ഷിപ്ത തീർത്ഥോപദേശം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ദേവിയോട്—രത്നേശ്വരത്തിന്റെ വടക്കായി ധനുസ്സളവിട്ട ദൂരത്തിൽ വൈനതേയൻ (ഗരുഡൻ) പ്രതിഷ്ഠിച്ച ശിവലിംഗം ഉണ്ടെന്ന്, അത് “വൈനതേയ-പ്രതിഷ്ഠിത” എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണെന്ന് പറയുന്നു. സ്ഥലം വൈഷ്ണവസ്വഭാവമുള്ളതെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഗരുഡൻ പാപനാശാർത്ഥം അവിടെ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു. പഞ്ചമി തിഥിയിൽ വിധാനപ്രകാരം പൂജ ചെയ്യണം; പഞ്ചാമൃതാഭിഷേകം നടത്തി ക്രമാനുസൃതമായി ആരാധിച്ചാൽ സർവ്വപുണ്യലാഭവും സ്വർഗ്ഗഭോഗവും ലഭിക്കും എന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. കൂടാതെ ഏഴ് ജന്മങ്ങൾ വരെ സർപ്പജന്യ വിഷഭയത്തിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണം ലഭിക്കും എന്നും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ശൈവ ലിംഗഭക്തി ഗരുഡ/വൈഷ്ണവ പ്രതീകവുമായി ചേർന്ന് തീർത്ഥാചരണത്തിൽ ശുദ്ധിയും രക്ഷയും നൽകുന്ന മഹിമയെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു।

5 verses

Adhyaya 157

सत्यभामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Satyabhāmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Satyabhāmeśvara)

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് മംഗളകരമായ സത്യഭാമേശ്വര തീർത്ഥയാത്രയ്ക്ക് നിർദ്ദേശം നൽകുന്നു. രത്നേശ്വരത്തിന്റെ തെക്കായി ഒരു ധനുസ്സുമാത്ര അകലെയാണിത് എന്നും, ഇത് സർവ്വപാപപ്രശമനം ചെയ്യുന്ന സ്ഥാനമാണെന്നും പറയുന്നു. ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ രൂപ–ഔദാര്യസമ്പന്നയായ സഹധർമ്മിണി സത്യഭാമയാണ് ഈ ക്ഷേത്രം പ്രതിഷ്ഠിച്ചതെന്ന വിവരണവും ഉണ്ട്. ഈ വൈഷ്ണവബന്ധമുള്ള സ്ഥലത്ത് സ്നാനം പാതകനാശകമാണെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. മാഘമാസത്തിലെ തൃതീയ തിഥിയിൽ സ്ത്രീ–പുരുഷന്മാർ എല്ലാവരും ഭക്തിയോടെ പൂജ ചെയ്താൽ പാപവിമോചനം ലഭിക്കും എന്ന കാലവിധിയും നൽകുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ദുര്ഭാഗ്യം, ശോകം, ദുഃഖം, വിഘ്നങ്ങൾ എന്നിവ കൊണ്ട് പീഡിതരായവരും ഇവിടെ നിന്നുള്ള അനുഗ്രഹത്താൽ മോചിതരാകുകയും ‘സത്യഭാമാന്വിതർ’ ആയി സത്യഭാമയുടെ പാവന പ്രതിഷ്ഠയുമായി ബന്ധപ്പെടുകയും ചെയ്യുമെന്ന് പറയുന്നു.

6 verses

Adhyaya 158

अनंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Anangeśvara: Narrative of the Shrine’s Glory)

അധ്യായം 158-ൽ ഈശ്വരൻ യാത്രാ-നിർദ്ദേശത്തിന്റെ രീതിയിൽ ശ്രോതാവിനെ അനംഗേശ്വര ദർശനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. രത്നേശ്വരത്തിന്റെ മുന്നിൽ ‘വില്ലെറിഞ്ഞ ദൂരം’ അകലെയാണു അനംഗേശ്വരം എന്നു പറയുന്നു. അവിടെയുള്ള ലിംഗം കാമദേവൻ—വിഷ്ണുവിന്റെ പുത്രൻ എന്നും പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നവൻ—പ്രതിഷ്ഠിച്ചതായി, ആ സ്ഥലം വൈഷ്ണവബന്ധമുള്ളതും കലിയുഗത്തിൽ പാപമല നീക്കാൻ പ്രത്യേക ഫലദായകവുമാണെന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതി വ്യക്തമാണ്—അനംഗേശ്വര ദർശനവും പൂജയും ചെയ്താൽ ഭക്തന് കാമദേവസദൃശമായ ആകർഷണം, സൗന്ദര്യം, സാമൂഹിക പ്രീതിയും ലഭിക്കും; വംശത്തിലും ദുരഭാഗ്യം അല്ലെങ്കിൽ അശുഭതയുടെ ഭാവം ശമിക്കും. അനംഗ-ത്രയോദശിയിൽ വ്രതത്തോടെ പ്രത്യേക പൂജ ‘ജന്മസാഫല്യം’ നൽകുന്ന കാരണമെന്നു പറയുന്നു. തീർത്ഥധർമ്മം പൂർണ്ണമാക്കാൻ സദാചാരിയായ ബ്രാഹ്മണന് ശയ്യാദാനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് വിഷ്ണുഭക്തനു ദാനം ചെയ്താൽ പുണ്യം കൂടുതൽ വർദ്ധിക്കും.

7 verses

Adhyaya 159

रत्नकुण्ड-माहात्म्य (Ratnakuṇḍa Māhātmya) / The Glory of Ratna-Kuṇḍa near Ratneśvara

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് രത്നേശ്വരന്റെ തെക്കായി, ഏഴ് ധനുസ്സിന്റെ അകലത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന രത്നകുണ്ഡം എന്ന ശ്രേഷ്ഠ ജലതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇത് മഹാപാതകങ്ങളും വലിയ ദോഷങ്ങളും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതും, വിഷ്ണുവാണ് ഇതിനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതെന്നും പറയുന്നു. ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഭൂലോകത്തെയും ദിവ്യലോകത്തെയും അനേകം തീർത്ഥങ്ങളെ ഒന്നിച്ചുകൂട്ടി ഇവിടെ നിക്ഷേപിച്ചതായി, ദേവഗണങ്ങൾ കാവൽ നിൽക്കുന്നതിനാൽ കലിയുഗത്തിൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്തവർക്കും അശ്രദ്ധർക്കും ഇതിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം ദുഷ്കരമാണെന്നും വിവരണം. വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്താൽ യജ്ഞഫലം അതിവിശേഷമായി വർധിക്കുകയും അശ്വമേധഫലം പലമടങ്ങായി ലഭിക്കുകയും ചെയ്യും. ഏകാദശിയിൽ പിതൃകൾക്കായി പിണ്ഡദാനം ചെയ്താൽ അക്ഷയ തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നു; ദൃഢവിശ്വാസത്തോടെ രാത്രിജാഗരണം ചെയ്താൽ ഇഷ്ടഫലസിദ്ധി ഉണ്ടാകുമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദാനമായി മഞ്ഞവസ്ത്രവും പാലുള്ള പശുവും വിഷ്ണുവിന് അർപ്പിച്ചാൽ സമ്പൂർണ്ണ തീർത്ഥയാത്രാഫലം ലഭിക്കും. യുഗഭേദേന നാമങ്ങൾ—കൃതയിൽ ഹേമകുണ്ഡം, ത്രേതയിൽ റൗപ്യം, ദ്വാപരത്തിൽ ചക്രകുണ്ഡം, കലിയിൽ രത്നകുണ്ഡം; പാതാളഗംഗയുടെ ധാരകളും ഇവിടെ ഉണ്ടെന്നതിനാൽ ഇവിടെ സ്നാനം സർവതീർത്ഥസ്നാനസമമാണെന്ന് പറയുന്നു.

11 verses

Adhyaya 160

रैवंतकराजभट्टारकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Raivanta Rājabhaṭṭāraka

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ റൈവന്ത രാജഭട്ടാരകന്റെ ദർശന–പൂജാക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം സൂര്യപുത്രൻ, അശ്വാരൂഢൻ, മഹാബലവാൻ; ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ സാവിത്രിയുടെ സമീപത്ത്, നൈഋത്യ ദിശയിൽ സ്ഥിതനാണെന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തെ വെറും ദർശനം ചെയ്താൽ പോലും ഭക്തൻ സർവ്വാപത്തുകളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുമെന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. പ്രത്യേകമായി ഞായറാഴ്ച (രവിവാരം) സപ്തമി തിഥിയോടൊപ്പം വരുന്ന സമയത്ത് പൂജ ചെയ്യണമെന്ന് വിധി. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ പൂജകന്റെ വംശത്തിലും ദാരിദ്ര്യം ഉദിക്കുകയില്ലെന്ന ഉറപ്പും നൽകുന്നു. അവസാനം ക്ഷേത്രത്തിൽ നിർവിഘ്നവാസത്തിനും രാജകീയ/ലൗകിക ലക്ഷ്യങ്ങൾക്കും, പ്രത്യേകിച്ച് അശ്വവർദ്ധനയ്ക്കും, പൂർണ്ണശ്രമത്തോടെ ആരാധിക്കണമെന്ന് ഉപദേശം നൽകുന്നു.

5 verses

Adhyaya 161

अनन्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ananteśvara Māhātmya (Glorification of Ananteśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ ഈശ്വരൻ ദിശാനിർദ്ദേശം നൽകുന്നു. സൂചിപ്പിച്ച ഒരു ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുവശത്ത്, ധനുർമാത്രകളായി പറഞ്ഞ ചെറിയ ദൂരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ലിംഗം “അനന്തേശ്വര”മെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. അത് അനന്തൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതും നാഗരാജനുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതുമാണെന്ന് പറഞ്ഞ്, സ്ഥലത്തിന്റെ പുണ്യതയിൽ നാഗ-രക്ഷാഭാവം ചേർക്കുന്നു. ഫാൽഗുണ ശുക്ലപക്ഷ പഞ്ചമിയിൽ ആഹാരവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും നിയന്ത്രിച്ച साधകൻ പഞ്ചോപചാര രീതിയിൽ പൂജ ചെയ്യണമെന്ന് വിധിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ സർപ്പദംശത്തിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണവും, നിർദ്ദിഷ്ട കാലം വരെ വിഷം മുന്നോട്ടുപോകാതിരിക്കുകയും പറയപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് “അനന്ത-വ്രതം” എന്ന വ്രതവിധിയിൽ മധു, മധുപായസം നിവേദ്യം, കൂടാതെ മധു ചേർത്ത പായസത്തോടെ ബ്രാഹ്മണഭോജനം—ഇവ ദാനം, അതിഥിസത്കാരം എന്നിവയെ പൂജയുടെ അവിഭാജ്യ ഭാഗങ്ങളായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.

7 verses

Adhyaya 162

Aṣṭakuleśvara-māhātmya (अष्टकुलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Aṣṭakuleśvara Liṅga

അധ്യായം 162-ൽ ശിവൻ ദേവിയോട് ഉപദേശമായി പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ പുണ്യവ്യൂഹത്തിൽ അഷ്ടകുലേശ്വര ലിംഗത്തിന്റെ സ്ഥാനം വ്യക്തമാക്കുന്നു—ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട ബിന്ദുവിൽ നിന്ന് തെക്കോട്ടും ലക്ഷ്മണേശന്റെ കിഴക്കോട്ടുമെന്നായി. തുടർന്ന് ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ തത്ത്വം പറയുന്നു: ഇത് സർവ്വപാപപ്രശമനം ചെയ്യുന്നവയും, ഭീകരമായ ദുഃഖ–വ്യാധികളെ നശിപ്പിക്കുന്നവയും ആണ്; ‘മഹാവിഷ’ എന്ന ഭയാനക അപദ-രൂപ ദോഷത്തെയും ശമിപ്പിക്കുന്നു. സിദ്ധന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും പോലുള്ള ദിവ്യ ഉപാസകർ ഇവിടെ ആരാധിക്കുന്നു എന്ന് പറഞ്ഞ് ക്ഷേത്രമഹിമ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇത് വാഞ്ഛിതാർത്ഥപ്രദം എന്നും പറയുന്നു. പ്രത്യേകമായി കൃഷ്ണാഷ്ടമിയിൽ വിധാനപ്രകാരം പൂജ ചെയ്യേണ്ടതെന്ന വ്രതവിധി നൽകുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ മഹാപാതകങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനവും നാഗലോകത്തിൽ മാന-ഗൗരവ പ്രാപ്തിയും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 163

नासत्येश्वराश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nāsatyeśvara and Aśvineśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ “ഈശ്വര ഉവാച” എന്ന രൂപത്തിൽ ഭഗവാന്റെ ഉപദേശം വരുന്നു. സൂചിപ്പിച്ച സ്ഥാനത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് ഉള്ള തീർത്ഥസ്ഥാനത്തിലേക്ക് അന്വേഷകൻ പോകണമെന്ന്, അവിടെ “നാസത്യേശ്വര” എന്ന ശിവലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിതമാണെന്നും പറയുന്നു. അത് കല്മഷം—ധർമ്മകർമ്മങ്ങളിൽ ചേർന്ന അശുദ്ധി—നശിപ്പിക്കുന്ന മഹത്തായ ശക്തിയുള്ളതെന്ന് പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു; ദർശനം, സ്പർശം, പൂജ എന്നിവയാൽ ശുദ്ധിയും പുണ്യവർധനവും ലഭിക്കും എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാന കൊലോഫനിൽ അധ്യായത്തിന്റെ സ്ഥാനം വ്യക്തമാക്കുന്നു—81,000 ശ്ലോകങ്ങളുള്ള സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ ഏഴാം വിഭാഗമായ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിൽ, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിന്റെ ആദ്യ ഉപഖണ്ഡത്തിൽ ഇത് “നാസത്യേശ്വര–അശ്വിനേശ്വര മഹാത്മ്യവർണനം” ആണെന്ന്. ദിശാനിർദ്ദേശം, ക്ഷേത്രനാമം, ശുദ്ധിഫല വാഗ്ദാനം എന്നിവ ചേർത്ത് ഇത് സ്ഥലംമാഹാത്മ്യ സാഹിത്യത്തിലെ സംക്ഷിപ്ത തീർത്ഥ-സൂചികയായി നിലകൊള്ളുന്നു.

2 verses

Adhyaya 164

अश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Aśvineśvara)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് അരുളിച്ചെയ്യുന്നു—കിഴക്കോട്ട് പോകുക; ‘അഞ്ചു ധനുസ്സിന്റെ അകലം’ ഉള്ളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘അശ്വിനേശ്വര’ എന്ന പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹിമയാണ് അവിടെ. അവിടെ പൂജ ചെയ്താൽ മഹാപാപസമൂഹം ശമിക്കുകയും എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും സിദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യും. ആ ലിംഗത്തിന്റെ ദർശനം മാത്രത്തിൽ തന്നെ സർവരോഗപ്രശമനം ഉണ്ടാകുന്നു; രോഗബാധിതർക്കു ഇത് മഹൗഷധംപോലെ ആശ്വാസകരമായ തീർത്ഥമായി പറയുന്നു. മാഘമാസത്തിലെ ദ്വിതീയാ തിഥിയിൽ അവിടെ ദർശനം ദുർലഭമാണെന്ന് പറഞ്ഞ് ആ ദിവസത്തിന്റെ വിശേഷ പുണ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സൂര്യപുത്രൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ച രണ്ട് ലിംഗങ്ങൾ അവിടെ ഉണ്ടെന്നും, അതിനാൽ സംയതാത്മാവായ ഭക്തൻ അതേ ദ്വിതീയാ ദിനത്തിൽ ശ്രദ്ധയോടെ ദർശന-പൂജ നടത്തണമെന്നും ഉപദേശിക്കുന്നു—ഭക്തി, ശുഭകാലം, ആത്മനിയമം എന്നിവ ഒന്നായി ചേരുന്ന വിധത്തിൽ.

6 verses

Adhyaya 165

Savitrī’s Departure to Prabhāsa and the Ritual-Political Crisis of Brahmā’s Yajña (सावित्री-गायत्री-विवादः प्रभासप्रवेशश्च)

ഈ അധ്യായം ശിവ–ദേവി സംവാദരൂപത്തിൽ, സാവിത്രി പ്രഭാസക്ഷേത്രവുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെട്ടുവെന്നും യജ്ഞത്തിന്റെ അടിയന്തരത എങ്ങനെ നൈതികവും തത്ത്വചിന്താപരവുമായ സംഘർഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെന്നും വിശദീകരിക്കുന്നു. ശിവൻ പറയുന്നു—ബ്രഹ്മാവ് പുഷ്കരത്തിൽ മഹായജ്ഞം നടത്താൻ നിശ്ചയിച്ചു; എന്നാൽ ദീക്ഷയും ഹോമവും നടത്താൻ പത്‌നി അനിവാര്യമാണ്. ഗൃഹകാര്യങ്ങളാൽ സാവിത്രി വൈകിയപ്പോൾ, ഇന്ദ്രൻ ഒരു ഗോപാലകന്യയെ കൊണ്ടുവന്ന് ഗായത്രിയായി പത്‌നിസ്ഥാനം നൽകി യജ്ഞം തുടരുന്നു. പിന്നീട് സാവിത്രി മറ്റ് ദേവിമാരോടൊപ്പം സഭയിൽ എത്തി ബ്രഹ്മാവിനെ നേരിട്ട് ശാപങ്ങളുടെ പരമ്പര നൽകുന്നു—ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആരാധന വർഷത്തിൽ കാർത്തികീ കാലത്ത് മാത്രം പരിമിതമാകട്ടെ, ഇന്ദ്രന് ഭാവിയിൽ അപമാനവും ബന്ധനവും വരട്ടെ, വിഷ്ണുവിന് മനുഷ്യാവതാരത്തിൽ ഭാര്യാവിയോഗദുഃഖം അനുഭവിക്കട്ടെ, രുദ്രന് ദാരുവന സംഭവത്തിൽ സംഘർഷം വരട്ടെ, അഗ്നിയും പല ഋത്വിജരും ദോഷഭാഗികളാകട്ടെ. ഇതിലൂടെ ആഗ്രഹപ്രേരിത പ്രവർത്തിയും നടപടിസൗകര്യത്തിനായുള്ള അതിവേഗതയും വിമർശിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് വിഷ്ണു സാവിത്രിയെ സ്തുതിക്കുന്നു; സാവിത്രി പ്രതിവരങ്ങൾ നൽകി ശാപശമനം ചെയ്ത് യജ്ഞസമാപ്തിക്ക് അനുമതി നൽകുന്നു. ഗായത്രി ജപം, പ്രാണായാമം, ദാനം, യജ്ഞദോഷനിവാരണം—പ്രത്യേകിച്ച് പ്രഭാസവും പുഷ്കരവും സംബന്ധിച്ച്—എന്ന് ആശ്വാസം നൽകുന്നു. അവസാനത്തിൽ സാവിത്രി പ്രഭാസത്തിൽ സോമേശ്വരസന്നിധിയിൽ വസിക്കുന്നതായി പറയുന്നു. പകുതിമാസം പൂജ, പാണ്ഡുകൂപത്തിൽ സ്നാനം, പാണ്ഡവർ സ്ഥാപിച്ച അഞ്ചു ലിംഗങ്ങളുടെ ദർശനം, ജ്യേഷ്ഠപൗർണ്ണമിയിൽ സാവിത്രിസ്ഥലത്ത് ബ്രഹ്മസൂക്തപാരായണം—ഇവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഫലം—പാപമോചനം, പരമപദപ്രാപ്തി।

172 verses

Adhyaya 166

सावित्रीव्रतविधि–पूजनप्रकार–उद्यापनादिकथनम् (Sāvitrī-vrata: procedure, worship method, and concluding observances)

ഈ അധ്യായം ദേവീ–ഈശ്വര സംവാദരൂപത്തിൽ ആദ്യം പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ സാവിത്രീ പരമ്പരയെ കഥയായി അവതരിപ്പിച്ച്, തുടർന്ന് അതിനെ തന്നെ ക്രമബദ്ധമായ വ്രതവിധിയായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദേവി പ്രഭാസത്തിലെ സാവിത്രീമാഹാത്മ്യം, വ്രതത്തിന്റെ ഇതിഹാസം, ഫലങ്ങൾ എന്നിവ ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പറയുന്നു—പ്രഭാസയാത്രക്കിടെ രാജാവ് അശ്വപതി സാവിത്രീസ്ഥലത്ത് സാവിത്രീവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച് ദേവിയുടെ അനുഗ്രഹം നേടി; ഫലമായി പുത്രി ജനിച്ച് ‘സാവിത്രീ’ എന്നു നാമകരണം ചെയ്തു. തുടർന്ന് സാവിത്രീ–സത്യവാൻ കഥ സംക്ഷേപത്തിൽ—നാരദന്റെ മുന്നറിയിപ്പുണ്ടായിട്ടും സാവിത്രീ സത്യവാനെ വരിച്ചു, വനത്തിലേക്ക് പിന്തുടർന്നു, യമനെ നേരിട്ട് വരങ്ങൾ നേടി: ദ്യുമത്സേനന്റെ കാഴ്ചയും രാജ്യം തിരിച്ചുകിട്ടൽ, പിതാവിനും തനിക്കും സന്താനം, ഭർത്താവിന്റെ ജീവൻ തിരിച്ചുവരവ്. രണ്ടാം ഭാഗത്തിൽ ജ്യേഷ്ഠമാസം ത്രയോദശി മുതൽ മൂന്ന് രാത്രികൾ ഉപവാസ/നിയമം, സ്നാനവിധി (പാണ്ഡുകൂപസ്നാനത്തിന്റെ പ്രത്യേക പുണ്യം, പൗർണ്ണമിയിൽ കടുകുമിശ്രിത ജലസ്നാനം), സ്വർണം/മണ്ണ്/മരം കൊണ്ടുള്ള സാവിത്രീപ്രതിമ നിർമ്മിച്ച് ചുവന്ന വസ്ത്രത്തോടെ ദാനം ചെയ്യൽ എന്നിവ പറയുന്നു. മന്ത്രപൂർവക പൂജ (വീണാ–പുസ്തകധാരിണിയായ സാവിത്രിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് അവൈധവ്യം പ്രാർത്ഥിക്കൽ), രാത്രിജാഗരണം, പാരായണം–സംഗീതം–വാദ്യം, ബ്രഹ്മാവിനൊപ്പം സാവിത്രിയുടെ ‘വിവാഹപൂജ’ എന്നിവയും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പല ദമ്പതികൾ/ബ്രാഹ്മണർക്ക് ക്രമമായി ഭോജനദാനം, പുളി–ക്ഷാര വസ്തുക്കൾ ഒഴിവാക്കൽ, മധുരപാകങ്ങൾ പ്രാധാന്യം, ദാനം–സത്കാരം–വിടപറയൽ, കൂടാതെ ഗൃഹ്യ ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മ സംയോജനവും ഉണ്ട്. അവസാനം ഉദ്യാപനമായി ഈ വ്രതം ശുദ്ധികരവും പുണ്യദായകവും സ്ത്രീകളുടെ സൗഭാഗ്യസംരക്ഷകവുമാണെന്നും, ഇത് അനുഷ്ഠിക്കുകയോ വിധി കേൾക്കുകയോ ചെയ്താൽ വ്യാപകമായ ലൗകികക്ഷേമം ലഭിക്കുമെന്നും ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.

135 verses

Adhyaya 167

भूतमातृकामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Bhūtamātṛkā: Origin, Residence, and Worship Protocols)

അധ്യായം 167-ൽ ഈശ്വരനും ദേവിയും തമ്മിലുള്ള തത്ത്വസംവാദമാണ്. ‘ഭൂതമാതാ’ എന്ന കീർത്തിയോട് ചേർന്ന് ജനങ്ങളിൽ കാണുന്ന ഉന്മാദം/സമാധിസദൃശമായ പൊതുപ്രവർത്തനം കണ്ട ദേവി—ഇത് ശാസ്ത്രസമ്മതമോ, പ്രഭാസവാസികൾ അവളെ എങ്ങനെ പൂജിക്കണം, അവൾ അവിടെ വന്നതെന്തിന്, പ്രധാനോത്സവം എപ്പോൾ—എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ഉത്ഭവകഥ പറയുന്നു: ദേവിയുടെ ദേഹസ്രവത്തിൽ നിന്ന് കപാലമാലധാരിണി, ആയുധചിഹ്നങ്ങളോടുകൂടിയ ഭയങ്കരദേവി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അവളോടൊപ്പം ബ്രഹ്മരാക്ഷസീ-സ്വഭാവമുള്ള സഹചരികളും മഹത്തായ പരിചാരകസംഘവും വരുന്നു. ഈശ്വരൻ അവളുടെ പ്രവർത്തനപരിധി നിശ്ചയിച്ച് രാത്രിപ്രാധാന്യം നൽകുകയും, സൗരാഷ്ട്രത്തിലെ പ്രഭാസത്തെ ദീർഘകാല വാസസ്ഥാനമായി സ്ഥലം-ലക്ഷണങ്ങളോടെ നിർദ്ദേശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ഗൃഹധർമ്മഫലങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നു—ലിംഗാർചന, ജപം, ഹോമം, ശൗചം, നിത്യകർമ്മങ്ങൾ എന്നിവ അവഗണിക്കുക, വീട്ടിലെ സ്ഥിരകലഹം–അശാന്തി എന്നിവ ഭൂത–പിശാചാദികളുടെ സാന്നിധ്യം ആകർഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ ദേവനാമസ്മരണം, വിധിപാലനം, ശുദ്ധാചാരം ഉള്ള വീടുകൾ സംരക്ഷിതമാകുന്നു. വൈശാഖ ശുക്ല പ്രതിപദ മുതൽ ചതുര്ദശി വരെ പൂജാവിധി, അമാവാസ്യ/ചതുര്ദശി ബന്ധമുള്ള പ്രധാനവ്രതം, പുഷ്പം–ധൂപം–സിന്ദൂരം, കണ്ഠസൂത്രം മുതലായ അർപ്പണങ്ങൾ, സിദ്ധവടത്തിന്റെ കീഴിൽ ജലാർപ്പണം/അഭിഷേകം, അന്നദാനം, കൂടാതെ പ്രേരണീ–പ്രേക്ഷണീ എന്ന ഹാസ്യ–ഉപദേശാത്മക തെരുവുപ്രദർശനങ്ങൾ എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ കുട്ടികളുടെ രക്ഷ, ഗൃഹക്ഷേമം, ഉപദ്രവനിവാരണം, സർവമംഗലപ്രാപ്തി എന്നിവ ഭക്തിനിയമത്തോടെ ഭൂതമാതയെ ആരാധിക്കുന്നവർക്ക് ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു.

123 verses

Adhyaya 168

Śālakaṭaṅkaṭā Devī Māhātmya (शालकटंकटा देवी माहात्म्यम्) — Glory of the Goddess Śālakaṭaṅkaṭā

അധ്യായം 168 ഈശ്വരവചനരൂപത്തിൽ പ്രാഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ശാലകടങ്കടാ ദേവിയുടെ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ദേവിയുടെ സ്ഥാനം സാവിത്രിയുടെ തെക്കിലും റൈവതാ തീർത്ഥത്തിന്റെ കിഴക്കിലും എന്നു സൂക്ഷ്മ ഭൗഗോള സൂചനകളോടെ പറഞ്ഞ്, തീർത്ഥയാത്രാ-ജാലകത്തിൽ അവളുടെ ആരാധനയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അവൾ മഹാപാപഹാരിണി, സർവദുഃഖനാശിനി, ഗന്ധർവന്മാർ വന്ദിക്കുന്നവൾ; സ്ഫുരിക്കുന്ന ദംഷ്ട്രകളുള്ള ഭയങ്കരരൂപിണിയായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. പൗലസ്ത്യൻ അവളെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതായും, ‘മഹിഷഘ്നി’യായി ദുഷ്ടശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്ന ശക്തിയെന്നുമാണ് കീര്ത്തനം. മാഘമാസത്തിലെ ചതുര്ദശി ദിനത്തിൽ അവളെ പൂജിച്ചാൽ സമൃദ്ധി, ബുദ്ധി, കുടുംബസന്തതിയുടെ നിലനിൽപ്പ് ലഭിക്കും എന്നതാണ് ഫലശ്രുതി. കൂടാതെ ബലി, പൂജ, ഉപഹാരം എന്നിവയോടൊപ്പം ‘പശു-പ്രദാനം’ നടത്തി ദേവിയെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തിയാൽ ശത്രുഭയം നീങ്ങി മോചനം ലഭിക്കും—ഇതാണ് അധ്യായത്തിലെ പ്രധാന ദാനവിധി.

6 verses

Adhyaya 169

Vaivasvateśvara-māhātmya (Glorification of Vaivasvateśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ ഒരു പുണ്യയാത്രാ-ക്രമം ഈശ്വര–ദേവി സംവാദമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ദേവിയുടെ ദിഗ്ഭാഗത്തിലെ ദക്ഷിണ വിഭാഗത്തിൽ, ധനു-പരിമിത ദൂരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘വൈവസ്വതേശ്വര’ എന്ന ലിംഗത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ഈശ്വരൻ ദേവിയെ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ആ ലിംഗത്തിന്റെ പ്രതിഷ്ഠ വൈവസ്വത മനു നടത്തിയതായും, അത് സർവകാമദം—ആഗ്രഹഫലങ്ങൾ നൽകുന്നതായും—വിവരിക്കുന്നു. ക്ഷേത്രസമീപത്ത് ‘ദേവഖാത’ എന്ന ദിവ്യ ജലസ്ഥാനം ഉണ്ടെന്നും, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധി വരുത്തണമെന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് വിധിപ്രകാരം ഭക്തിയോടെ, ഇന്ദ്രിയസംയമത്തോടെ പഞ്ചോപചാര പൂജ നടത്തുകയും, അഘോര-വിധിയിൽ സ്തോത്രപാഠം ചെയ്യുകയും വേണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആചരിക്കുന്നവന് സിദ്ധി ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതിയോടെ, ഇത് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിന്റേതായ അധ്യായമാണെന്ന് പറഞ്ഞ് സമാപിക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 170

Mātṛgaṇa–Balādevī Māhātmya (Glorification of the Mother-Hosts and Balādevī)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—വിവേകമുള്ള সাধകൻ മാതൃഗണങ്ങളുടെ സ്ഥലത്തേക്ക് ചെന്നു, അതിനടുത്തുള്ള ബലാദേവിയെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കണം. പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ സ്ഥലം-കാലം-വിധി എന്നിവ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സൂക്ഷ്മ ആചാരനിർദ്ദേശമായി ഇത് പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ശ്രാവണ മാസത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ശ്രാവണീ വ്രതദിനത്തിൽ, ബലാദേവിയുടെ പൂജ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പായസം, മധു, ദിവ്യപുഷ്പങ്ങൾ എന്നിവ നിവേദ്യമായി അർപ്പിച്ച് ദേവിയുടെ അനുഗ്രഹം പ്രാർത്ഥിക്കണം. ഫലശ്രുതിയായി—ഇങ്ങനെ പൂജിക്കുന്ന ഭക്തന്റെ വർഷം മുഴുവൻ സുഖവും ക്ഷേമവും സമൃദ്ധിയും അനുഭവപ്പെടും എന്ന് പറയുന്നു.

4 verses

Adhyaya 171

दशरथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Daśaratheśvara Māhātmya—Account of the Glory of Daśaratheśvara)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് സമീപത്തുള്ള ‘ഏകല്ലവീരികാ’ എന്ന ദേവീസ്ഥാനത്തെ സൂചിപ്പിച്ച്, പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ഒരു കാരണകഥ വിവരിക്കുന്നു. സൂര്യവംശീയനായ രാജാവ് ദശരഥൻ പ്രഭാസത്തിൽ എത്തി കഠിനതപസ് അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. ശങ്കരനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് വിധിപൂർവ്വം പൂജ നടത്തി, മഹാബലവാനായ പുത്രനെ അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഭഗവാൻ ‘രാമ’ എന്ന നാമമുള്ള, ത്രിലോകപ്രസിദ്ധനായ പുത്രനെ വരമായി നൽകുന്നു. ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവ്വർ, ദൈത്യ-അസുരർ, ഋഷിമാർ (വാൽമീകി ഉൾപ്പെടെ) അവന്റെ യശസ്സിനെ പാടുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം വിധിനിർദ്ദേശവും ഫലശ്രുതിയും—ആ ലിംഗത്തിന്റെ മഹിമയാൽ ദശരഥൻ മഹാകീർത്തി നേടുന്നു; കാർത്തിക മാസത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് കാർത്തികീ വ്രതത്തിൽ, ദീപപൂജയും നൈവേദ്യാദികളും അർപ്പിച്ച് ശരിയായ രീതിയിൽ ആരാധിക്കുന്ന ഭക്തനും യശസ്വിയാകും.

7 verses

Adhyaya 172

भरतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Bharateśvara Liṅga)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട്—അൽപ്പം വടക്കോട്ടുള്ള ‘ഭരതേശ്വര’ എന്ന ലിംഗത്തിലേക്ക് പോകുക എന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കാരണകഥ പറയുന്നു—അഗ്നീധ്രന്റെ പുത്രനായ പ്രസിദ്ധ രാജാവ് ഭരതൻ ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ കഠിനതപസ്സു ചെയ്ത് സന്താനാർത്ഥം മഹാദേവനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. ശങ്കരൻ പ്രസന്നനായി അവന് എട്ട് പുത്രന്മാരെയും ഒരു മഹിമയുള്ള പുത്രിയെയും അനുഗ്രഹിച്ചു. ഭരതൻ തന്റെ രാജ്യം ഒൻപത് ഭാഗങ്ങളാക്കി മക്കൾക്ക് നൽകി; അതനുസരിച്ച് ദ്വീപനാമങ്ങൾ പ്രസിദ്ധമായി—ഇന്ദ്രദ്വീപം, കശേരു, താമ്രവർണം, ഗഭസ്തിമാൻ, നാഗദ്വീപം, സൗമ്യം, ഗാന്ധർവം, ചാരുണം; ഒൻപതാമത് പുത്രിയുടെ പേരിൽ ‘കുമാര്യാ’യായി അറിയപ്പെട്ടു. എട്ട് ദ്വീപുകൾ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങി, കുമാര്യാ-നാമ ദ്വീപം മാത്രം ശേഷിച്ചു; തെക്ക്–വടക്ക് വ്യാപ്തിയും വീതിയും യോജനകളിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അനവധി അശ്വമേധയാഗങ്ങളാൽ ഭരതന്റെ യജ്ഞകീർത്തി ഗംഗാ–യമുനാ പ്രദേശങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമായി; ഈശ്വരകൃപയാൽ അവൻ സ്വർഗത്തിൽ ആനന്ദിച്ചു. ഫലശ്രുതിയിൽ—ഭരതൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ലിംഗാരാധന എല്ലാ യജ്ഞ-ദാനഫലവും നൽകുന്നു; കാർത്തിക മാസത്തിൽ കൃത്തികാ-യോഗത്തിൽ ദർശനം ചെയ്താൽ ഭയങ്കര നരകത്തെ സ്വപ്നത്തിലും കാണുകയില്ല എന്ന് പറയുന്നു.

16 verses

Adhyaya 173

कुशकादिलिङ्गचतुष्टयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Four Liṅgas beginning with Kuśakeśvara

ശൈവ തത്ത്വസംവാദത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ഒരേ പ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന നാലു ലിംഗങ്ങളുടെ സംക്ഷിപ്ത തീർത്ഥയാത്രാവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. സാവിത്രിയുടെ പടിഞ്ഞാറായി, ദിശാസൂചനകളോടെ വിവരിച്ച സ്ഥലത്ത്, കിഴക്കോട്ട് രണ്ട് ലിംഗങ്ങളും പടിഞ്ഞാറോട്ട് രണ്ട് ലിംഗങ്ങളും തത്തത് മുഖാഭിമുഖമായി പ്രതിഷ്ഠിതമാണെന്ന് പറയുന്നു. അവയുടെ നാമങ്ങൾ ക്രമമായി—കുശകേശ്വരൻ (ആദ്യ), ഗർഗേശ്വരൻ (രണ്ടാം), പുഷ്കരേശ്വരൻ (മൂന്നാം), മൈത്രേയേശ്വരൻ (നാലാം) എന്നിങ്ങനെയാണ്. ഭക്തിയോടും ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടും കൂടി ഈ ലിംഗങ്ങളെ ദർശിക്കുന്ന ഭക്തൻ പാപമുക്തനായി ശിവന്റെ പരമധാമം പ്രാപിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രായോഗികവിധിയായി ശുക്ലപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ—പ്രത്യേകിച്ച് വൈശാഖത്തിൽ—ശ്രമപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത് ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജിപ്പിക്കുകയും ശേഷിയനുസരിച്ച് സ്വർണ്ണവും വസ്ത്രാദികളും ദാനം ചെയ്യുകയും വേണമെന്ന് പറയുന്നു. ഈ കടമകൾ പൂർത്തിയാകുമ്പോഴാണ് യാത്ര ‘സമ്പൂർണ്ണം’ എന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്; ദർശനത്തോടൊപ്പം തിഥിനിയമവും സാമൂഹികധർമ്മവും ഏകീകരിക്കുന്നു.

7 verses

Adhyaya 174

कुन्तीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kuntīśvara Liṅga: The Glory of the Shrine

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കൻ ഭാഗത്ത് ‘ഖാത’ (തോണ്ടിയ/താഴ്ന്ന കുഴിയിലുള്ള സ്ഥലം) അകത്ത് സ്ഥാപിതമായ ‘കുന്തീശ്വര’ എന്ന വിശിഷ്ട ലിംഗത്തിന്റെ മഹത്വം ഉപദേശിക്കുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അധികാരം സ്ഥാപനം-സ്മൃതിയാൽ ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു—കുന്തി തന്നെയാണ് ഈ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചതെന്നും, കുന്തിയോടൊപ്പം പാണ്ഡവർ തീർത്ഥയാത്രാസന്ദർഭത്തിൽ മുമ്പേ പ്രഭാസത്തിലെത്തിയിരുന്നുവെന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഈ ലിംഗം എല്ലാ പാപഭയവും അകറ്റുന്നതായി പറയുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് കാർത്തിക മാസത്തിലെ പൂജയ്ക്ക് അത്യധികം മഹിമയാണ്. ആ സമയത്ത് പൂജ ചെയ്യുന്ന ഭക്തൻ ഇഷ്ടസിദ്ധി പ്രാപിച്ച് രുദ്രലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ, വെറും ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ വാക്ക്-മനസ്-കർമ്മജന്യ പാപങ്ങൾ നശിക്കുന്നു എന്ന് പറഞ്ഞ്, ദർശനവും പൂജയും തീർത്ഥധർമ്മത്തിൽ ശുദ്ധി-മോക്ഷസാധനങ്ങളായി കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു.

6 verses

Adhyaya 175

अर्कस्थलमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Arkasthala / the Sun-site)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ‘അർക്കസ്ഥലം’ എന്ന പുണ്യസ്ഥാനത്തിന്റെ മഹത്വം സംക്ഷിപ്തമായി ഉപദേശിക്കുന്നു. മുൻപറഞ്ഞ സ്ഥലത്തിൽ നിന്ന് ആഗ്നേയ (തെക്ക്-കിഴക്ക്) ദിശയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഈ സ്ഥലം അത്യന്തം ശുഭവും ‘സർവ്വപാതകനാശനം’ എന്നും പ്രസ്തുതമാണ്. വെറും ദർശനത്താൽ തന്നെ ശോകം അകലും, ഏഴ് ജന്മങ്ങൾ വരെ ദാരിദ്ര്യം വരില്ല; കുഷ്ഠാദി രോഗങ്ങളും പ്രത്യേകമായി നശിക്കും എന്നും പറയുന്നു। അവിടത്തെ ദർശനഫലം കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ നൂറ് പശുക്കൾ ദാനം ചെയ്ത ഫലത്തോട് തുല്യമെന്നു കണക്കാക്കുന്നു. അനുഷ്ഠാനമായി—ത്രിസംഗമ തീർത്ഥത്തിൽ ഏഴ് ഞായറാഴ്ചകൾ സ്നാനം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, മഹിഷി (എരുമ) ദാനം—എന്ന ലഘുക്രമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ സഹസ്ര ദിവ്യവർഷങ്ങൾ സ്വർഗ്ഗവാസവും ബഹുമാനവും ലഭിക്കും എന്നു പറഞ്ഞ് തീർത്ഥദർശനം, വ്രതസ്നാനം, ദാനധർമ്മം എന്നിവയെ ഒരൊറ്റ തീർത്ഥയാത്രാവിധിയായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു।

6 verses

Adhyaya 176

सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Siddheśvara Māhātmya—Description of the Glory of Siddheśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട്, അർക്കസ്ഥലത്തിന് സമീപം ആഗ്നേയ (തെക്കുകിഴക്ക്) ദിക്കിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘സിദ്ധേശ്വര’ ലിംഗത്തെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു. ആ നാമത്തിന്റെ കാരണം കൂടി വിശദീകരിക്കുന്നു—അഷ്ടാദശ സഹസ്രം ഊർദ്ധ്വരേതസ്സ് (ബ്രഹ്മചാരികൾ) ആയ ഋഷികൾ ഈ ലിംഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട সাধനയിലൂടെ സിദ്ധി പ്രാപിച്ചതിനാൽ ഇതിന് ‘സിദ്ധേശ്വര’ എന്ന പേര് ലഭിച്ചു. അവസാനത്തിൽ ഭക്തന്റെ ആചാര-വിധി നിർദേശിക്കുന്നു—സ്നാനം ചെയ്ത് ഭക്തിയോടെ പൂജ ചെയ്യുക, ഉപവാസം അനുഷ്ഠിക്കുക, ഇന്ദ്രിയസംയമം പാലിക്കുക, നിയമപ്രകാരം പൂജ പൂർത്തിയാക്കി ബ്രാഹ്മണർക്കു ദക്ഷിണ നൽകുക. ഫലശ്രുതിയിൽ സർവകാമസമൃദ്ധിയും പരമപദപ്രാപ്തിയും പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

3 verses

Adhyaya 177

Lakulīśa-māhātmya (लकुलीशमाहात्म्य) — Glory of Lakulīśa in the Eastern Quarter of Prabhāsa

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് സംക്ഷിപ്തമായി ശൈവതത്ത്വസൂചന നൽകുന്നു. പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കുദിക്കിൽ, മുൻകാലത്തെ ഘോരതപസ്സിലൂടെ സിദ്ധി നേടിയ ശേഷം ഉയർന്ന നിലത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതനായ മൂർത്തിമാൻ ലകുലീശന്റെ സാന്നിധ്യം അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആ സ്ഥലം പാപശമനത്തിനും ശുദ്ധീകരണത്തിനും പ്രത്യേകമായി അഭിമുഖമാണെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് കാലവിശേഷം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—കാർത്തികീ മാസത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് കൃതികാ-യോഗസമയത്ത് ഭക്തിയോടെ പൂജ ചെയ്യുന്നവന് അപൂർവമായ അംഗീകാരം ലഭിക്കും. അത്തരം ഉപാസകൻ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ ജീവവർഗങ്ങളിലും ആദരാർഹനാകും. അവസാനം സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യ വിഭാഗത്തിൽ അധ്യായസമാപ്തിയുടെ കൊലോഫൻ രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

4 verses

Adhyaya 178

Bhārgaveśvara Māhātmya (Glorification of Bhārgaveśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ തീർത്ഥയാത്രയുടെ ഗമനക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു. ഭക്തൻ തെക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘ഭാർഗവേശ്വര’ എന്ന ശിവക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുകയും, അതിനെ സർവ്വപാപപ്രണാശക പുണ്യതീർത്ഥമായി മഹിമപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു। അവിടെ ദിവ്യപുഷ്പങ്ങളും ഉപഹാരങ്ങളും അർപ്പിച്ച് ദേവനെ പൂജിക്കലാണ് മുഖ്യവിധി. ഇങ്ങനെ പൂജിക്കുന്നവൻ ‘കൃതകൃത്യൻ’ ആകുകയും, സർവ്വകാമസിദ്ധിയോടെ സമൃദ്ധനാകുകയും ചെയ്യും എന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു; സ്ഥലം, പൂജാവിധി, ഫലം എന്നിവ സംക്ഷിപ്തമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു।

3 verses

Adhyaya 179

माण्डव्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māṇḍavyeśvara Māhātmya (Glorification of Māṇḍavyeśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് സംക്ഷിപ്തമായ തത്ത്വോപദേശം നൽകുന്നു. സിദ്ധേശലിംഗത്തിൽ നിന്ന് അഗ്നേയ ദിശയിൽ (തെക്ക്-കിഴക്കൻ കോണിൽ) മൂന്ന് ധനുസ്സിന്റെ ദൂരത്തിൽ മാണ്ഡവ്യേശ്വര ലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; അത് പാപവും മഹാപാതകങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നതാണെന്നും തീർത്ഥാടകർക്ക് സ്ഥലനിർദ്ദേശമാണെന്നും പറയുന്നു. മാഘമാസത്തിലെ ചതുര്ദശി നാൾ ഭക്തൻ അവിടെ പൂജ ചെയ്ത് രാത്രി ജാഗരണം പാലിക്കണം എന്ന വിധി നിർദേശിക്കുന്നു. നിയന്ത്രിത ഭക്തിയോടെ ഈ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ വീണ്ടും മർത്ത്യജീവിതത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരില്ല എന്ന ഫലശ്രുതിയോടെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു; ഇത് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യ ഭാഗത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നതായും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

3 verses

Adhyaya 180

Puṣpadanteśvara Māhātmya (पुष्पदन्तेश्वर-माहात्म्यम्) — The Glory of Puṣpadanteśvara

ഈ അധ്യായത്തിൽ ‘ഈശ്വര ഉവാച’ എന്ന നിലയിൽ, പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ‘പുഷ്പദന്തേശ്വര’ എന്ന മംഗളദേവസ്ഥാനത്തിന്റെ ദർശനം ചെയ്യണമെന്ന് തീർത്ഥയാത്രികനോട് നിർദേശിക്കുന്നു. പുഷ്പദന്തേശ്വരനെ ശങ്കരസാന്നിധ്യവുമായി ബന്ധമുള്ള ഗണേശരൂപമായി വ്യക്തമാക്കുകയും, അതിലൂടെ സ്ഥലത്തിന്റെ ശൈവപ്രാമാണ്യവും മഹിമയും പ്രതിപാദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവിടെ കഠിനതപസ് അനുഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടതും, അതിന്റെ പര്യവസാനമായി ആ സ്ഥാനത്ത് ലിംഗപ്രതിഷ്ഠ നടന്നതും പറയുന്നു. ആ പവിത്ര പ്രതിഷ്ഠയുടെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ജന്മ-സംസാരബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും എന്നതാണ് വ്യക്തമായ ഫലശ്രുതി. കൂടാതെ ഇഹലോകത്തിൽ ഇഷ്ടസിദ്ധിയും പരലോകത്തിൽ ശുഭഫലപ്രാപ്തിയും ലഭിക്കും എന്നും സംക്ഷിപ്തമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 181

Kṣetrapāleśvara-māhātmya (The Glory of Kṣetrapāleśvara)

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ‘ക്ഷേത്രപാലേശ്വര’ എന്ന ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹത്വം ഉപദേശിക്കുന്നു. അത് സിദ്ധേശ്വരത്തിന് സമീപം, കിഴക്കോട്ട് അല്പദൂരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതായി പറഞ്ഞ് അവിടെ പോകേണ്ട വിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ശുക്ല പഞ്ചമി തിഥിയിൽ അവിടെ ദർശനം ചെയ്ത്, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും പുഷ്പങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് ക്രമമായി വിധിപൂർവ്വം പൂജ നടത്തണം. തുടർന്ന് സ്വന്തം ശേഷിയനുസരിച്ച് വിവിധ ആഹാരങ്ങളാൽ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ഭോജനമൊരുക്കുക—ഇതാണ് ദാനധർമ്മം; ഇതിലൂടെ വ്യക്തിഗത ഭക്തിയും സാമൂഹിക ധർമ്മവും ഏകീകരിക്കുന്നു. അവസാനത്തിൽ ഇത് സ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസ ഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ 181-ാം അധ്യായമാണെന്ന് കൊലോഫൺ വ്യക്തമാക്കുന്നു; തീർത്ഥ-ഭൂഗോള വിവരണത്തിന്റെ ക്രമബദ്ധതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു।

4 verses

Adhyaya 182

वसुनन्दा-मातृगण-श्रीमुख-विवर-माहात्म्य (Vasunandā Mothers and the Śrīmukha Cleft: Sacred Significance)

അധ്യായം 182 പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ സൂക്ഷ്മമായ തീർത്ഥ-നിർദ്ദേശമാണ് നൽകുന്നത്. തെക്കുഭാഗത്ത് അർക്കസ്ഥലത്തിനടുത്തായി ‘വസുനന്ദാ’ എന്ന മുഖ്യനാമത്തോടെ അറിയപ്പെടുന്ന മാതൃഗണം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; തീർത്ഥാടകൻ അവരെ ദർശിക്കണമെന്ന് പറയുന്നു. ആശ്വയുജ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ നവമിദിനത്തിൽ, നിയന്ത്രണമുള്ള ഭക്തൻ വിധിപൂർവം ശാന്തവും ഏകാഗ്രവുമായ മനസ്സോടെ ആ മാതാക്കളെ പൂജിക്കണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ ‘സമൃദ്ധി’ ലഭിക്കും; അത് അശാസ്ത്രീയ/അസംയമികൾക്ക് ദുർലഭമാണെന്ന് ഗ്രന്ഥം വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് സമീപത്തെ ‘ശ്രീമുഖ’ബന്ധപ്പെട്ട പവിത്ര വിവരം (ചിര/ഗുഹാമുഖം) സൂചിപ്പിച്ച്, സിദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അതേ ദിവസത്തിൽ അതിനെയും പൂജിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.

6 verses

Adhyaya 183

त्रिसंगममाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Trisaṅgama (Threefold Confluence)

അധ്യായം 183-ൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ‘മിശ്ര-തീർത്ഥം’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ‘ത്രിസംഗമ’ത്തിന്റെ മഹത്വം ഉപദേശിക്കുന്നു—സരസ്വതി, ഹിരണ്യാ, സമുദ്രം എന്നീ മൂന്നിന്റെയും സംഗമസ്ഥലം. ഇത് ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭം, എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും ശ്രേഷ്ഠം; പ്രത്യേകിച്ച് സൂര്യ-പർവ്വദിനങ്ങളിൽ ഇവിടെ ചെയ്യുന്ന സ്നാനം, ദാനം, ജപം ‘കോടിഗുണ’ ഫലം നൽകുന്നു എന്നും, കുരുക്ഷേത്രത്തേക്കാൾ പോലും അധിക പ്രഭാവമുണ്ടെന്നും പറയുന്നു. മങ്കീശ്വര ലിംഗത്തിന്റെ സമീപതത്ത്വം വിശദീകരിച്ച്, ആ പരിധിവരെ അനവധി തീർത്ഥങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സമൂഹത്തിൽ അവഗണിക്കപ്പെടുന്നവരായാലും ഈ തീർത്ഥപ്രഭാവം മൂലം സ്വർഗ്ഗഫലം പ്രാപിക്കും എന്ന വാക്കിലൂടെ സ്ഥലത്തിന്റെ പരിവർത്തനശക്തി വ്യക്തമാക്കുന്നു. യാത്രാഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ പാലിക്കേണ്ട ധർമ്മവും പറയുന്നു—ഉപയോഗിച്ച വസ്ത്രം, സ്വർണം, പശു എന്നിവ ബ്രാഹ്മണന് ദാനം ചെയ്യണം; കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ പിതൃതർപ്പണം നടത്തണം. അവസാനം ത്രിസംഗമം മഹാപാപനാശകമെന്നും, പ്രത്യേകിച്ച് വൈശാഖത്തിൽ അത്യന്തം ഫലദായകമെന്നും, പാപക്ഷയത്തിനും പിതൃപ്രീതിക്കും വൃഷോത്സർഗം (കാളയെ വിധിപൂർവ്വം വിട്ടയക്കൽ/ദാനം) ശ്രേഷ്ഠമെന്നും ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു.

11 verses

Adhyaya 184

मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Mankīśvara)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പറയുന്നു—ത്രിസംഗമത്തിനടുത്ത് പാപനാശകമായ ‘മങ്കീശ്വര’ എന്ന മഹാതീർത്ഥം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അവിടെ തപസ്വികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മങ്കീ മഹർഷി, പ്രഭാസം ശങ്കരന്റെ പ്രിയ മഹാക്ഷേത്രമെന്ന് അറിഞ്ഞ്, മൂല‑കന്ദ‑ഫലാഹാരത്തിൽ ദീർഘകാലം കഠിനതപസ് ചെയ്തു. ദീർഘകാലത്തിനു ശേഷം അദ്ദേഹം മഹാദേവനെ ലിംഗരൂപത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. പ്രസന്നനായ ശിവൻ വരം നൽകുമ്പോൾ, മഹർഷി—എന്റെ നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ ലിംഗരൂപമായി ഈ സ്ഥലത്ത് യുഗങ്ങളോളം നിലകൊള്ളണമെന്നു അപേക്ഷിച്ചു. ശിവൻ സമ്മതിച്ച് അവിടെ അന്തർഹിതമായി നിലകൊണ്ടു; അതിനാൽ ആ ലിംഗം ‘മങ്കീശ്വര’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി. മാഘമാസത്തിലെ ത്രയോദശി അല്ലെങ്കിൽ ചതുര്ദശി നാൾ അഞ്ചു ഉപചാരങ്ങളോടെ പൂജിച്ചാൽ ഇഷ്ടഫലം ലഭിക്കും. പൂർണ്ണ യാത്രാഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അവിടെ ഗോ‑ദാനം ചെയ്യണമെന്ന് വിധി പറയുന്നു.

8 verses

Adhyaya 185

Devamātā Sarasvatī in Gaurī-Form at the Nairṛta Quarter (Worship, Feeding, and Golden Sandal Dāna)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ദേവമാതാ സരസ്വതിയുടെ സ്ഥലവിശേഷ അവതാരത്തെക്കുറിച്ച് ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു. അവൾ ‘ദേവമാതാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയും ലോകത്ത് സരസ്വതി എന്ന നാമത്തിൽ സ്തുത്യയും ആകുന്നു; നൈഋത (തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിശയിൽ ഗൗരീരൂപം ധരിച്ചു പാദുകാസനത്തിൽ ആസീനയായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. അവളുടെ രൂപത്തിൽ ‘വഡവാ/വഡവാനല’ പ്രതീകസൂചനയും കാണുന്നു; ദേവന്മാർ വഡവാനലഭയത്തിൽ നിന്ന് മാതാവുപോലെ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതിനാൽ പണ്ഡിതർ അവളെ ദേവമാതാ എന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു എന്ന കാരണവും വിശദീകരിക്കുന്നു. മാഘമാസത്തിലെ തൃതീയ തിഥിയിൽ നിയന്ത്രണമുള്ള പുരുഷൻ അല്ലെങ്കിൽ ശീലവതിയായ സംയമിത സ്ത്രീ അവളെ പൂജിച്ചാൽ ഇഷ്ടഫലം ലഭിക്കും എന്ന് കാലവിധാനം പറയുന്നു. തുടർന്ന് അതിഥിസത്കാരത്തിന്റെ പുണ്യം—പായസം, പഞ്ചസാര മുതലായ മധുരപദാർത്ഥങ്ങളോടെ ഒരു ദമ്പതികളെ ഭോജനിപ്പിച്ചാൽ മഹത്തായ ഗൗരീ-ഭോജനവ്രതഫലത്തോട് തുല്യമായ ഫലം ലഭിക്കുന്നു. അവസാനം ആ തീർത്ഥത്തിൽ സദാചാരിയായ ബ്രാഹ്മണന് സ്വർണപാദുക ദാനം ചെയ്യണമെന്ന് ദാനവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു.

6 verses

Adhyaya 186

Nāgasthāna-māhātmya (Glory of the Nāga Station at Tri-saṅgama)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—മങ്കീശന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ത്രി-സംഗമവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മഹത്തായ നാഗസ്ഥാനം ഉണ്ട്; അത് മഹാപാപനാശകവും അതിപ്രഭാവശാലിയുമായ തീർത്ഥമാണ്, അവിടെ പോകണം. ഈ അധ്യായത്തിൽ ബലഭദ്രന്റെ ഇതിഹാസവും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു—കൃഷ്ണന്റെ ദേഹത്യാഗവാർത്ത കേട്ട് അദ്ദേഹം പ്രഭാസത്തിൽ എത്തി, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അതുല്യ മഹിമയും യാദവരുടെ വിനാശവും കണ്ടു വൈരാഗ്യം സ്വീകരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം ശേഷനാഗരൂപത്തിൽ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് പരമ ത്രി-സംഗമ തീർത്ഥത്തിലെത്തി, പാതാളത്തിലേക്കുള്ള ‘വാതിൽ’പോലെയുള്ള മഹാമുഖം ദർശിച്ച് വേഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അനന്തൻ വസിക്കുന്ന ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. നാഗരൂപത്തിൽ പ്രവേശിച്ചതിനാൽ ആ സ്ഥലം ‘നാഗസ്ഥാനം’ എന്നറിയപ്പെട്ടു; ദേഹത്യാഗം നടന്ന സ്ഥലം ‘ശേഷസ്ഥാനം’ എന്നുപ്രസിദ്ധമായി—നാഗരാദിത്യത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത്. വിധി—ത്രി-സംഗമത്തിൽ സ്നാനം, നാഗസ്ഥാനപൂജ, പഞ്ചമിദിനത്തിൽ നിയന്ത്രിതാഹാരത്തോടെ ഉപവാസം, ശ്രാദ്ധകർമ്മം, ശേഷിയനുസരിച്ച് ബ്രാഹ്മണന് ദക്ഷിണാദാനം. ഫലശ്രുതി—ദുഃഖനിവൃത്തി, രുദ്രലോകപ്രാപ്തി; ശേഷനാഗന് സമർപ്പിച്ച തേൻചേർത്ത ക്ഷീരാന്നം മുതലായവകൊണ്ട് ബ്രാഹ്മണഭോജനം നടത്തുകയാണെങ്കിൽ ‘കോടികൾ’ക്ക് ഭക്ഷണം നൽകിയതിനു തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കും എന്ന് ദാനമഹിമ ഉറപ്പിക്കുന്നു.

12 verses

Adhyaya 187

प्रभासपञ्चकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Five Prabhāsas

അധ്യായം 187 ശിവ–ദേവി തത്ത്വസംവാദരൂപത്തിലാണ്. ഈശ്വരൻ ‘പ്രഭാസ-പഞ്ചകം’ എന്ന തീർത്ഥപരിക്രമയെ വിവരിക്കുന്നു—മുഖ്യ പ്രഭാസം, വൃദ്ധ-പ്രഭാസം, ജല-പ്രഭാസം, കൃതസ്മര-പ്രഭാസം (ശ്മശാന/ഭൈരവപരിസരബന്ധിതം) മുതലായ അഞ്ച് പ്രഭാസസ്ഥലങ്ങൾ. ഭക്തിയോടെ ഇവ സന്ദർശിച്ചാൽ ജരാ–മരണാതീതമായ, പുനരാഗമനരഹിതമായ അവസ്ഥ ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. കൂടാതെ തീർത്ഥവിധി: പ്രഭാസത്തിൽ സമുദ്രസ്നാനം, പ്രത്യേകിച്ച് അമാവാസിയും ചതുര്ദശി/പഞ്ചദശി ദിവസങ്ങളും, രാത്രിജാഗരണം, യഥാശക്തി ബ്രാഹ്മണഭോജനം, ദാനം (പ്രത്യേകിച്ച് ഗോദാനം, സ്വർണ്ണദാനം) എന്നിവ ധർമ്മപരമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദേവി “ഒരു പ്രഭാസം തന്നെ പ്രസിദ്ധം; അഞ്ചെന്തിന്?” എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. അപ്പോൾ കാരണകഥ: ശിവൻ ദിവ്യരൂപത്തിൽ ദാരുകവനത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, ഋഷികൾ ഗൃഹസ്ഥക്രമം കലങ്ങിയതായി കരുതി കോപിച്ച് ശാപം നൽകുന്നു; ഫലമായി ശിവലിംഗം പതിക്കുന്നു. ലിംഗപതനത്തോടെ ഭൂകമ്പം, സമുദ്രോദ്വേഗം, പർവ്വതവിദാരണ തുടങ്ങിയ ലോകവ്യാപക അസ്ഥിരത ഉണ്ടാകുന്നു. ദേവന്മാർ ആദ്യം ബ്രഹ്മാവിനെയും പിന്നെ വിഷ്ണുവിനെയും ഒടുവിൽ ശിവനെയും ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ശിവൻ ശാപത്തെ പ്രതിരോധിക്കാതെ പതിച്ച ലിംഗത്തെയേ പൂജിക്കണമെന്ന് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ലിംഗത്തെ പ്രഭാസത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് പൂജിച്ച് അതിന്റെ താരകശക്തി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അവസാനം ഇന്ദ്രന്റെ ആവരണം/അവരോധം മൂലം മനുഷ്യരുടെ സ്വർഗ്ഗഗമനം കുറഞ്ഞുവെന്ന് പറഞ്ഞ്, പ്രഭാസമഹോദയം സർവ്വപാപനാശകവും സർവ്വകാമഫലപ്രദവും ആണെന്ന് ഉപസംഹരിക്കുന്നു.

47 verses

Adhyaya 188

Rudreśvaramāhātmya (Glorification of Rudreśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ സംക്ഷിപ്ത യാത്രാ-നിർദ്ദേശം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ദേവിയോട്—ആദി-പ്രഭാസത്തിൽ നിന്ന് മൂന്ന് ധനുസ്സളവു ദൂരത്തിൽ ഭൂമിയിൽ ‘രുദ്രേശ്വര’ എന്ന സ്വയംഭൂ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിതമാണെന്ന്, അവിടെ ചെന്നു ദർശനവും പൂജയും ചെയ്യണമെന്ന് നിർദേശിക്കുന്നു. സ്ഥലമാഹാത്മ്യത്തിന്റെ കാരണവും പറയുന്നു—രുദ്രൻ ധ്യാനസ്ഥിതിയിൽ പ്രവേശിച്ച് തന്റെ തന്നെ തേജസ്സിനെ അവിടെ സ്ഥാപിച്ചു/നിക്ഷേപിച്ചു; അതിനാൽ ഇത് മനുഷ്യനിർമ്മിതമല്ല, ദൈവസാന്നിധ്യത്താൽ പവിത്രമാണ്. അവസാനം ഫലശ്രുതി—രുദ്രേശ്വര ദർശന-പൂജകൾ സർവ്വപാപനാശകരവും ഭക്തന് ഇഷ്ടഫലവും സർവ്വകാമനാപ്രാപ്തിയും നൽകുന്നതുമാണെന്ന് പറയുന്നു।

4 verses

Adhyaya 189

कर्ममोटीमाहात्म्यवर्णनम् — Karmamoṭī Māhātmya (Glorification of Karmamoṭī)

അധ്യായം 189 പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ ഒരു പ്രത്യേക തീർത്ഥത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്തവും സ്ഥലനിഷ്ഠവുമായ തത്ത്വമാഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പടിഞ്ഞാറോട്ട് “അധിക ദൂരമല്ല” എന്നിടത്തെ ഒരു ദേവാലയസമുച്ചയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ ചണ്ഡികയും കർമമോട്ടീ ദേവിയും ഒരുമിച്ച് വിരാജിക്കുന്നു, കോടി-സംയുതമായ യോഗിനീ സമൂഹം ആ സ്ഥലത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരിക്കുന്നു. ഈ സ്ഥലം പീഠത്രയമായി—ആദിമം, ത്രിലോകപൂജിതം—എന്ന് പറഞ്ഞ്, പ്രാദേശികമായിട്ടും സർവ്വലോകാധികാരമുള്ള മഹിമ സ്ഥാപിക്കുന്നു. വിധി: നവമി തിഥിയിൽ ദേവീപീഠത്തെയും യോഗിനീ സന്നിധിയെയും സമ്പൂർണ്ണമായി പൂജിക്കണം. ഫലശ്രുതി വ്യക്തം—സാധകൻ എല്ലാ അഭീഷ്ടങ്ങളും നേടുകയും സ്വർഗത്തിൽ ദിവ്യസ്ത്രീകൾക്ക് പ്രിയനാകുകയും ചെയ്യുന്നു; ശരിയായ കാല-ദേശങ്ങളിൽ ചെയ്ത ആരാധന സ്വർഗ്യപുണ്യവും മംഗളഫലവും വർധിപ്പിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ സൂചനയാണിത്.

3 verses

Adhyaya 190

मोक्षस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Mokṣasvāmin (Liberation-Granting Hari)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസപ്രദേശത്തിലെ നൈഋത (തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിക്കിൽ, മുഖ്യ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന് സമീപമായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഹരിയുടെ മോക്ഷദായക രൂപമായ ‘മോക്ഷസ്വാമി’യെക്കുറിച്ച് ഉപദേശിക്കുന്നു. ഏകാദശിദിനത്തിൽ ജിതാഹാരം (നിയന്ത്രിത ആഹാരം) പാലിച്ച് ഭക്തൻ വിധിപൂർവ്വം പൂജ ചെയ്യണം; പ്രത്യേകിച്ച് മാഘമാസത്തിൽ ഈ വ്രതം അത്യന്തം ഫലപ്രദമാണെന്ന് പറയുന്നു. ഈ ആരാധനയുടെ ഫലം അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗഫലത്തോട് തുല്യമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അതേ സ്ഥലത്ത് അനശനം, ചാന്ദ്രായണാദി വ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചാൽ മറ്റു തീർത്ഥങ്ങളെക്കാൾ കോടി-ഗുണ ഫലം ലഭിച്ച് അഭീഷ്ടസിദ്ധി ലഭിക്കും എന്നും വർണ്ണിക്കുന്നു. അവസാനം ഇത് സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ അധ്യായമാണെന്ന് കൊലഫോൺ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 191

अजीगर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ajeegarteśvara Māhātmya (Glorification of Ajeegarteśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസ ഖണ്ഡത്തിലെ തീർത്ഥയാത്രാക്രമത്തിൽ സംക്ഷിപ്ത നിർദ്ദേശം നൽകുന്നു. ഈശ്വരൻ ദേവിയോട്—ചന്ദ്രവാപി എന്ന പുണ്യജലസ്രോതസ്സിന്റെ സമീപത്തും, മറ്റൊരു പ്രസിദ്ധമായ സ്ഥലചിഹ്നത്തിനടുത്തും സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഹരസ്വരൂപമായ അജീഗർത്തേശ്വരത്തിലേക്ക് മുന്നേറണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. അവിടെ എത്തി ബന്ധപ്പെട്ട ജലാശയത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് ശിവലിംഗത്തെ പൂജിക്കണമെന്ന ലഘുവിധിക്രമം പറയുന്നു. സ്നാനാനന്തര ലിംഗപൂജയാൽ ഘോരപാതകങ്ങൾ നശിച്ച്, അവസാനം ഭക്തന് ശിവപദം ലഭിക്കുന്നു എന്ന ഫലശ്രുതിയിലൂടെ ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു.

3 verses

Adhyaya 192

Viśvakarmeśvara-māhātmya (विश्वकर्मेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Viśvakarmeśvara

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് തത്ത്വോപദേശമായി സംസാരിച്ച്, വിശ്വകർമ്മൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ഒരു പ്രത്യേക ലിംഗത്തിന്റെ ദർശനത്തിലേക്ക് മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശം നൽകുന്നു. ആ മഹാപ്രഭാവമുള്ള ലിംഗം മോക്ഷസ്വാമിയുടെ വടക്കുഭാഗത്താണെന്നും, ‘അഞ്ച് ധനുസ്’ എന്ന അളവിനുള്ളിൽ അതിന്റെ സ്ഥാനം വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ടെന്നും പറഞ്ഞ് തീർത്ഥയാത്രയുടെ ക്രമം സൂക്ഷ്മമായി രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. ദർശനകേന്ദ്രിത ഫലശ്രുതി ഇങ്ങനെ പറയുന്നു—ശ്രദ്ധയോടെ ആ ലിംഗത്തെ സമ്യക് ദർശിക്കുന്ന മനുഷ്യന് തീർത്ഥയാത്രാഫലം ലഭിക്കും; വാചികവും മാനസികവുമായ പാപങ്ങൾ ആ ദർശനത്താൽ നശിക്കും. അവസാനം കോലോഫോണിൽ, ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണത്തിന്റെ 81,000 ശ്ലോകസമാഹാരത്തിൽ, പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ പ്രഥമ പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിനുള്ളിലെ ‘വിശ്വകർമ്മേശ്വര-മാഹാത്മ്യ’ അധ്യായമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 193

Yameśvara-māhātmya-varṇanam (Glorification of Yameśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ സ്വയം മഹാദേവിയോടു നേരിട്ട് തത്ത്വോപദേശമായി സംസാരിക്കുന്നു. പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിലെ തീർത്ഥാടകൻ എങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കണം എന്ന് നിർദ്ദേശിച്ച്, “അനുത്തമൻ” (അപരിമിത ശ്രേഷ്ഠൻ) എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന യമേശ്വരനെ സമീപിക്കണമെന്ന് പറയുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സ്ഥാനം കൂടി വ്യക്തമാക്കുന്നു—നൈഋത്യ (തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിക്കിൽ, അധികം ദൂരമല്ല—അതുകൊണ്ട് ഇത് മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശവും ആചാരസൂചനയും ആകുന്നു. ഫലശ്രുതി സംക്ഷിപ്തവും നിർണ്ണായകവും: യമേശ്വര ദർശനമാത്രം പാപ-ശമനം നൽകുന്നു; കൂടാതെ എല്ലാ അഭിലഷിത കാമനകളുടെയും ഫലം നൽകുന്നവൻ (സർവകാമ-ഫല-പ്രദ) എന്നും പറയുന്നു. അവസാനം ഇത് സ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസ-ക്ഷേത്ര-മാഹാത്മ്യത്തിൽ ഉൾപ്പെട്ട “യമേശ്വര-മാഹാത്മ്യ-വർണനം” എന്ന അധ്യായമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

3 verses

Adhyaya 194

अमरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Amareśvara Māhātmya—Description of the Glory of Amareśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് “ദേവൈഃ പ്രതിഷ്ഠിതം” എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ലിംഗത്തെക്കുറിച്ച് ഉപദേശിക്കുന്നു. ആ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ “പ്രഭാവം” അറിയുന്നത് സർവപാതകനാശനവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച്, അമരേശ്വരത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ധർമ്മ-ആചാരപരമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ലിംഗത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഉഗ്രതപസ് ചെയ്യണമെന്ന് വിധിക്കുന്നു; അതിന്റെ ദർശനത്തിലൂടെ തീർത്ഥയാത്രികൻ കൃതകൃത്യൻ—ധാർമ്മികമായി പരിപൂർണ്ണൻ—ആകുന്നു എന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. തുടർന്ന് വേദപാരഗനായ ബ്രാഹ്മണന് ഗോദാനം ചെയ്യാൻ ശുപാർശ ചെയ്ത്, യോജ്യപാത്രദാനം യാത്രാഫലം കൂടുതൽ ഉർജിതവും ദൃഢവുമാക്കുന്നു എന്ന് ഉപസംഹരിക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 195

वृद्धप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vṛddha Prabhāsa (Origin and Merit)

ഈ അധ്യായം ശൈവ വ്യാഖ്യാനസംഭാഷണരൂപത്തിലാണ്. നിയമാനുഷ്ഠാനമുള്ള തീർത്ഥാടകൻ ആദി പ്രഭാസത്തിന്റെ തെക്കിലുള്ള വൃദ്ധപ്രഭാസത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന് ഈശ്വരൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. അവിടെ “ചതുര്മുഖ”മായി പ്രസിദ്ധമായ ലിംഗം വെറും ദർശനമാത്രത്തിൽ പാപഹരമെന്ന് പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. ആ നാമത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും ദർശനം–സ്തുതി–പൂജ എന്നിവയുടെ ഫലവും ശ്രീദേവി ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പുരാതന മന്വന്തരത്തിലും ത്രേതായുഗസന്ദർഭത്തിലും നടന്ന കഥ പറയുന്നു. വടക്കുനിന്ന് വന്ന ഋഷികൾ പ്രഭാസദർശനത്തിനായി എത്തിയപ്പോൾ, ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രബന്ധം മൂലം ശൈവ ലിംഗം മറഞ്ഞുകിടന്നതായി കണ്ടു. ദർശനം കൂടാതെ മടങ്ങില്ലെന്ന് നിശ്ചയിച്ച് അവർ ഋതുക്കൾ കടന്ന ദീർഘതപസ്സു ചെയ്തു—ബ്രഹ്മചര്യം, കഠിനനിയമങ്ങൾ, ശീത–ഉഷ്ണ സഹനം മുതലായവ—അവസാനം വാർദ്ധക്യത്തിലെത്തി. അവരുടെ അചഞ്ചല നിശ്ചയം കണ്ട ശങ്കരൻ കരുണയോടെ ഭൂമി പിളർത്തി തന്റെ ലിംഗം വെളിപ്പെടുത്തി; ദർശനം ലഭിച്ച ഋഷികൾ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് പോയി. ഇന്ദ്രൻ വീണ്ടും മറയ്ക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും, വാർദ്ധക്യഭാവത്തിൽ ദർശനം ലഭിച്ചതിനാൽ ആ സ്ഥലം “വൃദ്ധപ്രഭാസം” എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി. ഫലശ്രുതിയിൽ ഭക്തിയോടെ ആ തീർത്ഥദർശനം രാജസൂയവും അശ്വമേധവും പോലെയുള്ള മഹായാഗങ്ങളോടു തുല്യമായ പുണ്യം നൽകുന്നു എന്നും, പൂർണ്ണഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ബ്രാഹ്മണന് ഉക്ഷാ (കാള) ദാനം ചെയ്യണമെന്ന് ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു എന്നും പറയുന്നു।

21 verses

Adhyaya 196

जलप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | Jala-Prabhāsa: The Māhātmya of the Water-Prabhāsa Tīrtha

ഈശ്വരൻ ദേവിയെ വൃദ്ധ-പ്രഭാസത്തിന്റെ തെക്കിലുള്ള ജലാധിഷ്ഠിത പ്രഭാസ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് നയിച്ച് അതിന്റെ ‘ഉത്തമ’ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. കഥയുടെ കേന്ദ്രം ജാമദഗ്ന്യ രാമൻ (പരശുരാമൻ) ആകുന്നു; ക്ഷത്രിയസംഹാരത്തിന്റെ മഹാകർമത്തിനു ശേഷം ഉള്ളിൽ ഘൃണയും ഗ്ലാനിയും നിറഞ്ഞ്, അനവധി വർഷങ്ങൾ മഹാദേവനെ കഠിനതപസ്സും ആരാധനയും കൊണ്ട് സേവിക്കുന്നു. ശിവൻ പ്രസന്നനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു വരം നൽകുന്നു. രാമൻ ശിവന്റെ സ്വന്തം ലിംഗദർശനം അപേക്ഷിക്കുന്നു; ഭയത്താൽ ഇന്ദ്രൻ വജ്രംകൊണ്ട് അതിനെ വീണ്ടും വീണ്ടും മൂടുന്നു എന്ന വിവരണം ഉണ്ട്. ശിവൻ ആ രൂപത്തിൽ നേരിട്ടുള്ള ലിംഗദർശനം നൽകാതെ, പരിഹാരമാർഗം പറയുന്നു—തീർത്ഥസ്പർശം കൊണ്ടും, പുണ്യജലത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ലിംഗത്തെ സമീപിച്ചും രാമന്റെ ദുഃഖവും പാപവും അകലും. തുടർന്ന് ജലത്തിൽ നിന്ന് മഹാലിംഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും സ്ഥലം ‘ജല-പ്രഭാസ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. അവസാനത്തിൽ ഫലശ്രുതി—മാത്രം തീർത്ഥസ്പർശം കൊണ്ടുതന്നെ ശിവലോകപ്രാപ്തി, അവിടെ ഒരു സദാചാര ബ്രാഹ്മണനെ പോലും ഭോജനിപ്പിക്കുന്നത് ഉമാസഹിത ശിവനെ ഭോജനിപ്പിക്കുന്നതിനു തുല്യം. ഈ കഥ പാപശമനകരവും സർവകാമഫലപ്രദവും ആണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

17 verses

Adhyaya 197

जमदग्नीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jamadagniśvara: Account of the Sacred Merit

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് വൃദ്ധ-പ്രഭാസത്തിന് സമീപമുള്ള ജമദഗ്നീശ്വര ശിവന്റെ തീർത്ഥയാത്രയെ ഉപദേശിക്കുന്നു. ജമദഗ്നി ഋഷി പ്രതിഷ്ഠിച്ച ഈ ക്ഷേത്രം സർവ്വപാപ-ഉപശമനകരമെന്നും, ദേവന്റെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ പുരാണോക്ത ‘ഋണത്രയം’ നിന്നു വിമോചനം ലഭിക്കുമെന്നും പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ‘നിധാന-വാപി’ എന്ന ജലതീർത്ഥം പരിചയപ്പെടുത്തി, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് പൂജ ചെയ്താൽ ധനസമൃദ്ധിയും ഇഷ്ടഫലസിദ്ധിയും ലഭിക്കും എന്ന വിധി പറയുന്നു. പുരാതനകാലത്ത് പാണ്ഡവർ നിധി (ഖജനാവ്) കണ്ടെത്തിയതുകൊണ്ട് ഈ വാപിയുടെ നാമവും കീർത്തിയും പ്രസിദ്ധമായി, അത് ‘ത്രിലോക-പൂജിതം’ ആയി ഉയർത്തിപ്പറയപ്പെടുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതിയിൽ സ്നാനം ദുര്ഭാഗ്യം നീക്കി സൗഭാഗ്യം നൽകുകയും ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റുകയും ചെയ്യുമെന്ന് ശുഭവചനത്തോടെ ഉറപ്പിക്കുന്നു.

6 verses

Adhyaya 198

Pañcama-prabhāsa-kṣetra-māhātmya: Mahāprabhāsa, Tejas-udbhava, and the Spārśa-liṅga Tradition

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോടുള്ള സംവാദത്തിൽ മഹാപ്രഭാസം എന്ന അതിപുണ്യക്ഷേത്രത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് ജലപ്രഭാസത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; യമന്റെ പാത തടയുന്ന—അഥവാ രക്ഷയും മോക്ഷവും നൽകുന്ന—സ്ഥാനമായി വിവരണം. ത്രേതായുഗത്തിൽ ഇവിടെ ദിവ്യതേജസ്സുള്ള ‘സ്പർശ-ലിംഗം’ പ്രസിദ്ധമായിരുന്നു; അതിന്റെ സ്പർശമാത്രം വിമുക്തി നൽകുന്നു എന്ന സ്മരണയുണ്ട്. പിന്നീട് ഭയാകുലനായ ഇന്ദ്രൻ വന്ന് വജ്രസദൃശമായ ആവരണം/അവരോധം കൊണ്ട് ലിംഗത്തെ മൂടുകയോ നിയന്ത്രിക്കുകയോ ചെയ്യുമ്പോൾ, നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത ഉഷ്മാ-തേജസ് പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു ജ്വാലാഗ്രമുള്ള മഹാലിംഗരൂപമായി വ്യാപിച്ച് പുകയും അഗ്നിയും കൊണ്ട് ത്രിലോകത്തെ കലക്കുന്നു. ദേവന്മാരും വേദജ്ഞരായ ഋഷിമാരും ശശിശേഖര ശിവനെ സ്തുതിച്ച്—ഈ സ്വദാഹക തേജസിനെ നിയന്ത്രിക്കണമേ, സൃഷ്ടി പ്രളയത്തിലേക്ക് പതിക്കരുതേ—എന്ന് പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. തുടർന്ന് തേജസ് അഞ്ചു പ്രവാഹങ്ങളായി വിഭജിച്ച് ഭൂമിയെ ഭേദിച്ച് പഞ്ചപ്രഭാസ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; പുറപ്പെടുവാനുള്ള വഴിയിൽ ശിലാദ്വാരം സ്ഥാപിച്ച് വിള്ളൽ അടച്ചപ്പോൾ പുക ശമിച്ച് ലോകങ്ങൾ സ്ഥിരത പ്രാപിക്കുന്നു, തേജസ് അവിടെയേയ്ക്ക് പരിമിതമാവുന്നു. ശിവന്റെ പ്രേരണയിൽ ദേവന്മാർ അവിടെ ലിംഗപ്രതിഷ്ഠ നടത്തുന്നു; ആ സ്ഥലം മഹാപ്രഭാസമായി പ്രസിദ്ധമാകുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—വിവിധ പുഷ്പങ്ങളാൽ ഭക്തിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ അക്ഷയ പരമപദം ലഭിക്കും; ദർശനമാത്രം പാപനാശവും ഇഷ്ടസിദ്ധിയും നൽകും. ദാനമായി—നിയമശീലനായ ബ്രാഹ്മണന് സ്വർണ്ണദാനം, വിധിപൂർവ്വം ദ്വിജന് ഗോദാനം—ജന്മഫലം നൽകുകയും രാജസൂയ-അശ്വമേധ യാഗസമമായ പുണ്യം പ്രദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു.

19 verses

Adhyaya 199

दक्षयज्ञविध्वंसनम् (Destruction/Disruption of Dakṣa’s Sacrifice) and the Etiology of Kṛtasmaradeva

ഈ അധ്യായത്തിൽ തീർത്ഥമാർഗ്ഗനിർദ്ദേശത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ശിവ–ദേവി തത്ത്വസംവാദം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ദേവിയെ തെക്കോട്ട് സരസ്വതിയുടെ മനോഹര തീരത്തുള്ള സ്വയംഭൂ ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് നയിച്ച്, അവിടെ ‘കൃതസ്മരദേവ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ ദേവൻ പാപശുദ്ധികരനാണെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് കാമദഹനത്തിന് ശേഷം രതിയുടെ വിലാപവും, ദൈവാനുഗ്രഹത്താൽ ഭാവിയിൽ കാമന്റെ പുനഃസ്ഥാപനം ഉണ്ടാകുമെന്ന് ശിവൻ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നതും കാരണകഥയായി വിരിയുന്നു. ദേവി “കാമൻ എന്തുകൊണ്ട് ദഹിക്കപ്പെട്ടു? പുനർജന്മം എങ്ങനെ?” എന്ന് ചോദിക്കുമ്പോൾ, ശിവൻ ദക്ഷയജ്ഞത്തിന്റെ വിപുലമായ പശ്ചാത്തലം വിവരിക്കുന്നു—ദക്ഷന്റെ പുത്രിമാരുടെ വിവാഹവിതരണം, മഹായജ്ഞത്തിൽ ദേവ-ഋഷിസമാഗമം, കപാലം–ഭസ്മം മുതലായ തപസ്വിലക്ഷണങ്ങൾ കാരണം ശിവനെ അപമാനിച്ച് ഒഴിവാക്കൽ. ഇതിൽ ക്രുദ്ധയായ സതി യോഗതപസ്സിലൂടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നു. അതിനുശേഷം ശിവൻ വീരഭദ്രന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ഉഗ്രഗണങ്ങളെ യജ്ഞഭംഗത്തിനായി അയക്കുന്നു. ദേവന്മാരുമായുള്ള യുദ്ധത്തിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ സുദർശനവും വിഴുങ്ങപ്പെടുന്നു; രുദ്രവരത്താൽ വീരഭദ്രൻ അവധ്യനായി നിലകൊള്ളുന്നു. ശിവൻ ത്രിശൂലം കൈയിൽ എടുത്ത് മുന്നേറുമ്പോൾ ദേവന്മാർ പിന്മാറുന്നു; ബ്രാഹ്മണർ രുദ്രമന്ത്രങ്ങളാൽ രക്ഷാഹോമം ചെയ്താലും യജ്ഞം തകർക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനം യജ്ഞം മൃഗരൂപത്തിൽ പലയുന്നു; ആകാശത്ത് നക്ഷത്രസദൃശമായി ദൃശ്യമാകുന്ന സ്ഥിരചിഹ്നമായി അതിനെ പറയുന്നു.

60 verses

Adhyaya 200

कामकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kāma Kuṇḍa

ശിവ–ദേവി തത്ത്വസംവാദത്തിൽ ഈ അധ്യായം യജ്ഞവിഘ്നത്തിനു ശേഷമുള്ള സംഭവങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു. താരകാസുരൻ ദേവന്മാരെ തോൽപ്പിച്ച് സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കി ലോകങ്ങളിൽ അസ്ഥിരത സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മാവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കുമ്പോൾ, ഈ പ്രതിസന്ധി ശങ്കരശക്തിയാൽ മാത്രമേ പരിഹരിക്കാനാകൂ എന്നും, ഹിമാലയജന്യ ദേവിയുമായി ശിവന്റെ ഭാവി ഐക്യത്തിൽ നിന്ന് താരകവധകൻ ജനിക്കും എന്നും ബ്രഹ്മാവ് ഉപദേശിക്കുന്നു. ആ ഐക്യം ഉണർത്താൻ വസന്തനോടൊപ്പം കാമദേവനെ നിയോഗിക്കുന്നു; എന്നാൽ ശിവസന്നിധിയിൽ എത്തിയപ്പോൾ ശിവന്റെ തൃതീയനേത്രാഗ്നിയിൽ കാമൻ ദഹിച്ച് ഭസ്മമാകുന്നു. തുടർന്ന് ശിവൻ പുണ്യമായ പ്രാഭാസിക-ക്ഷേത്രത്തിൽ വസിച്ച് ആ സ്ഥലത്തെ ഈ സംഭവത്തിന്റെ പാവന സ്മാരകമാക്കുന്നു. രതി വിലപിക്കുമ്പോൾ, ആകാശവാണി അവളെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു—കാമൻ ദേഹരഹിതനായ ‘അനംഗ’ രൂപത്തിൽ വീണ്ടും പ്രവർത്തിക്കും എന്ന്. കാമനില്ലാതെ സൃഷ്ടിക്രമം തകരുമെന്ന ദേവന്മാരുടെ അപേക്ഷയ്ക്ക് ശിവൻ മറുപടി നൽകുന്നു: കാമൻ ശരീരമില്ലാതെയും സൃഷ്ടിയെ നടത്തും; ഭൂമിയിൽ ഒരു ലിംഗം ഉദ്ഭവിച്ച് ഈ സംഭവത്തിന്റെ ചിഹ്നമാകും. ‘കൃതസ്മരാ’ എന്ന വിശേഷണവും പിന്നീട് സ്കന്ദന്റെ ജനനവും താരകവധവും ഇതുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം കൃതസ്മരയുടെ തെക്കുള്ള ‘കാമകുണ്ഡ’ത്തിൽ സ്നാനം, വേദജ്ഞ ബ്രാഹ്മണർക്കു കരിമ്പ്, സ്വർണം, പശു, വസ്ത്രം എന്നിവ നിശ്ചിതമായി ദാനം ചെയ്യൽ എന്നിവ നിർദേശിച്ച്, അതിലൂടെ അമംഗലനിവാരണവും ശുഭഫലപ്രാപ്തിയും ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു.

34 verses

Adhyaya 201

कालभैरवस्मशानमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kālabhairava’s Great Cremation-Ground)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ (ശിവൻ) പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥാനത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—കാലഭൈരവനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മഹാശ്മശാനം, അതിന്റെ സമീപത്തെ ബ്രഹ്മകുണ്ഡം. അവിടെ മങ്കീശ്വരന്റെ സാന്നിധ്യവും ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ ശൈവ മഹിമയ്ക്ക് ആധാരമാണെന്ന് ശിവൻ പറയുന്നു. അധ്യായത്തിന്റെ മുഖ്യപ്രതിജ്ഞ സ്ഥലം-വിശേഷ മോക്ഷഫലമാണ്: അവിടെ മരിക്കുന്നവരും അവിടെ ദഹനസംസ്കാരം ലഭിക്കുന്നവരും—കാലവിപര്യയം, അകാലമരണം തുടങ്ങിയ പ്രതികൂല സാഹചര്യങ്ങളിലുപോലും—മുക്തി പ്രാപിക്കുന്നു. ഗ്രന്ഥത്തിലെ നൈതിക വർഗ്ഗീകരണത്തിൽ ‘മഹാപാതകി’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നവർക്കും ഈ ക്ഷേത്രപ്രഭാവം മൂലം ഉദ്ധാരം ലഭിക്കും എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ‘കൃതസ്മരത’—സ്മരണയിൽ സ്ഥാപിതത്വം—എന്ന നിലയെ ഫലസിദ്ധിയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി, ഈ ശ്മശാനത്തെ ‘അപുനർഭവദായക’ (പുനർജന്മമില്ലാത്ത നില നൽകുന്ന) പ്രദേശമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. വിഷുവകാലം പ്രത്യേക പുണ്യകാലമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവസാനം ശിവൻ ഈ പ്രിയക്ഷേത്രത്തോടുള്ള തന്റെ ശാശ്വത ആസക്തി പ്രഖ്യാപിച്ച്, ഈ പ്രസംഗത്തിൽ അവിമുക്തത്തേക്കാൾ പോലും പ്രിയമാണെന്ന് പറയുന്നു।

6 verses

Adhyaya 202

रामेश्वरमाहात्म्य — Rāmeśvara at Prabhāsa and the Pratiloma Sarasvatī Purification

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ സരസ്വതിയുടെ സമീപമുള്ള രാമേശ്വരത്തിന്റെ സ്ഥാനംയും മഹിമയും വിശദീകരിക്കുന്നു. കഥയിൽ ബലഭദ്രൻ (രാമൻ/ഹലായുധൻ) പാണ്ഡവ–കൗരവ സംഘർഷത്തിൽ പക്ഷം പിടിക്കാതെ ദ്വാരകയിലേക്കു മടങ്ങുന്നു; മദ്യമത്തനായി ഒരു വനവിനോദോദ്യാനത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. അവിടെ പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണർ സൂതന്റെ പാരായണം കേൾക്കുമ്പോൾ ക്രോധത്തിൽ ബലഭദ്രൻ സൂതനെ വധിക്കുന്നു; പിന്നെ അതിനെ ബ്രഹ്മഹത്യാസദൃശ പാപമായി കരുതി പശ്ചാത്താപിച്ച് ധർമ്മപരവും ദേഹപരവും ആയ ദുഷ്ഫലങ്ങളെക്കുറിച്ച് വിലപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രായശ്ചിത്തത്തിന്റെ ന്യായം പറയുന്നു—ഉദ്ദേശപൂർവവും അനുദ്ദേശ്യവുമായ ഹിംസയുടെ ഭേദം, പ്രായശ്ചിത്തങ്ങളുടെ പടിവിഭാഗം, വ്രതത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം. ഒരു അശരീരവാണി അവനെ പ്രഭാസത്തിലേക്കു പോകാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; അവിടെ അഞ്ചു ധാരകളുള്ള പ്രതിലോമാ സരസ്വതി അഞ്ചു മഹാപാതകനാശിനിയായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു, മറ്റു തീർത്ഥങ്ങൾ അതിനോട് താരതമ്യത്തിൽ അപര്യാപ്തമെന്നു പറയുന്നു. ബലഭദ്രൻ യാത്രാവിധികൾ അനുഷ്ഠിച്ച് ദാനങ്ങൾ നൽകി, സരസ്വതി–സമുദ്ര സംഗമത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് മഹാലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് രാമേശ്വരപൂജ നടത്തി ശുദ്ധനാകുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ രാമേശ്വരലിംഗാരാധന പാപഹരമെന്നും, അഷ്ടമിയിൽ ബ്രഹ്മകൂർചവിധിയോടെ വ്രതം ചെയ്താൽ അശ്വമേധസമ പുണ്യം ലഭിക്കുമെന്നും, പൂർണ്ണ യാത്രാഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് സ്നാനം–പൂജ–ഗോദാനം ശ്രേഷ്ഠമെന്നും പറയുന്നു.

74 verses

Adhyaya 203

मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Glory of the Mankīśvara Liṅga)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് മങ്കീശ്വര തീർത്ഥയാത്രയുടെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു. ഇത് രാമേശത്തിന്റെ വടക്കായി, ദേവമാതൃസ്ഥാനത്തിന് സമീപം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; അർക്കസ്ഥലം, കൃതസ്മര എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ദിശാസൂചനകളും പറയുന്നു. പുരാതനകാലത്ത് കുബ്ജൻ (വളഞ്ഞ ശരീരം) ആയ മങ്കീ എന്ന ബ്രാഹ്മണൻ ദീർഘതപസ്സും നിത്യപൂജയും നടത്തി ഈ ശിവലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. വർഷങ്ങളോളം ആരാധിച്ചിട്ടും തൃപ്തി ലഭിക്കാത്തതിൽ ദുഃഖിതനായി, ജപധ്യാനങ്ങളോടെ വൃദ്ധാവസ്ഥ വരെയും കഠിനസാധന തുടരുന്നു. അവസാനം ശിവൻ പ്രത്യക്ഷനായി കാര്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു—മങ്കീയ്ക്ക് വൃക്ഷശാഖകളിലെത്തി ധാരാളം പുഷ്പങ്ങൾ ശേഖരിക്കുക എളുപ്പമല്ല; എങ്കിലും ഭക്തിയോടെ അർപ്പിക്കുന്ന ഒരൊറ്റ പുഷ്പം പോലും സർവയജ്ഞഫലം നൽകുന്നു. തുടർന്ന് ലിംഗപൂജയിലെ ത്രിമൂർത്തി-ഐക്യം പറയുന്നു—ലിംഗത്തിന്റെ വലത്തുഭാഗത്ത് ബ്രഹ്മാവ്, ഇടത്തുഭാഗത്ത് വിഷ്ണു, മദ്ധ്യത്തിൽ ശിവൻ; അതിനാൽ ലിംഗാർച്ചനയിൽ ത്രിദേവാരാധനയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ബിൽവം, ശമീ, കരവീര, മാലതി, ഉന്മത്തക, ചമ്പക, അശോക, കഹ്ലാര തുടങ്ങിയ സുഗന്ധപുഷ്പങ്ങൾ പ്രിയാർപ്പണങ്ങളായി എണ്ണപ്പെടുന്നു. മങ്കീ വരം അപേക്ഷിക്കുന്നു—ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ഈ ലിംഗത്തിൽ ജലം മാത്രം അർപ്പിച്ചാലും എല്ലാ ഉപാസനകളുടെയും ഫലം ലഭിക്കണം; സമീപത്ത് ദിവ്യവും ഭൗമവുമായ വൃക്ഷങ്ങൾ ഉണ്ടാകണം. ശിവൻ വരങ്ങൾ നൽകി, സർവനാഗങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യം കൊണ്ടു ഈ സ്ഥലം ‘നാഗസ്ഥാനം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകും എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ച് അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു. മങ്കീ ദേഹത്യാഗം ചെയ്ത് ശിവലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. വിശ്വാസത്തോടെ ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവിക്കുന്നത് പാപനാശകരമാണെന്ന ഫലശ്രുതി അധ്യായാന്തത്തിൽ പറയുന്നു.

27 verses

Adhyaya 204

Sarasvatī-māhātmya and the Ritual Order of Dāna–Śrāddha at Prabhāsa (सरस्वतीमाहात्म्यं दानश्राद्धविधिक्रमश्च)

ഈ അധ്യായം ചോദ്യം–ഉത്തരം രൂപത്തിലുള്ള തത്ത്വസംവാദമാണ്. ദേവി സരസ്വതിയുടെ മഹാത്മ്യം വിപുലമായി കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുകയും, തീർത്ഥയാത്രാചരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സാങ്കേതിക ചോദ്യങ്ങൾ ഉന്നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—‘മുഖദ്വാരം’ വഴി പ്രവേശിക്കുന്നതിന്റെ പുണ്യം, സ്നാനവും ദാനവും നൽകുന്ന ഫലം, മറ്റിടങ്ങളിൽ മുങ്ങുന്നതിന്റെ പരിണാമം, കൂടാതെ ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ ശരിയായ ക്രമം: നിയമങ്ങൾ, മന്ത്രങ്ങൾ, അർഹരായ പുരോഹിതർ, യോജ്യമായ ആഹാരം, ശുപാർശ ചെയ്യുന്ന ദാനങ്ങൾ. ഈശ്വരൻ ദാന–ശ്രാദ്ധവിധിക്രമം ക്രമബദ്ധമായി വിശദീകരിക്കുമെന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് സരസ്വതിയുടെ പാവിത്ര്യം പല പാളികളായി സ്തുതിച്ച് ഉയർത്തിപ്പറയുന്നു. സരസ്വതി ജലം അത്യന്തം പുണ്യപ്രദമാണെന്നും, സമുദ്രസംഗമത്തിൽ അത് ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭമാണെന്നും പറയുന്നു; അവൾ ലോകസുഖദായിനിയും ശോകനാശിനിയുമെന്നായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. വൈശാഖമാസവും സോമബന്ധിത അനുഷ്ഠാനങ്ങളും അപൂർവമാണെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, പ്രഭാസത്തിൽ സരസ്വതി-പ്രാപ്തി മറ്റ് തപസ്സുകളെയും പ്രായശ്ചിത്തങ്ങളെയും മറികടക്കുന്നതായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ സരസ്വതി ജലത്തിൽ നിഷ്ഠയോടെ നിലകൊള്ളുന്നവർക്ക് വിഷ്ണുലോകത്തിൽ ദീർഘവാസം ലഭിക്കുമെന്ന് ദൃഢമായി പറയുന്നു; പ്രഭാസത്തിൽ സരസ്വതിയെ കാണാൻ കഴിയാത്തവരെ ആത്മീയ ദൃഷ്ടിഹീനരോട് ഉപമിക്കുന്നു. സരസ്വതിയെ വിപുലമായ ജ്ഞാനത്തിന്റെയും നിർമ്മല വിവേകത്തിന്റെയും ഉപമയായി പുകഴ്ത്തി, മറ്റു നദികളോടും സമുദ്രത്തോടും ഉള്ള അവളുടെ സംഗമം പരമ തീർത്ഥമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; അവിടെ സ്നാനവും ദാനവും മഹായജ്ഞഫലസമാനമെന്നും, സരസ്വതി ജലസ്നാനികൾ ഭാഗ്യവാന്മാരും ആദരാർഹരുമാണെന്നും പറയുന്നു.

23 verses

Adhyaya 205

श्राद्धविधि-काल- पात्र- ब्राह्मणपरीक्षा (Śrāddha: timing, requisites, and examination of eligible Brāhmaṇas)

അധ്യായം 205-ൽ ദേവി, ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ പുണ്യപ്രദമായ വിധിയെ—പ്രത്യേകിച്ച് ദിവസത്തിലെ ശരിയായ സമയം ഏത്, പ്രഭാസ/സരസ്വതീ തീർത്ഥസന്ദർഭത്തിൽ എങ്ങനെ നടത്തണം—എന്ന് ഈശ്വരനോട് ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ദിവസത്തിലെ മുഹൂർത്തങ്ങളെ വിശദീകരിച്ച്, മധ്യാഹ്നസമീപമുള്ള ‘കുടപ-കാലം’ അത്യന്തം ഫലപ്രദമാണെന്ന് പറയുന്നു; സായാഹ്നത്തിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നത് ഒഴിവാക്കണമെന്ന് മുന്നറിയിപ്പും നൽകുന്നു. കുശ/ദർഭയും കറുത്ത എള്ളും (തില) ശ്രാദ്ധത്തിലെ രക്ഷക-ശുദ്ധികര ഉപകരണങ്ങളായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു; ‘സ്വധാ-ഭവന’ സമയത്തിന്റെ ആശയവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദൗഹിത്രൻ, കുടപം, തിലം—ഇവ ശ്രാദ്ധത്തിലെ മൂന്ന് പ്രശംസിത ‘പാവനങ്ങൾ’ എന്നും, ശുചിത്വം, ക്രോധരഹിതത്വം, അതിവേഗം ഒഴിവാക്കൽ എന്നിവ ഗുണങ്ങളെന്നും പറയുന്നു. ധനം ശുദ്ധതനുസരിച്ച് ശുക്ല/ശംബല/കൃഷ്ണമായി വേർതിരിച്ച്, അന്യായമായി സമ്പാദിച്ച ധനത്തിൽ ചെയ്ത ശ്രാദ്ധം പിതൃകൾക്ക് തൃപ്തി നൽകാതെ ഫലം അശുഭ സത്തകളിലേക്കു മാറുമെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പാത്രബ്രാഹ്മണപരീക്ഷ വിശദമായി വരുന്നു—വേദജ്ഞാനം, ശീലം, നിയന്ത്രണം ഉള്ള ബ്രാഹ്മണർ യോഗ്യർ; വിവിധ ദുഷ്ടാചാരങ്ങൾ, തൊഴിൽ, നൈതികദോഷങ്ങൾ മൂലം ‘അപാങ്ക്തേയ’രായവരെ ദീർഘമായി പട്ടികപ്പെടുത്തി ഒഴിവാക്കാൻ പറയുന്നു; അവസാനം തെറ്റായ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ശ്രാദ്ധഫലം നശിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് ആവർത്തിച്ച് അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു।

88 verses

Adhyaya 206

Śrāddha-vidhi-varṇana (श्राद्धविधिवर्णन) — Procedural Discourse on Śrāddha

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ, പ്രത്യേകിച്ച് പാർവണ രീതിയുടെ, സാങ്കേതികവും ക്രമബദ്ധവുമായ വിവരണം നൽകുന്നു. ക്ഷണക്രമം, അർഹതയും ഇരിപ്പിടക്രമവും, ശുദ്ധിനിയമങ്ങൾ, മുഹൂർത്തവിഭാഗപ്രകാരം കാലനിർണ്ണയം, കൂടാതെ പാത്രങ്ങൾ, സമിധ്, കുശ, പുഷ്പങ്ങൾ, ആഹാരവസ്തുക്കൾ എന്നിവയുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വിശദമായി പറയുന്നു. അനുചിത സഹഭോജനം, വിധിഭംഗം, അശുദ്ധി തുടങ്ങിയ ദോഷങ്ങൾ പിതൃഗ്രഹണം നശിപ്പിക്കും എന്ന നൈതിക മുന്നറിയിപ്പുകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ജപം, ഭക്ഷണം, പിതൃകർമ്മം മുതലായവയിൽ മൗനശാസനം, ദേവകർമ്മ–പിതൃകർമ്മ ദിശാനിയമങ്ങൾ, ചില പിഴവുകൾക്കുള്ള പ്രായോഗിക പരിഹാരങ്ങളും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ശുഭ–അശുഭ കാട്ടുകൾ/സമിധുകൾ, പുഷ്പങ്ങളും ഭക്ഷണങ്ങളും സംബന്ധിച്ച പട്ടികകൾ, ചില പ്രദേശങ്ങളിൽ ശ്രാദ്ധവിലക്ക്, കൂടാതെ മലമാസ/അധിമാസ നിയന്ത്രണങ്ങളും മാസഗണനയുടെ വ്യക്തീകരണവും ഉണ്ട്. അവസാനം ‘സപ്താർചിസ്’ സ്തുതിയോടുകൂടിയ മന്ത്രസമൂഹങ്ങളും ഫലശ്രുതിയും—പ്രഭാസത്തിലെ സരസ്വതി–സമുദ്ര സംഗമത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം പാരായണം ചെയ്ത് ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ ശുദ്ധി, സാമൂഹ്യ-ധാർമ്മിക അംഗീകാരം, സമൃദ്ധി, സ്മരണശക്തി, ആരോഗ്യം എന്നിവ ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു।

125 verses

Adhyaya 207

पात्रापात्रविचारवर्णनम् | Discernment of Worthy and Unworthy Recipients (Pātra–Apātra Vicāra)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഈശ്വരൻ ശ്രാദ്ധബന്ധിത ദാനങ്ങളുടെ ക്രമവും അവയുടെ ഫലവും നിർദ്ദേശാത്മകമായി പറയുന്നു. പിതൃകൾക്കായി ചെയ്യുന്ന ദാനവും, സരസ്വതിയുടെ പുണ്യസന്നിധിയിൽ ഒരൊറ്റ ദ്വിജനു പോലും അന്നം നൽകുന്നതും അത്യന്തം മഹാപുണ്യമെന്നു പ്രശംസിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ധർമ്മ-നീതിശാസ്ത്രീയമായ വർഗ്ഗീകരണം വരുന്നു—നിത്യകർമ്മങ്ങൾ അവഗണിക്കുന്നതിന്റെ ദോഷങ്ങൾ, ഭൂമിഹരണം/ഭൂചോരിയുടെ കടുത്ത നിന്ദ, നിരോധിത മാർഗ്ഗങ്ങളിൽ സമ്പാദിച്ച ധനത്തിന്റെ ദുഷ്ഫലങ്ങൾ. പ്രത്യേകിച്ച് ‘വേദവിക്രയം’ (വേദപാഠത്തെ വ്യാപാരമാക്കൽ) അതിന്റെ രീതികളും കർമ്മഫലങ്ങളും വിശദമായി പറയുന്നു. ശൗചനിയമങ്ങൾ, അയോഗ്യജീവികകൾ, നിന്ദിത ഉറവിടങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള അന്നം/ധനം സ്വീകരിക്കുകയോ ഭുജിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതിലെ ഭീഷണികളും ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. ദാനധർമ്മത്തിൽ യോഗ്യപാത്ര തിരഞ്ഞെടുപ്പ്—ശ്രോത്രിയൻ, ഗുണവാൻ, ശീലവാൻ—അത്യാവശ്യമാണ്; അപാത്രനു നൽകിയ ദാനം പുണ്യം നശിപ്പിക്കും എന്ന സിദ്ധാന്തവും സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവസാനത്തിൽ സത്യം, അഹിംസ, സേവ, നിയന്ത്രിതഭോഗം തുടങ്ങിയ ഗുണങ്ങളുടെ ക്രമവും, അന്നദാനം, ദീപദാനം, സുഗന്ധദാനം, വസ്ത്രദാനം, ശയ്യാദാനം എന്നിവയുടെ പ്രത്യേക ഫലങ്ങളും പറഞ്ഞ് ആചാരപ്രയോഗത്തെ നൈതികബോധനവുമായി ഏകീകരിക്കുന്നു.

85 verses

Adhyaya 208

दानपात्रब्राह्मणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Proper Giving, Worthy Recipients, and Brāhmaṇa Eligibility)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി ദാനത്തിന്റെ കൃത്യമായ വർഗ്ഗീകരണം ചോദിക്കുന്നു—എന്ത് ദാനം ചെയ്യണം, ആര്ക്ക്, എപ്പോൾ, എവിടെ, ഏതു പാത്രനു. ഈശ്വരൻ ഫലരഹിത ജന്മങ്ങളും ഫലരഹിത ദാനങ്ങളും എങ്ങനെയെന്ന് വ്യത്യാസപ്പെടുത്തി, സത്ജന്മവും ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം ചെയ്യുന്ന ദാനത്തിന്റെ മഹിമയും പറയുന്നു; കൂടാതെ ഷോഡശ മഹാദാനങ്ങളുടെ വിധി നിരൂപിക്കുന്നു—ഗോദാനം, ഹിരണ്യദാനം, ഭൂദാനം, വസ്ത്ര-ധാന്യദാനം, ഉപകരണങ്ങളോടുകൂടിയ ഗൃഹദാനം മുതലായവ। പിന്നീട് ദാനത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യവും ദ്രവ്യശുദ്ധിയും വിശദീകരിക്കുന്നു—അഹങ്കാരം, ഭയം, ക്രോധം, പ്രദർശനം എന്നിവകൊണ്ട് ചെയ്യുന്ന ദാനം വൈകിയോ കുറവായോ ഫലം നൽകും; ശുദ്ധമനസ്സോടെ ധാർമ്മികമായി സമ്പാദിച്ച ദ്രവ്യത്തിൽ ചെയ്യുന്ന ദാനം शीഘ്രം മംഗളഫലം നൽകും. പാത്രലക്ഷണങ്ങളായി വിദ്യ, യോഗശീലം, ശമം, പുരാണജ്ഞാനം, കരുണ, സത്യം, ശൗചം, സംയമം എന്നിവ പറയുന്നു. ഗോദാനത്തിൽ ഗാവിന്റെ ഉത്തമഗുണങ്ങൾ നിർദ്ദേശിച്ച്, ദോഷമുള്ളതോ അന്യായമായി ലഭിച്ചതോ ആയ പശുവിനെ ദാനം ചെയ്യരുതെന്ന് വിലക്കുകയും, അയോഗ്യദാനത്തിന്റെ ദുഷ്ഫലങ്ങൾ മുന്നറിയിപ്പായി പറയുകയും ചെയ്യുന്നു। ഉപവാസം, പാരണ, ശ്രാദ്ധകാലം എന്നിവയിൽ കാലനിയമങ്ങൾ പാലിക്കേണ്ടതും, സാമർത്ഥ്യം കുറവായാലോ യോഗ്യപാത്രർ ലഭ്യമല്ലാതെയാലോ ശ്രാദ്ധത്തിന് അനുയോജ്യമായ പരിഹാരരീതിയും പറയുന്നു. അവസാനം പാഠക-ആചാര്യനെ ആദരിക്കൽ, വൈരമുള്ളതോ അശ്രദ്ധയുള്ളതോ ആയ ശ്രോതാക്കൾക്ക് ഗ്രന്ഥം പകർന്നുനൽകരുതെന്ന നിയന്ത്രണം, ശരിയായ ശ്രവണം-പോഷണം ദൈവികകർമ്മസിദ്ധിയുടെ ഭാഗമാണെന്ന ഊന്നലും കാണുന്നു।

53 verses

Adhyaya 209

मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māhātmya of Mārkaṇḍeyeśvara (Foundation and Merit Narrative)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് രണ്ടു ഭാഗങ്ങളായി ഉപദേശം പറയുന്നു. ആദ്യം അദ്ദേഹം തീർത്ഥയാത്രാമാർഗം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—സാവിത്രീക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്തിനടുത്ത്, വടക്കുദിശയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പരമപുണ്യമായ മാർകണ്ഡേയേശ്വരനെ ദർശിക്കണമെന്ന് പറയുന്നു. പദ്മയോനി ബ്രഹ്മാവിന്റെ കൃപയാൽ ഋഷി മാർകണ്ഡേയൻ പുരാണാർത്ഥത്തിൽ അജരാ-അമരനായി; ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹിമ അറിഞ്ഞ് ശിവലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് പദ്മാസനത്തിൽ ദീർഘധ്യാനസമാധിയിൽ ലീനനായി. യുഗങ്ങളോളം കാറ്റുയർത്തിയ പൊടിയിൽ ക്ഷേത്രം മറഞ്ഞുപോയി; ഉണർന്ന ഋഷി ഖനനം ചെയ്ത് മഹാദ്വാരം വീണ്ടും തുറന്ന് പൂജാമാർഗം പ്രസിദ്ധമാക്കി. ഭക്തിയോടെ പ്രവേശിച്ച് വൃഷഭധ്വജ ശിവനെ ആരാധിക്കുന്നവൻ മഹേശ്വരന്റെ പരമധാമം പ്രാപിക്കുന്നു. പിന്നീട് ദേവി ചോദിക്കുന്നു—മരണം സർവ്വസാധാരണമായിരിക്കെ മാർകണ്ഡേയനെ ‘അമരൻ’ എന്ന് എങ്ങനെ പറയുന്നു? ഈശ്വരൻ മുൻകല്പകഥ പറയുന്നു—ഭൃഗുപുത്രൻ മൃകണ്ഡുവിന് സദ്ഗുണസമ്പന്നനായ പുത്രൻ ജനിച്ചെങ്കിലും അവന്റെ ആയുസ്സ് ആറുമാസം മാത്രമെന്ന് വിധിയായിരുന്നു. പിതാവ് ഉപനയനം നടത്തി നിത്യ നമസ്കാര-വന്ദനശീലം പഠിപ്പിച്ചു. തീർത്ഥയാത്രയിൽ സപ്തർഷികൾ ബാലബ്രഹ്മചാരിയെ ‘ദീർഘായുസ്സ്’ എന്ന് ആശീർവദിച്ചു; എന്നാൽ അവന്റെ അല്പായുസ്സ് കണ്ടറിഞ്ഞ് ഭയപ്പെട്ടു ബ്രഹ്മാവിന്റെ അടുക്കൽ കൊണ്ടുപോയി. ബ്രഹ്മാവ് പ്രത്യേക നിയതി പ്രഖ്യാപിച്ചു—ഈ ബാലൻ മാർകണ്ഡേയനായി, ബ്രഹ്മസമാന ആയുസ്സോടെ, കല്പാദിയിലും കല്പാന്തത്തിലും സഹചാരിയായിരിക്കും. പിതാവിന്റെ ദുഃഖം മാറി കൃതജ്ഞഭക്തി ദൃഢമാകുന്നു; ശാസ്ത്രീയ ശിഷ്ടാചാരം, ദൈവാനുമതി, മറഞ്ഞാലും ക്ഷേത്രം വീണ്ടും ആരാധനയ്ക്ക് ലഭ്യമാകുക എന്ന ആശയം ഇവിടെ ഉറപ്പിക്കുന്നു.

45 verses

Adhyaya 210

Pulastyēśvaramāhātmya (The Glory of Pulastyēśvara) | पुलस्त्येश्वरमाहात्म्यम्

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് സംക്ഷിപ്തമായ തീർത്ഥോപദേശം നൽകുന്നു. പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ പുണ്യഭൂപടത്തിൽ ദിശാസൂചനയും ദൂരം/പരിമാണ സൂചകവും പ്രകാരം നിർദ്ദിഷ്ട സ്ഥാനത്ത് ഉള്ള ‘ഉത്തമ’ ക്ഷേത്രമായ പുലസ്ത്യേശ്വരത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവിടെ ആദ്യം ദർശനം നടത്തി, തുടർന്ന് വിധാനതഃ (ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം) പൂജ ചെയ്യേണ്ടതെന്ന ഭക്തിക്രമം പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ, ഉപാസകൻ ഏഴ് ജന്മങ്ങളിൽ സമ്പാദിച്ച പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും എന്ന് ഉറപ്പായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—“ഇതിൽ സംശയമില്ല.” സ്ഥലം-മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശം, ആചാരവിധി, പാപക്ഷയഫലം എന്നിവയെ ഒരൊറ്റ തീർത്ഥഘടകമായി ഈ അധ്യായം കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു.

3 verses

Adhyaya 211

पुलहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pulahēśvara Māhātmya (Glorification of Pulahēśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ പുലഹേശ്വര തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. നൈഋത്യ (തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിശയിലായി ധനുഷ്-പ്രമാണ ദൂരത്തിൽ പുലഹേശ്വരനാമ ശിവലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; അവിടെ ചെന്നു ഭക്തിയോടെ ദർശനവും പൂജയും നടത്തണമെന്ന് സ്ഥലനിർദ്ദേശത്തോടെ പറയുന്നു. പുലഹേശ്വരന്റെ ഭക്തിപൂർവമായ ആരാധനയാൽ യാത്രാഫലം സിദ്ധമാകുന്നു എന്നും, പ്രത്യേകിച്ച് ഹിരണ്യദാനം (സ്വർണം/ധനം ദാനം) നടത്തുന്നത് തീർത്ഥയാത്രാപുണ്യം സമ്പൂർണമാക്കുന്ന നിർബന്ധവിധിയാണെന്നും പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അവസാനം ഇത് സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ 211-ാം അധ്യായമാണെന്ന് കൊലോഫോൺ രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

3 verses

Adhyaya 212

Kratvīśvaramāhātmya (क्रत्वीश्वरमाहात्म्यम्) — The Glory of Kratvīśvara

ഈ അധ്യായത്തിൽ (212) ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—പുലഹീശ്വരത്തിൽ നിന്ന് നൈഋത്യ ദിശയിൽ എട്ട് ധനുസ്സിന്റെ അകലത്തിൽ ‘ക്രത്വീശ്വര’ എന്ന ശിവക്ഷേത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അവിടെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ‘മഹാക്രതു-ഫലം’ ലഭിക്കുന്നു; മഹായാഗങ്ങളുടെ പുണ്യം തീർത്ഥദർശനത്തിലൂടെ സുലഭമാകുന്നു എന്ന് മഹിമ പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—ക്രത്വീശ്വരനെ ദർശിക്കുന്ന മനുഷ്യന് പൗണ്ഡരീക യാഗഫലം ലഭിക്കും; ഏഴ് ജന്മങ്ങൾ ദാരിദ്ര്യത്തിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണം ഉണ്ടാകും, കൂടാതെ അവിടെ ദുഃഖം ഉദിക്കുകയില്ല എന്നും ഉറപ്പുനൽകുന്നു. സ്ഥലം-നിർദ്ദേശം, നാമമാഹാത്മ്യം, ദർശനഫലം എന്നിവ ചേർന്ന ഒരു സംക്ഷിപ്ത മാർഗ്ഗദർശകമായി ഈ അധ്യായം നിലകൊള്ളുന്നു.

3 verses

Adhyaya 213

Kaśyapeśvara Māhātmya (काश्यपेश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Kaśyapeśvara Shrine

ഈ അധ്യായത്തിൽ സംവാദരൂപത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് കാശ്യപേശ്വര തീർത്ഥത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്ത മഹാത്മ്യം പറയുന്നു. തീർത്ഥത്തിന്റെ ദിശാ-സ്ഥല നിർദ്ദേശവും ഉണ്ട്—പൂർവദിഗ്ഭാഗത്ത് “പതിനാറ് ധനുസ്സ്” അകലത്തിൽ കാശ്യപേശ്വരം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു എന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവിടെ ദർശനം മാത്രം ചെയ്താൽ മനുഷ്യന് സമൃദ്ധിയും സന്താനലാഭവും ലഭിക്കും; “എല്ലാ പാപങ്ങളാലും” ഭാരിതനായവനും പാപമുക്തനാകും—ഇത് സംശയമില്ലാത്ത ഫലശ്രുതിയായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അവസാനം സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യം എന്നിവയിൽ ഈ അധ്യായത്തിന്റെ സ്ഥാനം കൊലോഫൺ വഴി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

3 verses

Adhyaya 214

कौशिकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Narrative of the Glory of Kauśikeśvara

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ സ്വയം ഉപദേശരൂപത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ കൗശികേശ്വര ശിവസ്ഥാനത്തിന്റെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു. കാശ്യപേശ്വരത്തിൽ നിന്ന് ഈശാന (വടക്കുകിഴക്ക്) ദിശയിൽ എട്ട് ധനുസ്സിന്റെ അകലത്തിൽ ഇതിന്റെ സ്ഥാനം എന്നും, ഇത് മഹാപാതകനാശകവും പരമപാവന തീർത്ഥവുമാണെന്നും പ്രസ്താവിക്കുന്നു. നാമകാരണകഥയിൽ വസിഷ്ഠന്റെ പുത്രന്മാരെ വധിച്ചതിനാൽ കൗശികന് ഉണ്ടായ ദോഷം പറയുന്നു; അവൻ അവിടെ ശിവലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് പൂജിച്ച് പാപമുക്തനാകുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ആ ലിംഗത്തിന്റെ ദർശനവും പൂജയും ചെയ്യുന്നവർക്ക് വാഞ്ഛിതഫലം ലഭിക്കും.

4 verses

Adhyaya 215

कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kumāreśvara

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട്, മārkaṇḍeśvara-യുടെ തെക്കായി അല്പദൂരത്തിൽ ഉള്ള കുമാരേശ്വര തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവിടെ സ്വാമി എന്ന ഭക്തൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ശിവലിംഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കപ്പെടുന്നു; അത് പുണ്യക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രായശ്ചിത്തകേന്ദ്രമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. കാർത്തികേയനുമായി ബന്ധമുള്ള കഠിനതപസ്, പരസ്ത്രീ/പരപുരുഷബന്ധം പോലുള്ള അതിക്രമജന്യ പാപങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന മാർഗമാണെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഒരു മാതൃകാഭക്തൻ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് മലിനതയിൽ നിന്ന് മോചിതനായി, ത്യാഗത്തിലൂടെ വീണ്ടും ‘കൗമാര’—യൗവനസദൃശമായ നിർമ്മലശുദ്ധി—പ്രാപിക്കുന്നു. രണ്ടാമത്തെ ഉദാഹരണത്തിൽ സുമാലി, പിതൃ/പൂർവ്വജവധം പോലുള്ള ഭീകരപാപം ചെയ്തിട്ടും അവിടെ ആരാധന നടത്തി ആ പാപത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു. ദേവന്റെ മുന്നിലുള്ള ഒരു കിണറും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് സ്വാമി-പ്രതിഷ്ഠിത ലിംഗത്തെ പൂജിച്ചാൽ ദോഷമുക്തിയും സ്വാമീപുരം എന്ന മഹാദിവ്യനഗരപ്രാപ്തിയും ലഭിക്കുന്നു. അവസാനം ദാനവിധി—സ്വാമിയുടെ നാമത്തിൽ ഒരു ദ്വിജന് ശാതകുംഭ-സുവർണ്ണ ‘താമ്രചൂഡ’ വസ്തു ദാനം ചെയ്താൽ തീർത്ഥയാത്രാഫലം ലഭിക്കും.

8 verses

Adhyaya 216

Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gautameśvara Liṅga

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് സംക്ഷിപ്തമായി ഒരു ശൈവ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്വം പറയുന്നു. മാർകണ്ഡേശ്വരത്തിന്റെ വടക്കായി പതിനഞ്ച് ധനുസ്സ് ദൂരത്ത് ‘ഗൗതമേശ്വര’ എന്ന ശ്രേഷ്ഠ ലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഗുരുഹത്യയുടെ പാപവും ദുഃഖവും കൊണ്ട് പീഡിതനായ ഗൗതമ ഋഷി അവിടെ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് തപസ്സും പൂജയും നടത്തി ആ പാപഭാരത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായതായി കഥ പറയുന്നു. അതിനാൽ ആ സ്ഥലം പ്രായശ്ചിത്തത്തിന്റെയും ശുദ്ധീകരണത്തിന്റെയും വിശേഷ കേന്ദ്രമായി വാഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. യാത്രികർക്കുള്ള വിധി—നദിയിൽ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം സ്നാനം, ലിംഗത്തിന് യഥാവിധി ആരാധന, കൂടാതെ കപിലാ പശുവിന്റെ ദാനം. ഇതിലൂടെ പഞ്ചമഹാപാതകങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമോചനം ലഭിച്ച് പാവിത്ര്യവും അവസാനം മോക്ഷവും പ്രാപ്യമാകുന്നു.

4 verses

Adhyaya 217

Devarājeśvara-māhātmya (Glorification of Devarājeśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ദേവരാജേശ്വരത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്ത മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. ഗൗതമേശ്വരത്തിൽ നിന്ന് പടിഞ്ഞാറോട്ട് അധികദൂരമല്ലാതെ, പതിനാറ് ധനു അകലത്തിൽ ദേവരാജേശ്വര ലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതായി സ്ഥലം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവിടെ ലിംഗസ്ഥാപനം ചെയ്താൽ സ്ഥാപകൻ പാപത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു എന്ന കാരണ-ഫലക്രമം പറയുന്നു. തുടർന്ന് സമാഹിത മനസ്സോടെ, ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ ആ ലിംഗത്തെ പൂജിക്കുന്ന ഏതു മനുഷ്യനും മനുഷ്യദേഹജന്യ പാതകങ്ങളിൽ നിന്നുമെല്ലാം മോചനം പ്രാപിക്കും എന്ന നിയമോപദേശം നൽകുന്നു. അവസാന കൊലോഫോണിൽ ഇത് സ്കന്ദ മഹാപുരാണം (81,000 ശ്ലോകങ്ങൾ) എന്ന സമാഹാരത്തിലെ പ്രഭാസ ഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യ വിഭാഗത്തിൽ ‘ദേവരാജേശ്വര-മാഹാത്മ്യ’ എന്ന 217-ാം അധ്യായമാണെന്ന് രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

3 verses

Adhyaya 218

Mānaveśvara Māhātmya (The Glory of Mānaveśvara) | मानवेश्वरमाहात्म्य

ഈ അധ്യായം ഈശ്വരപ്രോക്തമായ സംക്ഷിപ്ത തത്ത്വോപദേശരൂപത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ഒരു വിശിഷ്ട ലിംഗത്തെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. മനു പ്രതിഷ്ഠിച്ച ഈ ലിംഗം “മാനവ-ലിംഗം” എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. സ്വപുത്രവധത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ പാപദോഷഭാരത്തിൽ വിഷണ്ണനായ മനു ഈ സ്ഥലം പാപഹരമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, വിധിപൂർവ്വം അഭിഷേകവും പ്രതിഷ്ഠയും നടത്തി അവിടെ ഈശ്വരനെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. അതിന്റെ ഫലമായി അവൻ ആ ദോഷഭാരത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് പൊതുവായ ഫലമായി—ഏതൊരു മനുഷ്യഭക്തനും ഭക്തിയോടെ ഈ മാനവ-ലിംഗത്തെ പൂജിച്ചാൽ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അവസാനം ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിനുള്ളിൽ “മാനവേശ്വരമാഹാത്മ്യം” എന്ന 218-ാം അധ്യായമാണെന്ന് കൊലോഫൻ രേഖപ്പെടുത്തുന്നു।

4 verses

Adhyaya 219

मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mārkaṇḍeyeśvara and associated liṅgas near Mārkaṇḍeya’s āśrama)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിച്ച് മാർക്കണ്ഡേയാശ്രമത്തിനടുത്തുള്ള ആഗ്നേയ (തെക്കുകിഴക്ക്) ദിശയിലെ പുണ്യക്ഷേത്ര-ലിംഗസമൂഹത്തെ വിശദീകരിക്കുന്നു. അവിടെ പ്രസിദ്ധമായ ഗുഹാലിംഗം—നീലകണ്ഠ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നത്—മുൻകാലത്ത് വിഷ്ണു പൂജിച്ചതും ‘സകല പാപാവശിഷ്ട നാശകൻ’ എന്നും വാഴ്ത്തപ്പെടുന്നതുമാണ്. ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചാൽ ഐശ്വര്യം, സന്താനം, പശുസമ്പത്ത്, മനസ്സാന്ത്വനം എന്നിവ ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. തുടർന്ന് തപസ്വികളുടെ ദൃശ്യമാന ആശ്രമങ്ങൾ, ഗുഹകൾ, അനേകം ലിംഗബന്ധിത സ്ഥാനങ്ങൾ എന്നിവ പരാമർശിക്കുന്നു. മുഖ്യവിധിയായി, മാർക്കണ്ഡേയന്റെ സമീപത്ത് ലിംഗപ്രതിഷ്ഠ നടത്തുന്നത് വിപുലമായ വംശപരമ്പരകളെയും ഉയർത്തുന്ന, സമൂഹവ്യാപക പുണ്യസാധനമായ കര്‍മ്മമെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു. തത്ത്വമായി ‘എല്ലാ ലോകങ്ങളും ശിവമയമാണ്; എല്ലാം ശിവനിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്’ എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച്, സമൃദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്ന പണ്ഡിതൻ ശിവപൂജ ചെയ്യണം എന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ, രാജാക്കന്മാർ, മനുഷ്യർ എന്നിവരുടെ ഉദാഹരണങ്ങളിലൂടെ ലിംഗപൂജയും പ്രതിഷ്ഠയും സർവ്വസാധാരണമായ പരിഹാരമെന്ന് സ്ഥാപിച്ച്, ശിവതേജസ്സാൽ മഹാപാതകങ്ങളും ശമിക്കും എന്നു പറയുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ വൃത്രവധാനന്തര ശുദ്ധി, സംഗമങ്ങളിൽ സൂര്യപൂജ, അഹല്യയുടെ പുനരുദ്ധാരം മുതലായ കഥകൾ തെളിവായി ചേർത്ത്, അവസാനം പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ സാരം മാർക്കണ്ഡേയാശ്രമബന്ധത്തോടെ വീണ്ടും ഉച്ചരിക്കുന്നു.

22 verses

Adhyaya 220

वृषध्वजेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vṛṣadhvajeśvara Māhātmya (Glorification of Vṛṣadhvajeśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശമായി പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘ത്രിലോകപൂജിത’ വൃഷധ്വജേശ്വരനെ ദർശിക്കുവാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; തീർത്ഥയാത്രികർക്കുള്ള വ്യക്തമായ സ്ഥാനസൂചനയാണിത്. തുടർന്ന് ശിവതത്ത്വം വിശദീകരിക്കുന്നു—ശിവൻ അക്ഷരനും അവ്യക്തനും; അവനേക്കാൾ പരം മറ്റൊരു തത്ത്വമില്ല; യോഗത്തിലൂടെ അനുഭവഗമ്യൻ; സർവ്വവ്യാപിയായ മഹാപുരുഷൻ, അവന്റെ കൈ-കാൽ-നേത്ര-ശിര-മുഖങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും ഉള്ളതുപോലെ സർവ്വാത്മഭാവത്തിൽ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു. പൃഥു, മരുത്ത, ഭരത, ശശബിന്ദു, ഗയ, ശിബി, രാമ, അംബരീഷ, മന്ധാതാവ്, ദിലീപ, ഭഗീരഥ, സുഹോത്ര, രന്തിദേവ, യയാതി, സഗര തുടങ്ങിയ രാജാക്കന്മാർ പ്രഭാസത്തെ ആശ്രയിച്ച് യജ്ഞങ്ങളോടുകൂടി വൃഷധ്വജേശ്വരനെ ആരാധിച്ച് സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചു എന്ന ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളാൽ മഹിമ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ജന്മ-മരണം, ജരാ-വ്യാധി, ക്ലേശം എന്നിവയുള്ള സംസാരം ആവർത്തിച്ച് ഓർമ്മിപ്പിച്ച്, അസാരമായ ലോകത്തിൽ ശിവാർചനയേ ‘സാരം’ എന്നു പറയുന്നു. ഭക്തി സമൃദ്ധി നൽകുന്ന ശക്തിയെന്നായി വര്ണിക്കുന്നു—ഭക്തന് ചിന്താമണി, കല്പദ്രുമം പോലുള്ള പ്രാപ്തി, കുബേരനും സേവകനെന്ന ഉപമ. അല്പോപചാരത്തിനും മഹത്വം: അഞ്ചു പുഷ്പങ്ങളാൽ പൂജിച്ചാലും പത്ത് അശ്വമേധഫലം. വൃഷധ്വജസന്നിധിയിൽ വൃഷദാനം പാപക്ഷയത്തിനും തീർത്ഥഫല സമ്പൂർണ്ണതയ്ക്കും വിധിയായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

14 verses

Adhyaya 221

ऋणमोचनमाहात्म्यवर्णनम् (R̥ṇamocana Māhātmya—Theological Account of Debt-Release at Prabhāsa)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ “ഋണമോചന” എന്ന ലിംഗതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. അതിന്റെ ദർശനമാത്രത്താൽ മാതൃ–പിതൃപരമ്പരയിൽ നിന്നുള്ള പിതൃഋണം നശിക്കുന്നു എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. കഥയിൽ പിതൃഗണം പ്രഭാസത്തിൽ ദീർഘതപസ്സു ചെയ്ത് ഭക്തിയോടെ ഒരു ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. പ്രസന്നനായ മഹാദേവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു വരം ചോദിക്കുവാൻ പറയുന്നു. പിതൃഗണം അപേക്ഷിക്കുന്നു—ദേവ, ഋഷി, മനുഷ്യവർഗങ്ങളിൽ ആരെങ്കിലും ശ്രദ്ധയോടെ ഇവിടെ വന്നാൽ പിതൃഋണവും പാപമലവും വിട്ടുമാറണം; സർപ്പം, അഗ്നി, വിഷം മുതലായവ മൂലം അസാധാരണ മരണം സംഭവിച്ചവർ, അല്ലെങ്കിൽ സപിണ്ഡീകരണം, ഏകോദ്ദിഷ്ട/ഷോഡശ അർപ്പണം, വൃഷോത്സർഗം, ശൗചാദി കർമങ്ങൾ അപൂർണ്ണമായ പിതാക്കന്മാരും ഇവിടെ തർപ്പണം ലഭിച്ചാൽ ഉത്തമഗതി പ്രാപിക്കണം. ഈശ്വരൻ മറുപടി നൽകുന്നു—പിതൃഭക്തിയുള്ളവർ പുണ്യജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃതർപ്പണം ചെയ്താൽ തൽക്ഷണം മോചനം ലഭിക്കും; മഹാപാപം ഉണ്ടായാലും മഹേശ്വരൻ വരപ്രദാതാവാണ്. സ്നാനവും പിതൃപ്രതിഷ്ഠിത ലിംഗപൂജയും പിതൃഋണമോചനത്തിന് കാരണമാകുന്നു; ഋണത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ ഇതിന് “ഋണമോചന” എന്ന നാമം. തലയിൽ സ്വർണം വെച്ച് സ്നാനം ചെയ്താൽ നൂറു ഗോദാനത്തിന് തുല്യമായ പുണ്യമെന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം അവിടെ പൂർണ്ണശ്രമത്തോടെ ശ്രാദ്ധം നടത്തുകയും ദേവപ്രിയമായ പിതൃലിംഗത്തെ ആരാധിക്കുകയും ചെയ്യണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.

18 verses

Adhyaya 222

रुक्मवतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmavatīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Rukmavatīśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ “ഈശ്വര ഉവാച” എന്ന ദിവ്യവചനമായി, രുക്മവതി പ്രതിഷ്ഠിച്ച രുക്മവതീശ്വര ലിംഗത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്ത മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. അത് സർവശാന്തികരം, പാപനാശകം, ഇഷ്ടഫലപ്രദം എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് തീർത്ഥാചരണക്രമം പറയുന്നു—ബന്ധപ്പെട്ട മഹാതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, പിന്നെ ശ്രദ്ധയോടെ ലിംഗത്തിന് സമപ്ലാവന/അഭിഷേകം വിധിപൂർവ്വം നടത്തണം. അതിന് ശേഷം ബ്രാഹ്മണർക്കു ധനദാനം ചെയ്താൽ പുണ്യവർദ്ധന ഉണ്ടാകുന്നു. ഇങ്ങനെ തീർത്ഥം, ലിംഗം, സ്നാന-അഭിഷേകം, ദാനം എന്നിവ ഒന്നായി ചേർന്ന് പാപശുദ്ധിയും അഭീഷ്ടസിദ്ധിയും നൽകുന്നു.

3 verses

Adhyaya 223

Puruṣottama-tīrtha and Pretatīrtha (Gātrotsarga) Māhātmya — पुरुषोत्तमतीर्थ-प्रेततीर्थ(गात्रोत्सर्ग)माहात्म्य

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ത്രിലോകങ്ങളിലും ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ലിംഗത്തെയും അതിനോടടുത്തുള്ള തീർത്ഥത്തെയും കുറിച്ച് ഉപദേശിക്കുന്നു; കൃതയുഗത്തിൽ അത് ‘പ്രേതതീർത്ഥം’ എന്നും പിന്നീട് ‘ഗാത്രോത്സർഗം’ എന്നും പ്രസിദ്ധമായി. ഋണമോചന-പാപമോചന തീർത്ഥങ്ങളുടെ സമീപത്തുള്ള ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ ആന്തരിക ഭൂപ്രകൃതി വിവരിച്ച്, അവിടെ ദേഹത്യാഗമോ സ്നാനമോ ചെയ്താൽ പാപക്ഷയവും ദോഷനിവൃത്തിയും ഉണ്ടാകുമെന്ന് പറയുന്നു. അവിടെ പുരുഷോത്തമൻ വസിക്കുന്നതായി, നാരായണൻ-ബലഭദ്രൻ-രുക്മിണി ആരാധന ത്രിവിധ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം നൽകുന്നതായി, ശ്രാദ്ധവും പിണ്ഡദാനവും ചെയ്താൽ പിതാക്കൾ പ്രേതസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് വിടുതൽ നേടി ദീർഘകാലം തൃപ്തരാകുന്നതായും വർണ്ണിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഗൗതമ ഋഷിയുടെ ഉപാഖ്യാനം. അഞ്ചു ഭീകര പ്രേതങ്ങൾ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കാനാകാതെ, തങ്ങളുടെ പേരുകൾ മുൻജന്മ ദുഷ്കൃത്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള നൈതിക മുദ്രകളാണെന്ന് പറയുന്നു—യാചന നിരസിക്കൽ, വഞ്ചന/ദ്രോഹം, ഹാനികരമായ ചാടി/വിവരം നൽകൽ, ദാനത്തിൽ അശ്രദ്ധ മുതലായവ. പ്രേതങ്ങൾക്ക് അശുദ്ധ ആഹാരസ്രോതസ്സുകൾ, പ്രേതജന്മത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന പ്രവൃത്തികൾ—അസത്യം, മോഷണം, ഗോ/ബ്രാഹ്മണഹിംസ, നിന്ദ, ജലദൂഷണം, കർമകാണ്ഡ അവഗണനം—എന്നിവ അവർ എണ്ണിപ്പറയുന്നു; തീർത്ഥയാത്ര, ദേവാരാധന, ബ്രാഹ്മണഭക്തി, ശാസ്ത്രശ്രവണം, പണ്ഡിതസേവ എന്നിവ പ്രേതത്വം തടയുന്നതാണെന്നും പറയുന്നു. ഗൗതമൻ ഓരോരുത്തർക്കുമായി പ്രത്യേക ശ്രാദ്ധം നടത്തി അവരെ മോചിപ്പിക്കുന്നു; അഞ്ചാമനായ ‘പര്യുഷിത’ന് ഉത്തരായണകാലത്ത് അധിക ശ്രാദ്ധം ആവശ്യമാണ്. മോചിതനായ പ്രേതം വരം നൽകുന്നു—ഈ സ്ഥലം ‘പ്രേതതീർത്ഥം’ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തമാകും; ഇവിടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവരുടെ സന്തതി പ്രേതഭാവത്തിൽ പതിക്കുകയില്ല; ശ്രവണം-ദർശനം മഹായജ്ഞഫലം നൽകുമെന്ന ഫലശ്രുതി സമാപിക്കുന്നു.

88 verses

Adhyaya 224

इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Indreśvara Māhātmya: The Glory of Indra’s Liṅga)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പറയുന്നു—പുരുഷോത്തമന്റെ തെക്കായി ഇന്ദ്രൻ സ്ഥാപിച്ച ലിംഗം “പാപമോചന” എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. വൃത്രവധത്തിനു ശേഷം ഇന്ദ്രനിൽ ബ്രഹ്മഹത്യാസദൃശമായ അശൗചഭാരം പതിഞ്ഞു; ദേഹവർണ്ണവികാരവും ദുർഗന്ധവും പ്രകടമായി, തേജസ്സും ബലവും പ്രാണശക്തിയും ക്ഷയിച്ചു. നാരദാദി ഋഷികളും ദേവഗണങ്ങളും പാപഹരക്ഷേത്രമായ പ്രഭാസത്തിലേക്ക് പോകാൻ ഇന്ദ്രനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ പ്രഭാസത്തിൽ ത്രിശൂലധാരിയായ പരമേശ്വരന്റെ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ധൂപം, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ചന്ദനലേപനം മുതലായവകൊണ്ട് വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കുന്നു. പൂജാഫലമായി ദുർഗന്ധവും വർണ്ണവികാരവും മാറി, അവന്റെ രൂപം വീണ്ടും ഉത്തമമായി ദീപ്തമാകുന്നു. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രൻ പറയുന്നു—ഭക്തിയോടെ ഈ ലിംഗത്തെ ആരാധിക്കുന്നവന് ബ്രഹ്മഹത്യ പോലെയുള്ള മഹാപാപങ്ങളും നശിക്കും. അവസാനം വേദവിദനായ ബ്രാഹ്മണന് ഗോദാനം നൽകുകയും അവിടെയേ ശ്രാദ്ധം നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നത് ബ്രഹ്മഹത്യാസംബന്ധമായ പീഡ ശമിപ്പിക്കാൻ സഹായകമാണെന്ന് പറയുന്നു.

11 verses

Adhyaya 225

Narakeśvara-darśana and the Catalogue of Narakas (Ethical-Theological Discourse)

ഈശ്വരൻ വടക്കുദിക്കിൽ നരകേശ്വരനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു പുണ്യക്ഷേത്രം പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു; അത് പാപനാശകനായി പ്രസിദ്ധമാണ്. തുടർന്ന് മഥുരയിലെ ഒരു ദൃഷ്ടാന്തം—അഗസ്ത്യഗോത്രത്തിലെ ദേവശർമൻ എന്ന ബ്രാഹ്മണൻ ദാരിദ്ര്യബാധിതൻ; യമദൂതൻ മറ്റൊരു ‘ദേവശർമനെ’ കൊണ്ടുവരാൻ അയക്കപ്പെട്ടെങ്കിലും രേഖാപിശകാൽ ഈ ദേവശർമന്റെ അടുക്കൽ എത്തുന്നു. യമൻ തെറ്റ് തിരുത്തി ധർമ്മരാജനായി പറയുന്നു—നിയതകാലത്തിന് മുമ്പ് മരണം സംഭവിക്കില്ല; പരിക്ക് മുതലായവ ഉണ്ടായാലും ആരും ‘അകാലമരണം’ പ്രാപിക്കുകയില്ല. പിന്നീട് ബ്രാഹ്മണൻ ദൃശ്യമായ നരകലോകങ്ങളുടെ എണ്ണം, അവയ്ക്കുള്ള കർമ്മകാരണങ്ങൾ എന്നിവ ചോദിക്കുന്നു. യമൻ ഇരുപത്തൊന്ന് നരകങ്ങളെ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് വിശ്വാസവഞ്ചനം, കള്ളസാക്ഷ്യം, കഠിനവും വഞ്ചനാപരവുമായ വാക്കുകൾ, പരസ്ത്രീഗമനം, മോഷണം, വ്രതധാരികളെ പീഡിപ്പിക്കൽ, ഗോഹിംസ, ദേവ-ബ്രാഹ്മണദ്വേഷം, ക്ഷേത്ര/ബ്രാഹ്മണധനം അപഹരിക്കൽ തുടങ്ങിയ അധർമ്മങ്ങൾ നരകപ്രാപ്തിക്ക് കാരണമാണെന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നു. അവസാനം പ്രതിരോധാത്മക മോക്ഷോപദേശം—പ്രഭാസത്തിലെത്തി ഭക്തിയോടെ നരകേശ്വരദർശനം ചെയ്യുന്നവൻ നരകം കാണുകയില്ല; ഈ ലിംഗം യമൻ ശിവഭക്തിയാൽ സ്ഥാപിച്ചതും ഉപദേശം ഗൂഢമായി സംരക്ഷിക്കേണ്ടതുമാണ്. സമാപനത്തിൽ വിധിയും ഫലശ്രുതിയും—ആജീവനാന്ത പൂജയിൽ പരമഗതി; ആശ്വയുജ കൃഷ്ണ ചതുര്ദശിയിലെ ശ്രാദ്ധം അശ്വമേധസമ പുണ്യം; വേദജ്ഞ ബ്രാഹ്മണന് കറുത്ത മാൻതോൽ ദാനം തിലങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിന് അനുസരിച്ച സ്വർഗ്ഗീയ ബഹുമാനം നൽകുന്നു.

47 verses

Adhyaya 226

मेघेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Meghēśvara Māhātmya (Glorification of Meghēśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ മുൻഭാഗത്ത് നൈഋത്യ (തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിശയിലായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘മേഘേശ്വര’ എന്ന ശിവക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. ആ സ്ഥലം പാപമോചനവും സർവ്വപാതകനാശനവും ആണെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അനാവൃഷ്ടി-ഭയത്താൽ സമൂഹത്തിൽ ഉയരുന്ന പ്രതിസന്ധിക്ക് പരിഹാരം പറയുന്നു—അവിടെ പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണർ ശാന്തികർമ്മം നടത്തണം; വാർുണീവിധിയിൽ ജലത്തോടെ ഭൂമിയെ സംസ്കരിച്ച്/അഭിഷേകം ചെയ്യണം; ഇത് മഴ ആഹ്വാനിക്കുകയും ക്രമം പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന കർമ്മമാണ്. മേഘപ്രതിഷ്ഠിത ലിംഗത്തെ നിത്യമായി പൂജിക്കുന്നിടത്ത് അനാവൃഷ്ടിയുടെ ഭയം ഉണ്ടാകില്ലെന്ന് പറഞ്ഞ്, നിയമബദ്ധ ഭക്തിയിലൂടെ പ്രകൃതിയുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും സ്ഥിരത ഉറപ്പാകുന്നു എന്ന് അധ്യായം ബോധിപ്പിക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 227

बलभद्रेश्वरमाहात्म्य (Glory of Balabhadreśvara Liṅga)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട്, ബലഭദ്രൻ വിധിപൂർവ്വം പ്രതിഷ്ഠിച്ച ലിംഗത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. ആ ലിംഗം മഹാപാപഹരവും ‘മഹാലിംഗം’ എന്നും, മഹാസിദ്ധി-ഫലം നല്കുന്നതെന്നും വർണ്ണിക്കുന്നു; പാപശുദ്ധിക്കായി ബലഭദ്രൻ തന്നെ വിധിപ്രകാരം ഈ പ്രതിഷ്ഠ നടത്തി എന്നത് വ്യക്തമായി പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഭക്തിപൂർവ്വമായ പൂജാക്രമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ഗന്ധം, പുഷ്പാദി എന്നിവ ക്രമമായി സമർപ്പിച്ച് യഥാവിധി ആരാധിക്കണം. തൃതീയ രേവതി-യോഗ സമയത്ത് ഈ അനുഷ്ഠാനം ചെയ്താൽ ഭക്തന് ‘യോഗേശ-പദം’ ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി ഉണ്ട്. അവസാനം ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിന്റെ ആദ്യ ഭാഗത്തിലെ 227-ാം അധ്യായമാണെന്ന് കൊളോഫോൺ പറയുന്നു.

4 verses

Adhyaya 228

भैरवेश-मातृस्थान-विधानम् | Rite of Bhairaveśa at the Supreme Mothers’ Shrine

അധ്യായം 228-ൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ഉപദേശമായി ‘ഭൈരവേശ’ എന്ന പ്രസിദ്ധമായ പരമ ‘മാതൃസ്ഥാനം’ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു; അത് ‘സർവ്വഭയ-വിനാശനം’ എന്നു പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ യോഗിനികളും മാതൃദേവതകളും അനുഗ്രഹിച്ച് ഭക്തന്റെ ഭയം അകറ്റുന്നു എന്നു പറയുന്നു. കൃഷ്ണപക്ഷത്തിലെ ചതുര്ദശി തിഥിയിൽ യതാത്മാവായ साधകൻ ഗന്ധം, പുഷ്പം, ഉത്തമ ബലി-നൈവേദ്യങ്ങൾ എന്നിവയോടെ വിധിപൂർവ്വം പൂജ നടത്തണമെന്ന് കാലനിയമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവസാനം യോഗിനികളും മാതൃഗണവും ഭൂമിയിൽ ഭക്തനെ പുത്രനെപ്പോലെ സംരക്ഷിക്കും എന്ന ആശ്വാസവാക്ക് നൽകുന്നു; അതിലൂടെ ആത്മസംയമം, ക്ഷേത്ര-വിശേഷ വിധി, ഭയനിവാരണ ഫലം—ഇവയുടെ ഏകീകരണം വ്യക്തമാകുന്നു.

3 verses

Adhyaya 229

गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-māhātmya: Discourse on the Glory of the Gaṅgā at Prabhāsa)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—ഈശാന്യ ദിക്കിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ത്രിപഥഗാമിനിയായ ഗംഗയെ ധ്യാനിച്ച് ദർശിക്കണമെന്ന്. ആ ഗംഗ സ്വയംഭൂ പാവനധാരയാണ്; വിഷ്ണു മുൻകാലത്ത് ഭൂമിയുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിന്ന് അവളെ ഉയർത്തി, യാദവരുടെ ഹിതത്തിനും സർവ്വപാപശമനത്തിനും വേണ്ടി പ്രവഹിപ്പിച്ചതായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം—മുൻസഞ്ചിത പുണ്യഫലമായും ലഭ്യമാകാം—കൂടാതെ വിധിപൂർവ്വം ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ ചെയ്തതും ചെയ്യാതിരുന്നതുമായ കർമ്മങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള അനുതാപം ഇല്ലാത്ത അവസ്ഥ ലഭിക്കുന്നു. കാർത്തിക മാസത്തിൽ ജാഹ്നവീജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നതിന്റെ പുണ്യം സമഗ്ര ബ്രഹ്മാണ്ഡദാനത്തിന് തുല്യമെന്ന് പറയുന്നു. കലിയുഗത്തിൽ ഇത്തരമൊരു ദർശനം ദുർലഭമെന്നു ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, പ്രഭാസത്തിലെ ഗംഗ/ജാഹ്നവീ തീർത്ഥത്തിലെ സ്നാന-ദാനങ്ങളുടെ മഹത്വം കൂടുതൽ ഊന്നിപ്പറയുന്നു.

6 verses

Adhyaya 230

गणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | Gaṇapati-Māhātmya (Account of Gaṇeśa’s Glory in Prabhāsa)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട്, പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ സ്വയം നിയോഗിച്ച് സ്ഥാപിച്ച, ദേവന്മാർക്ക് അത്യന്തം പ്രിയനായ ഗണപതിയുടെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു. ആ ഗണപതി ഗംഗയുടെ തെക്കുഭാഗത്ത് വസിച്ച് ക്ഷേത്രസംരക്ഷണത്തിൽ നിരന്തരം ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവനായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. മാഘമാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയിലാണ് അദ്ദേഹത്തിന് പ്രത്യേക പൂജാവിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്. ദിവ്യ മോദകം നൈവേദ്യമായി സമർപ്പിച്ച്, പുഷ്പം, ധൂപം മുതലായ ഉപചാരങ്ങൾ യഥാക്രമം അർപ്പിച്ച് ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കണം. ഈ പൂജയുടെ ഫലം സംരക്ഷണപരമാണ്—ഉപാസകനു വിഘ്നങ്ങൾ ഉണ്ടാകില്ല; പ്രത്യേകിച്ച് ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ താമസിക്കുന്ന/അവിടെ നിലകൊള്ളുന്ന ഭക്തനോടാണ് ഈ ഉറപ്പ് ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്. അവസാനം ഇത് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിന്റെ ആദ്യ വിഭാഗമായ ‘പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യ’ത്തിലെ 230-ാം അധ്യായം, ‘ഗണപതിമാഹാത്മ്യവർണനം’ എന്നതായി കൊലോഫോൺ പറയുന്നു.

4 verses

Adhyaya 231

जांबवतीतीर्थमाहात्म्यम् / The Māhātmya of the Jāmbavatī Tīrtha

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിൽ ജാംബവതീ നദിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു പുണ്യസ്ഥലത്തെക്കുറിച്ച് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പുരാണപരമ്പരയിൽ ജാംബവതീ വിഷ്ണുവിന്റെ പ്രിയപത്നിയായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. സംവാദത്തിൽ ജാംബവതീ അർജുനനോട് നിലവിലെ സംഭവങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു; ദുഃഖാകുലനായ അർജുനൻ യാദവവംശത്തിൽ സംഭവിച്ച മഹാവിപത്തിനെ വിവരിക്കുന്നു—ബലദേവൻ, സാത്യകി മുതലായ പ്രമുഖ യാദവരുടെ അന്ത്യം, യാദവസമൂഹത്തിന്റെ തകർച്ച എന്നിവയെ ധർമ്മ-ഇതിഹാസത്തിലെ വലിയ പൊട്ടലായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഭർത്താവിന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ട ജാംബവതീ ഗംഗാതീരത്ത് ആത്മദാഹം ചെയ്ത് ചിതാഭസ്മം ശേഖരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദിവ്യപരിണാമത്തിൽ അവൾ നദിയായി മാറി സമുദ്രത്തേക്ക് ഒഴുകുന്നു; അങ്ങനെ ആ ജലധാര തീർത്ഥമായി പവിത്രമാകുന്നു. ഫലശ്രുതിയായി—ഭക്തിയോടെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന സ്ത്രീകൾക്കും അവരുടെ വംശത്തിലെ സ്ത്രീകൾക്കും വൈധവ്യദുഃഖം ഉണ്ടാകില്ല; പുരുഷനോ സ്ത്രീയോ പൂർണ്ണശ്രമത്തോടെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ പരമഗതി ലഭിക്കും എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

9 verses

Adhyaya 232

Pāṇḍava-kūpa-pratiṣṭhā and Vaiṣṇava-sānnidhya at Prabhāsa (पाण्डवकूप-प्रसङ्गः)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹത്വവും പാണ്ഡവ-കൂപ പ്രതിഷ്ഠയുടെ സംഭവവും വിവരിക്കുന്നു. വനവാസകാലത്ത് പാണ്ഡവർ പ്രഭാസത്തിലെത്തി ശാന്തചിത്തരായി കുറേക്കാലം അവിടെ താമസിക്കുന്നു. അനേകം ബ്രാഹ്മണർക്കുള്ള അതിഥിസത്കാരത്തിൽ വെള്ളം ദൂരെയായതു തടസ്സമാകുന്നു; അതിനാൽ ദ്രൗപദിയുടെ പ്രേരണയാൽ ആശ്രമസമീപത്ത് ഒരു കൂപം (കിണർ) കുഴിച്ച് ജലസ്രോതസ് സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദ്വാരകയിൽ നിന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണൻ യാദവസഹിതം (പ്രദ്യുമ്നൻ, സാമ്ബൻ മുതലായവർ) അവിടെ എത്തുന്നു. ഔപചാരിക സംവാദത്തിൽ കൃഷ്ണൻ യുധിഷ്ഠിരനോട് വരം ചോദിക്കാനിടയാക്കുന്നു; യുധിഷ്ഠിരൻ കൂപസ്ഥലത്ത് കൃഷ്ണന്റെ നിത്യസാന്നിധ്യം അപേക്ഷിക്കുകയും, ഭക്തിയോടെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവർ കൃഷ്ണകൃപയാൽ വൈഷ്ണവഗതി പ്രാപിക്കും എന്നു മോക്ഷതത്ത്വം പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈശ്വരൻ വരം സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു; തുടർന്ന് കൃഷ്ണൻ പ്രസ്ഥാനം ചെയ്യുന്നു. അവസാനത്തിൽ ഫലശ്രുതി—ആ സ്ഥലത്ത് ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ അശ്വമേധസമമായ പുണ്യം; തർപ്പണവും സ്നാനവും ചെയ്ത അളവിന് ഫലവർദ്ധന. ജ്യേഷ്ഠപൗർണ്ണമിയിൽ സാവിത്രീപൂജയോടെ ചെയ്താൽ ‘പരമപദം’ ലഭിക്കും; പൂർണ്ണ തീർത്ഥഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ഗോദാനം ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു.

20 verses

Adhyaya 233

पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Pandaveśvara Māhātmya—Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ അഞ്ചു പ്രതിഷ്ഠിത ലിംഗങ്ങളുടെ സമുച്ചയത്തെക്കുറിച്ച് സംക്ഷിപ്തമായ തത്ത്വോപദേശം നൽകുന്നു. അവ മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവർ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതാണെന്ന് പറഞ്ഞ്, ആ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഇതിഹാസബന്ധവും ആരാധനാപ്രാമാണ്യവും ഉറപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഫലശ്രുതിയായി—ഭക്തിയോടെ ആ ലിംഗങ്ങളെ പൂജിക്കുന്നവൻ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ, പ്രമാണിത പുണ്യസ്ഥാനത്തിലെ ഭക്തിസഹിത ലിംഗപൂജയുടെ മോക്ഷദായക മഹിമ പ്രതിപാദിക്കുന്നു।

3 verses

Adhyaya 234

दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्य (Māhātmya of the Daśāśvamedhika Tīrtha)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ‘ദശാശ്വമേധിക’ എന്ന പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും മഹിമയും വിവരിക്കുന്നു. ത്രിലോകപ്രശസ്തവും മഹാപാപനാശകവുമായ സ്ഥലത്തേക്കാണ് തീർത്ഥയാത്രികനെ ആദ്യം നയിക്കുന്നത്. അവിടെ രാജാവ് ഭരതൻ പത്ത് അശ്വമേധയജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി, ആ ദേശത്തെ അനുപമമെന്ന് കരുതി യജ്ഞാഹുതികളാൽ ദേവന്മാരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി. സന്തുഷ്ടരായ ദേവന്മാർ വരം നൽകാൻ തയ്യാറായപ്പോൾ, ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന ഏതു ഭക്തനും പത്ത് അശ്വമേധങ്ങളുടെ പുണ്യഫലം ലഭിക്കണമെന്നു ഭരതൻ അപേക്ഷിച്ചു. ദേവന്മാർ തീർത്ഥത്തിന്റെ നാമവും കീർത്തിയും ഭൂമിയിൽ സ്ഥാപിച്ചതിനാൽ, അത് പാപക്ഷയകരമായ ‘ദശാശ്വമേധിക’യായി പ്രസിദ്ധമായി എന്നു ഈശ്വരൻ പറയുന്നു. ഈ തീർത്ഥം ഐന്ദ്ര–വാരുണ ചിഹ്നങ്ങളുടെ മദ്ധ്യേ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതായും, ശിവക്ഷേത്രവും മഹാതീർത്ഥസമൂഹങ്ങളിലെ ഒരു സ്ഥാനവുമാണെന്നും പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—അവിടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്താൽ ശിവലോകസുഖം; മനുഷ്യേതര ജന്മങ്ങളിലുള്ള ജീവികളും ഉയർന്ന ഗതി പ്രാപിക്കും. തിലോദകത്തോടെ പിതൃതർപ്പണം ചെയ്താൽ പ്രളയം വരെ പിതാക്കന്മാർ തൃപ്തരാകും. ബ്രഹ്മാവിന്റെ പൂർവയജ്ഞങ്ങൾ, ഇന്ദ്രൻ ഇവിടെ ആരാധനയാൽ ദേവരാജപദം നേടിയതു, കാർതവീര്യന്റെ ശതയജ്ഞങ്ങൾ എന്നിവ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; ഇവിടെ മരിക്കുന്നവർക്ക് അപുനർഭവവും, വൃഷോത്സർഗം ചെയ്താൽ കാളയുടെ രോമസംഖ്യാനുസരിച്ച് സ്വർഗോന്നതിയും ലഭിക്കും എന്നു സമാപിക്കുന്നു.

16 verses

Adhyaya 235

Śatamedhādi Liṅgatraya Māhātmya (Glory of the Three Liṅgas: Śatamedha, Sahasramedha, Koṭimedha)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന “അനുത്തമ ത്രിലിംഗം” ദർശിക്കുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. തെക്കുഭാഗത്തെ ലിംഗം ശതമേധം; നൂറ് യാഗങ്ങളുടെ ഫലം നൽകുന്നതായി പറയുന്നു. കാർത്തവീര്യൻ മുൻകാലത്ത് നൂറ് യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തിയതുമായി ഇതിന്റെ മഹിമ ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതിന്റെ പ്രതിഷ്ഠ സർവ്വ പാപഭാരവും നശിപ്പിക്കുന്നതായും പറയുന്നു. മദ്ധ്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ കോടിമേധം; ബ്രഹ്മാവ് അനവധി (കോടി) ശ്രേഷ്ഠ യാഗങ്ങൾ നടത്തി മഹാദേവനെ “ശങ്കരൻ, ലോകഹിതകാരി”യായി അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതായി വർണ്ണിക്കുന്നു. വടക്കുഭാഗത്ത് സഹസ്രക്രതു (സഹസ്രമേധ) ലിംഗം; ശക്രൻ/ഇന്ദ്രൻ ആയിരം കർമാനുഷ്ഠാനങ്ങൾ നടത്തി ദേവന്മാരുടെ ആദിദേവനായി മഹാലിംഗം സ്ഥാപിച്ചതായി പറയുന്നു. ഗന്ധ-പുഷ്പങ്ങളാൽ പൂജയും പഞ്ചാമൃതവും ജലവും കൊണ്ടുള്ള അഭിഷേകവും വിധിയായി പറയുന്നു; ലിംഗനാമങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ച് ഭക്തർ ഫലം പ്രാപിക്കും എന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു. പൂർണ്ണ തീർത്ഥഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ഗോ-ദാനം ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു. അവസാനം അവിടെ “പത്ത് കോടി തീർത്ഥങ്ങൾ” വസിക്കുന്നുവെന്നും, മദ്ധ്യസ്ഥ ത്രിലിംഗസമുച്ചയം സർവ്വവിധ പാപനാശകമാണെന്നും ഉപസംഹരിക്കുന്നു.

9 verses

Adhyaya 236

दुर्वासादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durvāsā-Āditya (Sūrya) at Prabhāsa

അധ്യായം 236-ൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ ‘ദുർവാസാ-ആദിത്യ’ (സൂര്യ) തീർത്ഥത്തിന്റെ സ്ഥാപനംയും മഹിമയും വിവരിക്കുന്നു. തീർത്ഥാടകർ ആ ശ്രൈൻ സമീപിക്കണമെന്ന് ഉപദേശം—അവിടെ മഹർഷി ദുർവാസൻ നിയമ-സംയമങ്ങളോടെ സഹസ്രവർഷം തപസ്സു ചെയ്ത് സൂര്യോപാസന നടത്തി. തപസ്സിൽ പ്രസന്നനായ സൂര്യൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു വരം നൽകുമ്പോൾ, ഭൂമി നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം അവിടെ സൂര്യന്റെ നിത്യനിവാസവും തീർത്ഥത്തിന്റെ കീർത്തിയും പ്രതിഷ്ഠിത വിഗ്രഹസാന്നിധ്യവും നിലനില്ക്കണമെന്നു ദുർവാസൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. സൂര്യൻ സമ്മതിച്ച് യമുനയെ നദിരൂപത്തിൽയും ധർമ്മരാജ യമനെയും വിളിച്ചു ക്ഷേത്രത്തിന്റെ രക്ഷയും നിയമപാലനവും ഏൽപ്പിക്കുന്നു—പ്രത്യേകിച്ച് ഭക്തരെയും ഗൃഹസ്ഥ ബ്രാഹ്മണരെയും സംരക്ഷിക്കാൻ. തുടർന്ന് പുണ്യഭൂഗോളവിശേഷങ്ങൾ—യമുനയുടെ ഭൂഗർഭമാർഗ്ഗത്തിലൂടെയുള്ള ഉദ്ഭവം, ഒരു കുണ്ഡത്തിന്റെ പരാമർശം, ‘ദുന്ദുഭി’/ക്ഷേത്രപാല ബന്ധം—ചൊല്ലപ്പെടുന്നു. അവിടെ സ്നാനത്തിന്റെയും പിതൃതർപ്പണത്തിന്റെയും ഫലങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. പിന്നെ കാലാനുഷ്ഠാനങ്ങൾ—മാഘ ശുക്ല സപ്തമിയിൽ ദുർവാസാ-അർക്കപൂജ, മാധവ മാസത്തിൽ സ്നാനം-സൂര്യപൂജ, ക്ഷേത്രസമീപം സൂര്യസഹസ്രനാമ പാരായണം—വിധിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ പുണ്യവർദ്ധന, മഹാദോഷശമനം, ഇഷ്ടസിദ്ധി, രക്ഷ, ആരോഗ്യലാഭം, സമൃദ്ധി എന്നിവയും; അവസാനം അർദ്ധ ഗവ്യൂതി പരിധിയും സൂര്യഭക്തിയില്ലാത്തവർക്ക് അനധികാരവും പറയുന്നു.

34 verses

Adhyaya 237

यादवस्थलोत्पत्तौ वज्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Origin of Yādava-sthala and the Māhātmya of Vajreśvara

ഈ അധ്യായത്തിൽ ശിവ–ദേവി സംവാദരൂപത്തിൽ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ‘യാദവസ്ഥലം’ ഉദ്ഭവവും വജ്രേശ്വരമാഹാത്മ്യവും വിവരിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ദേവിയെ യാദവസ്ഥലത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു—അവിടെയാണ് മഹത്തായ യാദവസേന നശിച്ചത്. വാസുദേവന്റെ മുമ്പിൽ വൃഷ്ണി, അന്ധക, ഭോജവർഗ്ഗങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് നശിച്ചു എന്ന് ദേവി ചോദിക്കുമ്പോൾ, ശിവൻ ശാപക്രമം പറയുന്നു: സാംബൻ സ്ത്രീവേഷം ധരിച്ചു വിശ്വാമിത്രൻ, കണ്വൻ, നാരദൻ മുതലായ ഋഷികളെ പരിഹസിച്ചു; ക്രുദ്ധരായ ഋഷികൾ സാംബനിൽ നിന്ന് കുലനാശകാരിയായ ഇരുമ്പ് ‘മുഷലം’ “ജനിക്കും” എന്ന് ശപിച്ചു. വചനത്തിൽ രാമനും ജനാർദനനും വേർതിരിച്ച് പറയപ്പെട്ടാലും, കാലനിയതി ഒഴിവാക്കാനാവില്ലെന്ന് സൂചനയുണ്ട്. മുഷലം ജനിച്ച് പൊടിയാക്കി സമുദ്രത്തിൽ എറിഞ്ഞിട്ടും, ദ്വാരകയിൽ കാലപ്രഭാവം മൂലം സാമൂഹ്യവിപര്യാസം, അശുഭശബ്ദങ്ങൾ, മൃഗവൈകൃത്യങ്ങൾ, യാഗവിഘ്നങ്ങൾ, ഭയാനകസ്വപ്നങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ദുഷ്‌നിമിത്തങ്ങൾ ധർമ്മചേതാവനിയായി വ്യാപിക്കുന്നു. കൃഷ്ണൻ പ്രഭാസതീർത്ഥയാത്രയ്ക്ക് ആജ്ഞ നൽകുന്നു. അവിടെ മദ്യപാനത്താൽ യാദവരിൽ അന്തർവൈരം വർധിച്ച്, സാത്യകി–കൃതവർമ്മാദി സംഭവങ്ങളിലൂടെ ഹിംസ പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുകയും പരസ്പരസംഹാരം നടക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തീരത്തിലെ കരിമ്പുനാരുകൾ വജ്രസമമായ മുഷലങ്ങളായി മാറി ഋഷിശാപം (ബ്രഹ്മദണ്ഡം)യും കാലവും പ്രവർത്തിക്കുന്ന ശക്തിയായി കാണപ്പെടുന്നു. ദഹനഭൂമികളും അസ്ഥിസഞ്ചയങ്ങളും ആ പ്രദേശത്തെ ‘യാദവസ്ഥലം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാക്കുന്നു. അവസാനം ശേഷിച്ച അവകാശിയായ വജ്രൻ പ്രഭാസത്തിലെത്തി, നാരദോപദേശപ്രകാരം തപസ്സു ചെയ്ത് സിദ്ധി നേടി വജ്രേശ്വരലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. ജാംബവതീജലത്തിൽ സ്നാനം, വജ്രേശ്വരപൂജ, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, ഷട്കോണമർപ്പണം എന്നിവയുടെ വിധിയും, ഫലമായി ഗോസഹസ്രദാനതുല്യമായ മഹാതീർത്ഥപുണ്യവും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

103 verses

Adhyaya 238

Hiraṇyā-nadī-māhātmya (हिरण्यानदीमाहात्म्य) — The Glory of the Hiraṇyā River

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ഹിരണ്യാ നദിയുടെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. നദിയെ പാപനാശിനി, പുണ്യദായിനി, സർവകാമപ്രദാ, ദാരിദ്ര്യാന്തകാരിണി എന്നിങ്ങനെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. തീർത്ഥാചരണത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്ത ക്രമം പറയുന്നു—നദിയിലേക്കു സമീപിക്കുക, വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം നടത്തുക, പിതൃകൾക്കായി പിണ്ഡോദകാദി കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുക, പിന്നെ നിയമബദ്ധമായി ദാനംയും അതിഥിസത്കാരവും നടത്തുക. ഇങ്ങനെ ശരിയായി അനുഷ്ഠിച്ചാൽ തീർത്ഥയാത്രികൻ അക്ഷയ ലോകങ്ങൾ പ്രാപിക്കുകയും പിതൃകൾ പാപത്തിൽ നിന്ന് ഉയർത്തപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. പ്രത്യേകമായി, ഒരു യോഗ്യ ബ്രാഹ്മണനെ ഭോജനിപ്പിക്കൽ ഭാവശുദ്ധിയും പാത്രതയും മൂലം അനേകം ദ്വിജന്മാരെ ഭോജനിപ്പിച്ചതിന് തുല്യഫലം നൽകുന്നു എന്ന് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. അവസാനം ശിവാർപ്പണമായി വേദപാരംഗത ബ്രാഹ്മണന് ‘ഹേമരഥ’ (സ്വർണ്ണരഥ) ദാനം നിർദ്ദേശിച്ച്, അതിന്റെ ഫലം വിപുല തീർത്ഥയാത്രകളുടെ പുണ്യഫലത്തോട് ഉപമിക്കുന്നു।

5 verses

Adhyaya 239

नागरादित्यमाहात्म्यम् | The Māhātmya of Nāgarāditya (Nagarabhāskara)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഹിരണ്യാ തീർത്ഥത്തിനടുത്തുള്ള സൂര്യപ്രതിമയായ ‘നാഗരാദിത്യ/നാഗരഭാസ്കര’ന്റെ മഹാത്മ്യം പറയുന്നു. ആദ്യം ഉദ്ഭവകഥ—യാദവരാജാവായ സത്രാജിത് ഭാസ്കരനെ പ്രസന്നനാക്കാൻ മഹാവ്രതവും തപസ്സും ചെയ്തു. സൂര്യദേവൻ പ്രതിദിനം സ്വർണം നൽകുന്ന സ്യമന്തകമണിയെ അവന് നൽകി. വരം ചോദിക്കുമ്പോൾ സത്രാജിത് തന്റെ ആശ്രമപ്രദേശത്ത് സൂര്യന്റെ നിത്യസന്നിധി അപേക്ഷിച്ചു; അവിടെ ദീപ്തമായ പ്രതിമ പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടു, അതിന്റെ സംരക്ഷണം ബ്രാഹ്മണർക്കും നഗരവാസികൾക്കും ഏൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ ക്ഷേത്രം ‘നാഗരാദിത്യ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി. പിന്നീട് ഫലശ്രുതി—നാഗരാർക്കന്റെ വെറും ദർശനവും പ്രയാഗത്തിലെ മഹാദാനങ്ങൾക്ക് തുല്യഫലം നൽകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ദാരിദ്ര്യം, ശോകം, രോഗം എന്നിവ നീക്കുന്നവനും, എല്ലാ വ്യാധികൾക്കും സത്യ ‘വൈദ്യൻ’ എന്ന നിലയിൽ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നവനുമാണ് അദ്ദേഹം. ഹിരണ്യാജലസ്നാനം, പ്രതിമാപൂജ, ശുക്ലപക്ഷ സപ്തമി—പ്രത്യേകിച്ച് സംക്രാന്തിയോടുകൂടിയത്—എന്നിവ നിർദേശിക്കുന്നു; ആ സമയത്ത് ചെയ്യുന്ന കർമ്മങ്ങൾ പലമടങ്ങ് ഫലപ്രദമാകുന്നു. അവസാനം സൂര്യന്റെ 21 നാമങ്ങളുള്ള സ്തോത്രം (വികർത്തന, വിവസ്വാൻ, മാർത്താണ്ഡ, ഭാസ്കര, രവി മുതലായവ) ‘സ്തവരാജം’ എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു; ഇത് ദേഹാരോഗ്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു. പ്രഭാതവും സന്ധ്യയും ജപിച്ചാൽ അഭീഷ്ടഫലം ലഭിച്ച്, ഒടുവിൽ ഭാസ്കരലോകപ്രാപ്തി ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.

33 verses

Adhyaya 240

बलभद्र-सुभद्रा-कृष्ण-माहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Balabhadra, Subhadrā, and Kṛṣṇa)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ‘ഈശ്വര ഉവാച’ എന്ന ഈശ്വരകേന്ദ്രിത വചനത്തിലൂടെ ബലഭദ്രൻ, സുഭദ്ര, ശ്രീകൃഷ്ണൻ—ഈ ത്രയത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ഇവരുടെ സ്മരണം-ദർശനം-പൂജ മഹാപുണ്യപ്രദമാണെന്നും, പ്രത്യേകിച്ച് ശ്രീകൃഷ്ണൻ ‘സർവപാതകനാശനൻ’—എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നവൻ—എന്നും പ്രസ്താവിക്കുന്നു. കൽപസ്മൃതിയാൽ മഹിമ സ്ഥാപിക്കുന്നു: മുൻ കൽപത്തിൽ ഹരി ഈ സ്ഥലത്ത് ഗാത്രോത്സർഗം (ദേഹത്യാഗം) ചെയ്തുവെന്നും, നിലവിലെ കൽപത്തിലും അതുപോലൊരു സ്മൃതി നിലനിൽക്കുന്നതായും പറയുന്നു. നാഗരാദിത്യന്റെ സന്നിധിയിൽ ബലഭദ്ര-സുഭദ്ര-കൃഷ്ണരുടെ പൂജ ചെയ്യുന്നവർ സ്വർഗ്ഗഗാമികളാകുന്നു എന്ന ഫലശ്രുതി ഇവിടെ വ്യക്തമാക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 241

शेषमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śeṣa at Mitra-vana)

അധ്യായം 241-ൽ ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ബലഭദ്രനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട, ശേഷൻ (സർപ്പരൂപം) എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഒരു ക്ഷേത്ര-തീർത്ഥത്തെ വിവരിക്കുന്നു. ഇത് മിത്രവനത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; രണ്ട് ഗവ്യൂതി വ്യാപ്തിയുള്ള വനമെന്നായി പറയുന്നു. ഇവിടെ ‘പാതാളപഥം’ എന്ന പുരാണമാർഗ്ഗം വഴി എത്താവുന്ന ത്രിസംഗമ തീർത്ഥവും ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദേവാലയത്തിന്റെ രൂപം ലിംഗാകാരവും മഹാപ്രഭയും (അത്യന്തം ദീപ്തിയുള്ളതും) ആണെന്നും, രേവതിയോടൊപ്പം “ശേഷ” എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണെന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് ദേശകഥ—ജരാ എന്ന സിദ്ധൻ, കൗലികൻ (നെയ്ത്തുകാരൻ) എന്നായി വിവരണപ്പെടുകയും, കഥാഭാഷയിൽ ‘വിഷ്ണുഘാതകൻ’ എന്നു പറയപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നവൻ, ഇവിടെ ലയം പ്രാപിക്കുന്നു; അതിനുശേഷം ഈ സ്ഥലം ശേഷനാമത്തിൽ വ്യാപകമായി അറിയപ്പെടുന്നു. ചൈത്ര ശുക്ല ത്രയോദശിയിൽ പൂജാവിധി നിർദ്ദേശിച്ച്, ഗൃഹക്ഷേമം, പുത്ര-പൗത്രസമ്പത്ത്, പശുസമ്പത്ത്, ഒരു വർഷത്തെ മംഗളം എന്നിവ ഫലമായി പറയുന്നു. കുട്ടികൾക്ക് മസൂരിക/വിസ്ഫോടക പോലുള്ള പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്ന രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണവും ഉല്ലേഖിക്കുന്നു. എല്ലാ സമൂഹവിഭാഗങ്ങളിലും ഈ തീർത്ഥം പ്രിയപ്പെട്ടതാണ്; മൃഗം, പുഷ്പം, വിവിധ ബലി-നൈവേദ്യങ്ങൾ എന്നിവ അർപ്പിച്ചാൽ ശേഷൻ शीഘ്രം പ്രസന്നനായി, സഞ്ചിതപാപം നശിപ്പിക്കുന്നു എന്ന തത്ത്വവും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

9 verses

Adhyaya 242

कुमारीमाहात्म्यवर्णनम् (Kumārī Māhātmya—The Glory of the Maiden Goddess)

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ദേവീ കുമാരികയുടെ സമീപത്ത്, കിഴക്കുദിക്കിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു രക്ഷാകരമായ സംഭവകഥ പറയുന്നു. രഥന്തര കല്പത്തിൽ ‘രുരു’ എന്ന മഹാസുരൻ ലോകങ്ങൾക്ക് ഭീതിയായി ഉയർന്ന് ദേവന്മാരെയും ഗന്ധർവന്മാരെയും പീഡിപ്പിച്ചു, തപസ്വികളെയും ധർമ്മനിഷ്ഠരെയും വധിച്ച് വൈദികാചാരത്തിന്റെ തുടർച്ച തകർത്തു; ഭൂമിയിൽ സ്വാധ്യായം, വഷട്കാരങ്ങൾ, യജ്ഞോത്സവങ്ങൾ ക്ഷയിച്ചു. അപ്പോൾ ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും അവനെ വധിക്കാനുള്ള മാർഗം ആലോചിക്കുമ്പോൾ, അവരുടെ ദേഹത്തിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട സ്വേദത്തിൽ നിന്ന് പദ്മലോചനയായ ദിവ്യ കുമാരി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അവൾ തന്റെ ദൗത്യം ചോദിച്ചതോടെ, ദുരിതനിവാരണത്തിന് നിയോഗിക്കപ്പെട്ടു. ദേവി ചിരിച്ചപ്പോൾ ആ ചിരിയിൽ നിന്ന് പാശവും അങ്കുശവും ധരിച്ച സഹചാരിണി കുമാരിമാർ ഉദ്ഭവിച്ചു; അവരുടെ യുദ്ധത്തിൽ രുരുവിന്റെ സൈന്യം തകർന്നു. രുരു താമസീ മായ പ്രയോഗിച്ചെങ്കിലും ദേവി മോഹിതയായില്ല; ശക്തിയാൽ അവനെ വിദ്ധമാക്കി. രുരു സമുദ്രത്തോട്ടു ഓടുമ്പോൾ ദേവി പിന്തുടർന്ന് സമുദ്രത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ഖഡ്ഗം കൊണ്ട് അവന്റെ ശിരഛേദം ചെയ്തു, ചർമ്മ-മുണ്ഡധരാ രൂപത്തിൽ പുറത്തുവന്നു. പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് മടങ്ങി അവൾ തേജസ്സോടെ, ബഹുരൂപമായ പരിചാരകസംഘത്തോടൊപ്പം വിരാജിച്ചു. അത്ഭുതപ്പെട്ട ദേവന്മാർ അവളെ ചാമുണ്ഡാ, കാലരാത്രി, മഹാമായ, മഹാകാളി/കാളിക തുടങ്ങിയ ഉഗ്ര-രക്ഷക നാമങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ചു. ദേവി വരങ്ങൾ നൽകിയപ്പോൾ—ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ തന്നെ അവൾ പ്രതിഷ്ഠിതയായി നിലകൊള്ളണം, അവളുടെ സ്തോത്രം ജപിക്കുന്നവർക്ക് ഫലദായകമാകണം, ഭക്തിയോടെ അവളുടെ ഉദ്ഭവകഥ കേൾക്കുന്നവർ ശുദ്ധിയും പരാഗതിയും പ്രാപിക്കണം എന്ന് ദേവന്മാർ അപേക്ഷിച്ചു. ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ആശ്വിന മാസത്തിലെ നവമിക്ക് പൂജ ശുഭമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അവസാനം ദേവി അവിടെ വസിക്കുകയും ദേവന്മാർ ശത്രുനാശം നേടി സ്വർഗത്തിലേക്ക് മടങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു.

34 verses

Adhyaya 243

मंत्रावलिक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Mantrāvalī Kṣetrapāla

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—ഈശാന (വടക്കുകിഴക്ക്) ദിശയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മഹാബലവാനായ ക്ഷേത്രപാലനെ എങ്ങനെ സമീപിക്കണമെന്ന്. ആ ക്ഷേത്രപാലൻ മന്ത്രാവളി എന്ന മന്ത്രമാലയാൽ അലങ്കൃതനായി, ഹിരണ്യ-തടത്തിനടുത്ത് സംരക്ഷണാർത്ഥം നിലകൊള്ളുന്നു; ‘ഹീരക-ക്ഷേത്രം’ എന്ന രത്നസമാന ഉപക്ഷേത്രത്തെ പ്രത്യേകമായി കാക്കുന്നവനായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് കാലവിധി പറയുന്നു—കൃഷ്ണപക്ഷത്തിലെ ത്രയോദശി ദിനത്തിൽ ഭക്തൻ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, പുഷ്പങ്ങൾ, നൈവേദ്യം, ബലി എന്നിവ അർപ്പിച്ച് ക്ഷേത്രപാലനെ പൂജിക്കണം. വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കപ്പെട്ടാൽ ആ ദേവൻ സർവകാമപ്രദനാകുന്നു; തീർത്ഥാചാര ധർമ്മമര്യാദയ്ക്കുള്ളിൽ ഈ ഭക്തി സംരക്ഷണവും അഭീഷ്ടസിദ്ധിയും നൽകുന്നു എന്ന ഫലശ്രുതി ഉണ്ട്.

5 verses

Adhyaya 244

Vicitreśvaramāhātmya (विचित्रेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vicitreśvara

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട്—ഹിരണ്യാതീരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘വിചിത്രേശ്വര’ എന്ന മഹത്തായ ശിവക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. അത് മഹാപാതകനാശകവും പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ അതിവിശിഷ്ട തീർത്ഥവുമെന്നായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രോത്ഭവം യമന്റെ ലേഖകനായ ‘വിചിത്ര’ എന്നവന്റെ ഘോരതപസ്സുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അവൻ കഠിനതപസ്സു ചെയ്തതിന്റെ ഫലമായി അവിടെ മഹാരൗദ്ര ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിതമായി. ഫലശ്രുതിയിൽ—ഈ ലിംഗദർശനം ചെയ്യുന്നവൻ യമലോകം കാണുകയില്ലെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു; അതിനാൽ ദർശനം പാപഹരണവും മോക്ഷസാധനവുമെന്നായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

4 verses

Adhyaya 245

ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Brahmeśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ദിവ്യോപദേശം നൽകുകയും, അതേ പുണ്യപ്രദേശത്തുള്ള ഒരു പ്രത്യേക തീർത്ഥസ്ഥാനത്തിലേക്ക് പോകാൻ നിർദ്ദേശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ആ സ്ഥലം സരസ്വതീ നദീതീരത്ത്, പാർണാദിത്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അടയാളത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറായി, സമീപം/മുകളിലായി എന്ന ദിശാസൂചനകളോടെ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ പുരാതനകാലത്ത് ബ്രഹ്മാവ് പ്രതിഷ്ഠിച്ച പ്രസിദ്ധ ലിംഗം ‘ബ്രഹ്മേശ്വര’ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; അത് സർവ്വപാപനാശകമെന്ന് മഹിമപ്പെടുത്തുന്നു. ദ്വിതീയാ തിഥിയിൽ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ഉപവാസം അനുഷ്ഠിക്കണം, ഇന്ദ്രിയനിയമത്തോടെ ‘ബ്രഹ്മേശ്വര’ നാമത്തിൽ ദേവാധിദേവനെ പൂജിക്കണം. പിതൃകൾക്കായി തർപ്പണവും ശ്രാദ്ധവും ചെയ്താൽ ശാശ്വത പദം/ധാമം ലഭിക്കും എന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.

4 verses

Adhyaya 246

Piṅgā-nadī-māhātmya (Glorification of the Piṅgā River)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട്, ഋഷിതീർത്ഥത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, പാപനാശിനിയും സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നതുമായ പിംഗളി/പിംഗാ നദിയിലേക്കു പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. നദിയുടെ ഫലം ക്രമമായി പറയുന്നു—കേവലം ദർശനം മഹത്തായ പിതൃകർമ്മഫലത്തോടു തുല്യം; സ്നാനം അതിന്റെ ഇരട്ടം; തർപ്പണം നാലിരട്ടി; ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ അളവറ്റ ഫലം ലഭിക്കും. പുരാവൃത്താന്തത്തിൽ സോമേശ്വരദർശനാർത്ഥം എത്തിയ ചില ഋഷിമാർ—ദക്ഷിണദേശീയർ, ശ്യാമവർണ്ണ/വികൃതാകൃതിയുള്ളവർ എന്നു വർണ്ണിതർ—നദീതീരത്തെ ഉത്തമ ആശ്രമത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്തതോടെ സൗന്ദര്യം പ്രാപിച്ച് ‘കാമ-സദൃശ’ (ആദർശ ആകർഷണത്തോട് സമം) ആയി മാറുന്നു. ‘പിംഗത്വം’ ലഭിച്ചതിനാൽ ഈ നദി ഇനി ‘പിംഗാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകട്ടെ എന്നു അവർ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. പരമഭക്തിയോടെ ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവരുടെ വംശത്തിൽ കുരൂപസന്തതി ഉണ്ടാകില്ല എന്ന ധാർമ്മിക സന്ദേശവും ഉണ്ട്. അവസാനം ഋഷിമാർ നദീതീരത്ത് വിവിധ സ്ഥാനങ്ങളിൽ പാർത്തു, യജ്ഞോപവീതമാത്രധാരികളായ തപസ്വികളായി പല തീർത്ഥങ്ങളും സ്ഥാപിച്ച് നാമകരണം ചെയ്യുന്നു.

10 verses

Adhyaya 247

पिंगलादित्य–पिंगादेवी–शुक्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Piṅgalāditya, Piṅgā Devī, and Śukreśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ദർശനയോഗ്യമായ തീർത്ഥസ്ഥാനങ്ങളും അവയോട് ബന്ധപ്പെട്ട വ്രതഫലങ്ങളും ക്രമമായി ഉപദേശിക്കുന്നു. ആദ്യം പാപനാശകമായ സൂര്യസ്വരൂപം പിംഗലാദിത്യന്റെ ദർശനം ശുദ്ധികരവും പുണ്യപ്രദവും ആണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പിംഗാ ദേവിയെ പാർവതിയുടെ സ്വരൂപമായി നിർദ്ദേശിച്ച്, അതേ പുണ്യപരിക്രമയിൽ ദേവീപൂജയുടെ മഹത്വം കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. പിന്നീട് തൃതീയാ തിഥിയിലെ പ്രത്യേക ഉപവാസം നിർദേശിക്കുന്നു; അത് ആചരിച്ചാൽ ഇഷ്ടസിദ്ധിയും ധനം, സന്താനം മുതലായ ശുഭഫലങ്ങളും ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം ശുക്രേശ്വരൻ എന്ന ലിംഗ/ക്ഷേത്രദർശനം സർവപാതകങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിമോചനമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ദർശനം, ഉപവാസം, ഭക്തി എന്നിവ ക്ഷേത്രത്തിൽ നൈതിക-ആദ്ധ്യാത്മിക ശുദ്ധിയുടെ മാർഗമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 248

Brahmeśvara-māhātmya (ब्रह्मेश्वरमाहात्म्य) — Origin and Merit of the Brahmeśvara Liṅga

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—മുമ്പ് പറഞ്ഞ, ബ്രഹ്മാവ് ആരാധിച്ച പുണ്യക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകുക; അത് സരസ്വതീ നദീതീരത്തും പർണാദിത്യത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം കാരണകഥ പറയുന്നു: ബ്രഹ്മാവ് ചതുര്വിധ സൃഷ്ടി സൃഷ്ടിക്കുന്നതിന് മുമ്പ്, വർണ്ണിക്കാനാകാത്ത വർഗ്ഗത്തിലെ ഒരു അത്ഭുതസ്ത്രീ പുരാണോക്ത സൗന്ദര്യലക്ഷണങ്ങളോടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അവളെ കണ്ട ബ്രഹ്മാവ് കാമാവേശത്തോടെ സംഗമം അപേക്ഷിച്ചതിന്റെ ഫലമായി, ഉടൻ തന്നെ അവന്റെ അഞ്ചാം ശിരസ് വീണു കഴുതാസദൃശമായി മാറി; ഇത് തത്സമയം ധർമ്മദോഷമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മകളോട്’ ബന്ധപ്പെട്ട നിഷിദ്ധ കാമത്തിന്റെ ഗുരുത്വം തിരിച്ചറിഞ്ഞ ബ്രഹ്മാവ് ശുദ്ധിക്കായി പ്രഭാസത്തിലേക്ക് വരുന്നു; തീർത്ഥസ്നാനം കൂടാതെ ദേഹ-ധർമ്മശുദ്ധി അസാധ്യമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. സരസ്വതിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് അദ്ദേഹം ദേവദേവൻ ശൂലിനൻ ശിവന്റെ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു, മലിനതയിൽ നിന്ന് മോചിതനായി സ്വലോകത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. ഫലശ്രുതി: സരസ്വതിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ആ ബ്രഹ്മേശ്വര ലിംഗം ദർശിക്കുന്നവൻ സർവ്വപാപമുക്തനായി ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടും; ചൈത്ര ശുക്ല ചതുര്ദശിയിൽ ദർശനം ചെയ്താൽ മഹേശ്വരന്റെ പരമപദം പ്രാപിക്കും।

13 verses

Adhyaya 249

संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Sangameśvara Māhātmya (Glory of the Lord of the Confluence)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ‘സംഗമേശ്വരൻ’ എന്ന ദേവതയുടെ അടുക്കൽ പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം ‘ഗോലക’ എന്ന പേരിലും പ്രസിദ്ധൻ; പാപനാശകനായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. കഥയിൽ സരസ്വതി–പിംഗാ നദികളുടെ സംഗമസ്ഥലം സൂചിപ്പിച്ച്, അവിടെ തപസ്സിൽ സിദ്ധനായ ഋഷി ഉദ്ദാലകനെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. ഉദ്ദാലകന്റെ ഘോരതപസ്സിനിടയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുമ്പിൽ ശിവലിംഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—ഭക്തിയുടെ ദിവ്യ അംഗീകാരമായി. തുടർന്ന് ഒരു അശരീരി വാക്ക് ആ സ്ഥലത്ത് നിത്യ ദൈവസന്നിധി നിലനിൽക്കും എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുകയും, സംഗമത്തിൽ ലിംഗം ഉദ്ഭവിച്ചതിനാൽ ക്ഷേത്രനാമം ‘സംഗമേശ്വരൻ’ എന്ന് സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഫലശ്രുതിയായി—പ്രസിദ്ധ സംഗമത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് സംഗമേശ്വരനെ ദർശിക്കുന്നവർ പരമഗതി പ്രാപിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. ഉദ്ദാലകൻ നിരന്തരം ലിംഗപൂജ ചെയ്ത്, ജീവിതാന്ത്യത്തിൽ മഹേശ്വരധാമം പ്രാപിക്കുന്നു; തീർത്ഥഭക്തിയും മോക്ഷവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ മാതൃകയായി ഈ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.

9 verses

Adhyaya 250

Gaṅgeśvara Māhātmya (गंगेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gaṅgeśvara Liṅga

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പറയുന്നു—സംഗമേശ്വരത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ദിശയിൽ ത്രിലോകപ്രസിദ്ധമായ ‘ഗംഗേശ്വര’ ലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അതിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുമ്പോൾ, ഒരു നിർണായക സമയത്ത് പ്രഭവിഷ്ണു അഭിഷേകകാര്യത്തിനായി ഗംഗയെ ആഹ്വാനിച്ച പുരാവൃത്തം അദ്ദേഹം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഗംഗ അവിടെ എത്തി അത്യന്തം പുണ്യമായ ക്ഷേത്രഭൂമി ദർശിക്കുന്നു—ഋഷിമാരുടെ നിരന്തര സഞ്ചാരം, അനവധി ലിംഗങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യം, തപസ്വികളുടെ ആശ്രമങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പ്രദേശം. ശിവഭക്തിയാൽ പ്രേരിതയായി ഗംഗ അവിടെ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു; അതാണ് ഗംഗേശ്വര ലിംഗം. ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ ദർശനമാത്രം ഗംഗാസ്നാനഫലം നൽകുന്നു എന്നും, മനുഷ്യന് സഹസ്ര അശ്വമേധയാഗസമമായ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു എന്നും ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. സ്ഥാനനിർദ്ദേശം, പ്രതിഷ്ഠാകഥ, പുണ്യഫലപ്രഖ്യാപനം—ഇവ ഭക്തിക്കും തീർത്ഥയാത്രയ്ക്കും മാർഗദർശകമാകുന്നു।

6 verses

Adhyaya 251

Śaṅkarāditya-māhātmya (The Glory of Śaṅkarāditya)

ഈശ്വര–ദേവി സംവാദത്തിൽ ഈ അധ്യായം തീർത്ഥാടകനോട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ഗംഗേശ്വരത്തിന്റെ കിഴക്കായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, ശങ്കരൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ‘ശങ്കരാദിത്യ’ ക്ഷേത്രത്തെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കണം. പ്രത്യേകിച്ച് ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ഷഷ്ഠി തിഥി ഈ പൂജയ്ക്ക് അത്യന്തം ശുഭകാലമാണെന്ന് പറയുന്നു. വിധി: താമ്രപാത്രത്തിൽ രക്തചന്ദനവും ചുവന്ന പുഷ്പങ്ങളും ചേർത്ത് അർഘ്യം ഒരുക്കി, സമാഹിതചിത്തത്തോടെ അർപ്പിക്കണം. ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഉപാസകൻ ദിവാകരനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരമലോകം പ്രാപിക്കുകയും പരാസിദ്ധി നേടുകയും ദാരിദ്ര്യത്തിൽ പതിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യും. അവസാനം, ആ ക്ഷേത്രഭൂമിയിൽ സർവ്വശ്രമത്തോടെയും ശങ്കരാദിത്യനെ ആരാധിക്കണം; അദ്ദേഹം സർവ്വകാമഫലപ്രദനാണെന്ന് അധ്യായം ഉപസംഹരിക്കുന്നു.

5 verses

Adhyaya 252

शङ्करनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Śaṅkaranātha Māhātmya—Account of the Glory of Śaṅkaranātha)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് തീർത്ഥയാത്രാക്രമം ത്രിലോകപ്രസിദ്ധവും പാപനാശകവുമായ ശങ്കരനാഥ ലിംഗത്തിലേക്ക് നയിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ആ ലിംഗം ഭാനു (സൂര്യൻ) മഹാതപസ്സു ചെയ്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കുകയും അവിടെ ക്ഷേത്രം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തതായി അദ്ദേഹം വിവരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ചുരുക്കമായി ആചാരധർമ്മങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ഉപവാസത്തോടെ മഹാദേവപൂജ, ബ്രാഹ്മണഭോജനദാനം, ഇന്ദ്രിയസംയമത്തോടെ ശ്രാദ്ധകർമ്മം, കൂടാതെ ശേഷിയനുസരിച്ച് സ്വർണ്ണവും വസ്ത്രവും ദാനം ചെയ്യൽ. അവസാനം ഫലം വ്യക്തം—ഇങ്ങനെ ചെയ്യുന്നവൻ പരമധാമം പ്രാപിക്കുന്നു।

4 verses

Adhyaya 253

गुफेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gufeśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Gufeśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ദിവ്യോപദേശമായി തീർത്ഥയാത്രാമാർഗം നിർദ്ദേശിച്ച് ‘ഗുഫേശ്വര’ എന്ന മഹത്തായ ക്ഷേത്രത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് ഹിരണ്യയുടെ ഉത്തരഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതായും, അതുല്യവും ‘സർവ്വപാതകനാശനം’ എന്നും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ദർശനത്തിന്റെ മഹിമയാണ് മുഖ്യം—ഗുഫേശ്വര ദേവനെ വെറും ദർശനം ചെയ്താലും അതിഭാരമായ പാപങ്ങൾ നശിക്കും. ഫലശ്രുതിയിൽ ‘കോടി ഹത്യ’ പോലെയുള്ള മഹാദോഷങ്ങളും അകറ്റപ്പെടും എന്ന് പറഞ്ഞ്, പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ പുണ്യഭൂഗോളത്തിൽ ഇതിനെ മോക്ഷോപകാരിയായ ശുദ്ധികേന്ദ്രമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.

2 verses

Adhyaya 254

घण्टेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ghanteśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Ghanteśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരന്റെ ഉപദേശരൂപത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ‘ഘണ്ടേശ്വര’ എന്ന പുണ്യസന്നിധിയുടെ മഹിമ സംക്ഷിപ്തമായി പറയുന്നു. അവൻ ‘സർവ്വപാതകനാശകൻ’ ആണെന്നും, ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും ഒരുപോലെ വന്ദിക്കുന്നവനാണെന്നും, ഋഷികളും സിദ്ധന്മാരും ആരാധിച്ച ദേവസ്ഥാനമാണെന്നും, ഭക്തർക്കു വാഞ്ഛിതാർത്ഥഫലം നൽകുന്നവനാണെന്നും വർണ്ണിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഒരു പ്രത്യേക കാലനിയമം പറയുന്നു—സോമവാരത്തിൽ വരുന്ന അഷ്ടമി തിഥിയിൽ മനുഷ്യഭക്തൻ വിധിപൂർവ്വം ഘണ്ടേശ്വരനെ പൂജിച്ചാൽ, ആഗ്രഹിച്ച വസ്തുക്കൾ ലഭിക്കുകയും പാപമുക്തനായി കണക്കാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യും. അവസാനം ഇത് സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ 254-ാം അധ്യായമാണെന്ന് കൊലോഫോണിൽ രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

3 verses

Adhyaya 255

ऋषितीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Ṛṣi-tīrtha / Rishi Tirtha)

ഈശ്വരൻ പ്രഭാസത്തിനടുത്തുള്ള പ്രസിദ്ധമായ ഋഷിതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം, പ്രത്യേകിച്ച് അതിന്റെ പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശം, വിവരിക്കുന്നു; അവിടെ അനേകം മഹർഷിമാർ വസിച്ച് തപസ്സു ചെയ്തു. അങ്കിരസ്, ഗൗതമൻ, അഗസ്ത്യൻ, വിശ്വാമിത്രൻ, അരുന്ധതിയോടുകൂടി വസിഷ്ഠൻ, ഭൃഗു, കശ്യപൻ, നാരദൻ, പർവതൻ മുതലായ ഋഷികൾ സംയമവും ഏകാഗ്രതയും കൊണ്ട് കഠിനതപസ്സു ചെയ്ത് ശാശ്വത ബ്രഹ്മലോകം നേടാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അപ്പോൾ കടുത്ത വരൾച്ചയും ക്ഷാമവും ഉണ്ടാകുന്നു. ഉപരിചരൻ എന്ന രാജാവ് ധാന്യവും ധനരത്നങ്ങളും ദാനം ചെയ്യാൻ വന്ന്, ബ്രാഹ്മണർ ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നത് നിർദോഷമായ ഉപജീവനമാർഗമാണെന്ന് വാദിക്കുന്നു. ഋഷികൾ രാജദാനത്തിന്റെ നൈതിക അപകടങ്ങൾ, ലാഭലോഭം മൂലമുള്ള പതനം, സഞ്ചയം-തൃഷ്ണയുടെ ബന്ധനം എന്നിവ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി ദാനം നിരസിക്കുന്നു; സന്തോഷവും നിർലോഭതയും പ്രശംസിക്കുന്നു. രാജന്റെ ആളുകൾ ഉദുംബരവൃക്ഷങ്ങൾക്കരികെ ‘ഹിരണ്യഗർഭ’ നിധികൾ ചിതറിച്ചാലും, ഋഷികൾ അവയും ഉപേക്ഷിച്ച് മുന്നോട്ട് പോകുന്നു. തുടർന്ന് താമരകളാൽ നിറഞ്ഞ മഹാസരോവരത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ജീവിക്കാനായി താമരനാളുകൾ (ബീസ) ശേഖരിക്കുന്നു. ശുനോമുഖൻ എന്ന പരിവ്രാജകൻ ആ ബീസ എടുത്ത് ധർമ്മചർച്ചയ്ക്ക് ഇടയാക്കുന്നു; അപ്പോൾ ഋഷികൾ ശപഥം/ശാപം വഴി കള്ളന്റെ നൈതിക അധഃപതനം നിർവചിക്കുന്നു. പിന്നെ ശുനോമുഖൻ താനേ പുരന്ദരൻ ഇന്ദ്രനാണെന്ന് വെളിപ്പെടുത്തി, അവരുടെ നിർസ്പൃഹതയാണ് അക്ഷയ ലോകങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനം എന്ന് സ്തുതിക്കുന്നു. അവസാനം ഋഷികൾ തീർത്ഥത്തിലെ പ്രത്യേകവിധി ചോദിക്കുന്നു: ഇവിടെ വന്ന് ശുദ്ധനായി മൂന്നു രാത്രികൾ ഉപവസിച്ച്, സ്നാനം ചെയ്ത്, പിതൃതർപ്പണവും ശ്രാദ്ധവും ചെയ്താൽ, സകലതീർത്ഥഫലസമമായ പുണ്യം ലഭിച്ച് അധോഗതി ഒഴിവാക്കി ദിവ്യസാന്നിധ്യം പ്രാപിക്കും.

67 verses

Adhyaya 256

नन्दादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nandāditya)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട്, പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ രാജാവ് നന്ദ സ്ഥാപിച്ച സൂര്യസ്വരൂപമായ ‘നന്ദാദിത്യ’ന്റെ ക്ഷേത്രസ്ഥാപനവും പൂജയും ശാസ്ത്രസമ്മതമാണെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. നന്ദയെ മാതൃകാപരനായ രാജാവായി വർണ്ണിക്കുന്നു; അവന്റെ ഭരണത്തിൽ ജനക്ഷേമം നിലനിന്നു, എന്നാൽ കർമ്മവിപാകത്താൽ അവൻ ഭീകര കുഷ്ഠരോഗത്തിൽ പീഡിതനാകുന്നു. കാരണം അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ മുൻകഥ വരുന്നു—വിഷ്ണു നൽകിയ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ യാത്ര ചെയ്ത് മാനസസരോവരത്തിലെത്തി, ഉള്ളിൽ അങ്കുഷ്ഠമാത്രം ദീപ്തിമാനായ പുരുഷൻ ഉള്ള അപൂർവ ‘ബ്രഹ്മജന്യ താമര’ കാണുന്നു. പ്രശസ്തിക്കായി അത് പിടിപ്പിക്കാൻ കല്പിച്ചതോടെ സ്പർശമാത്രത്തിൽ ഭയാനക നാദം ഉയർന്ന് നന്ദ ഉടൻ രോഗഗ്രസ്തനാകുന്നു. വസിഷ്ഠമുനി വിശദീകരിക്കുന്നു—ആ താമര അത്യന്തം പവിത്രം; ജനങ്ങൾക്ക് പ്രദർശിപ്പിക്കാനുള്ള ഉദ്ദേശം തന്നെ ദോഷമായി; ഉള്ളിലെ ദേവൻ പ്രദ്യോതന/സൂര്യൻ തന്നെയാണ്. അതിനാൽ പ്രഭാസത്തിൽ ഭാസ്കരനെ ശാന്തിപൂജയോടെ ആരാധിക്കണമെന്ന് വിധിക്കുന്നു. നന്ദ ‘നന്ദാദിത്യ’നെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് അർഘ്യാദി ഉപചാരങ്ങളോടെ പൂജിക്കുമ്പോൾ, സൂര്യൻ തൽക്ഷണം രോഗം നീക്കി അവിടെ നിത്യസാന്നിധ്യത്തിന്റെ വരം നൽകുന്നു; ഞായറാഴ്ചയോടുകൂടിയ സപ്തമിയിൽ ദർശനം ചെയ്യുന്നവർ പരമഗതി പ്രാപിക്കും എന്നും അരുളുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം, ശ്രാദ്ധം, ദാനം, പ്രത്യേകിച്ച് കപിലാഗോ ദാനം അല്ലെങ്കിൽ ഘൃതധേനു ദാനം, അളവറ്റ പുണ്യവും മോക്ഷസഹായവും നൽകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.

41 verses

Adhyaya 257

त्रितकूपमाहात्म्य (Glory of the Trita Well)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് സൗരാഷ്ട്രദേശത്തിലെ പണ്ഡിതനായ ആത്രേയൻ (രാജാവ്/ബ്രാഹ്മണൻ)യും അവന്റെ മൂന്ന് പുത്രന്മാരായ ഏകത, ദ്വിത, ഇളയവൻ ത്രിത എന്നിവരുടെയും കഥ പറയുന്നു. ത്രിതൻ വേദപാരംഗതനും സദാചാരിയും ധർമ്മനിഷ്ഠനുമായിരുന്നു; എന്നാൽ മൂത്ത രണ്ടു സഹോദരന്മാർ നീതിഭ്രഷ്ടരായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ആത്രേയന്റെ മരണാനന്തരം ത്രിതൻ നേതൃത്വം ഏറ്റെടുത്തു യജ്ഞസങ്കൽപ്പം ചെയ്ത് ഋത്വിജന്മാരെ ക്ഷണിക്കുകയും ദേവതകളെ ആവാഹനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. ദക്ഷിണയ്ക്കായി സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം പ്രഭാസത്തിലേക്ക് പശുസമാഹരണത്തിന് പോകുമ്പോൾ, തന്റെ പാണ്ഡിത്യത്തെ തുടർന്ന് വഴിയിൽ ആദരവും ദാനങ്ങളും ലഭിക്കുന്നു; അതോടെ സഹോദരന്മാർക്ക് അസൂയ വളരുന്നു. യാത്രയിൽ ഭയങ്കരമായ ഒരു കടുവ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും പശുക്കൾ ചിതറിപ്പോകുകയും ചെയ്യുന്നു. സമീപത്തെ ഭീതിജനകമായ ജലശൂന്യ കിണർ കണ്ട സഹോദരന്മാർ അവസരം മുതലാക്കി ത്രിതനെ ആ വരണ്ട കൂപത്തിലേക്ക് തള്ളിവിട്ട് കൂട്ടത്തെ എടുത്ത് പോകുന്നു. കൂപത്തിനുള്ളിൽ ത്രിതൻ നിരാശപ്പെടാതെ ‘മാനസ-യജ്ഞം’ നടത്തുന്നു—സൂക്തജപവും മണലാൽ പ്രതീകാത്മക ഹോമവും. അവന്റെ ശ്രദ്ധയിൽ ദേവന്മാർ പ്രസന്നരായി സരസ്വതിയെ അയച്ച് കിണർ ജലത്തോടെ നിറപ്പിക്കുന്നു; ത്രിതൻ രക്ഷപ്പെടുന്നു. ആ സ്ഥലം ‘ത്രിതകൂപം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകുന്നു. അവസാനത്തിൽ വിധികൾ പറയുന്നു—ശുചിത്വത്തോടെ അവിടെ സ്നാനം, പിതൃതർപ്പണം, സ്വർണ്ണത്തോടുകൂടിയ എള്ളുദാനം എന്നിവ മഹാപുണ്യം. അഗ്നിഷ്വാത്ത, ബർഹിഷദ് മുതലായ പിതൃഗണങ്ങൾക്ക് പ്രിയമായ തീർത്ഥമാണിത്; ഇതിന്റെ ദർശനമാത്രം പോലും ജീവിതാന്തം പാപക്ഷയം നൽകുമെന്ന് പറഞ്ഞ്, ക്ഷേമാർത്ഥം തീർത്ഥാടകർ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.

36 verses

Adhyaya 258

शशापानतीर्थप्रादुर्भावः (Origin of the Śaśāpāna Tīrtha) / The Emergence of Shashapana Tirtha

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ശശാപാന-സ്മൃതിസ്ഥലത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പാപനാശക ‘ശശാപാന’ തീർത്ഥത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം വിവരിക്കുന്നു. സമുദ്രമഥനത്തിൽ ദേവന്മാർ അമൃതം ലഭിച്ചതിനുശേഷം അതിന്റെ അനവധി തുള്ളികൾ ഭൂമിയിൽ വീണു. അവിടെ ദാഹിച്ച ഒരു ശശകൻ (മുയൽ) ജലത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അമൃതമിശ്രിത ജലാശയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു; അമൃതസ്പർശഫലമായി അതിന് അത്ഭുതാവസ്ഥ ലഭിക്കുകയും ചിഹ്നരൂപത്തിൽ അവിടെ തന്നെ ദൃശ്യമാവുകയും ചെയ്തു. മനുഷ്യർ വീണ അമൃതം കുടിച്ച് അമരരാകുമോ എന്ന ഭയത്തിൽ ദേവന്മാർ ആശങ്കപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ വേട്ടക്കാരന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ പീഡിതനായി നീങ്ങാനാകാത്ത ചന്ദ്രൻ (നിശാനാഥൻ) അമൃതം അപേക്ഷിച്ചു. ദേവന്മാർ—അവിടെ വലിയ തോതിൽ അമൃതം വീണിട്ടുണ്ടെന്ന് പറഞ്ഞു, ആ ജലാശയത്തിലെ വെള്ളം കുടിക്കണമെന്ന് നിർദേശിച്ചു. ചന്ദ്രൻ ശശകനോടൊപ്പം/ശശകബന്ധിത ജലം കുടിച്ച് പുഷ്ടനും ദീപ്തിമാനുമായിത്തീർന്നു; ശശകൻ അമൃതബന്ധത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷ അടയാളമായി നിലനിന്നു. പിന്നീട് ദേവന്മാർ ഉണങ്ങിയ കുണ്ഡം കുഴിച്ച് വീണ്ടും ജലം ഉദ്ഭവിപ്പിച്ചു. ചന്ദ്രൻ ശശകബന്ധിത ജലം കുടിച്ചതിനാൽ ആ തീർത്ഥം ‘ശശാപാന’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി. ഫലശ്രുതിയിൽ—അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന ഭക്തർ മഹേശ്വരബന്ധിത പരമഗതി പ്രാപിക്കും; ബ്രാഹ്മണർക്കു അന്നദാനം ചെയ്താൽ സർവയജ്ഞഫലം ലഭിക്കും; തുടർന്ന് സരസ്വതി വഡവാഗ്നിയോടുകൂടെ വന്ന് തീർത്ഥത്തെ കൂടുതൽ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതിനാൽ, പൂർണ്ണശ്രമത്തോടെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യണമെന്ന് വിധിക്കുന്നു.

25 verses

Adhyaya 259

पर्णादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Parnāditya (Sun Shrine) on the Prācī Sarasvatī

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—പ്രാചീ സരസ്വതിയുടെ ഉത്തര തീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന സൂര്യദേവസ്ഥാനമായ ‘പർണാദിത്യ’ തീർത്ഥത്തിൽ തീർത്ഥാടകൻ ദർശനം ചെയ്യണം. തുടർന്ന് പുരാവൃത്തം പറയുന്നു—ത്രേതായുഗത്തിൽ പർണാദൻ എന്ന ബ്രാഹ്മണൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെത്തി കഠിനതപസ് അനുഷ്ഠിച്ചു; പകൽ-രാത്രി നിരന്തരഭക്തിയോടെ ധൂപം, മാല, ചന്ദനലേപം മുതലായവ അർപ്പിച്ച്, വേദാനുസൃത സ്തോത്രങ്ങളാൽ സൂര്യനെ പൂജിച്ചു. പ്രസന്നനായ സൂര്യൻ പ്രത്യക്ഷനായി വരം നൽകാമെന്ന് പറയുന്നു. ഭക്തൻ ആദ്യം ദുർലഭമായ പ്രത്യക്ഷദർശനാനുഗ്രഹം അപേക്ഷിക്കുകയും, തുടർന്ന് സൂര്യൻ അവിടെയേയ്ക്ക് ശാശ്വതമായി പ്രതിഷ്ഠിതനായി നിലകൊള്ളണമെന്നു പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സൂര്യൻ സമ്മതിച്ച് അവന് സൂര്യലോകപ്രാപ്തിയുടെ വരം നൽകി അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു. അവസാനം തീർത്ഥവിധിയും ഫലശ്രുതിയും—ഭാദ്രപദ മാസത്തിലെ ഷഷ്ഠി തിഥിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പർണാദിത്യ ദർശനം ചെയ്താൽ ദുഃഖനിവാരണം ലഭിക്കും; ഈ ദർശനപുണ്യം പ്രയാഗത്തിൽ വിധിപൂർവം നൂറു പശുക്കൾ ദാനം ചെയ്ത ഫലത്തോടു തുല്യമെന്ന് പറയുന്നു. ഗുരുതരരോഗങ്ങളാൽ പീഡിതരായിട്ടും പർണാദിത്യത്തെ തിരിച്ചറിയാത്തവർ അവിവേകികളെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, അറിഞ്ഞ് ഭക്തിയോടെ തീർത്ഥസേവനം ചെയ്യേണ്ടതിന്റെ പ്രാധാന്യം ഉറപ്പിക്കുന്നു.

12 verses

Adhyaya 260

Siddheśvara-māhātmya (Glorification of Siddheśvara)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട്, പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന സിദ്ധേശ്വരനിലേക്കു പോകുവാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; അവൻ സിദ്ധന്മാർ സ്ഥാപിച്ച പരമ ദേവസ്വരൂപമാണ്. ദിവ്യസിദ്ധന്മാർ അവിടെ എത്തി, എല്ലാ പ്രവർത്തികളിലും സിദ്ധി ലഭിക്കണമെന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ ലിംഗത്തെ വിധിപൂർവ്വം അഭിഷേകം ചെയ്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു; അവരുടെ ഘോരതപസ്സ് കണ്ടു ശിവൻ പ്രസന്നനാകുന്നു. ശിവൻ അവർക്കു അണിമാദി അനേകം അത്ഭുതസിദ്ധികളും ഐശ്വര്യങ്ങളും നൽകുകയും, ആ സ്ഥലത്ത് തന്റെ നിത്യസാന്നിധ്യം പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് കാലവിധാനം പറയുന്നു—ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ല ചതുര്ദശിക്ക് അവിടെ ശിവപൂജ ചെയ്യുന്നവൻ ശിവകൃപയാൽ പരമപദം പ്രാപിക്കും. അവസാനം ശിവൻ അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു; സിദ്ധന്മാർ പൂജ തുടരുന്നു; സിദ്ധേശ്വരഭക്തിയാൽ മഹാസിദ്ധിയും ഇഷ്ടഫലപ്രാപ്തിയും ലഭിക്കുന്നതിനാൽ നിത്യാരാധന വേണമെന്ന് ഉപദേശം നൽകുന്നു।

8 verses

Adhyaya 261

न्यंकुमतीमाहात्म्यवर्णनम् | Nyankumatī River Māhātmya (Glorification of the Nyankumatī)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് തത്ത്വോപദേശം ചെയ്ത് ന്യങ്കുമതി നദിയിലേക്കു ദിശാനിർദ്ദേശം നൽകുന്നു. ക്ഷേത്രശാന്തിക്കായി ശംഭു ഈ നദിയെ പുണ്യ ‘മര്യാദ’യിൽ സ്ഥാപിച്ചതായും, അതിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് സർവ്വപാപനാശകമായ ഒരു സ്ഥലം ഉണ്ടെന്നും വിവരിക്കുന്നു. അവിടെ വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത് തുടർന്ന് ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ പിതൃകൾ നരകാദി ദുഃഖാവസ്ഥകളിൽ നിന്ന് മോചിതരാകുന്നു എന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. കൂടാതെ വൈശാഖമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ തൃതീയ തിഥിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് എള്ള്, ദർഭ, ജലം എന്നിവകൊണ്ട് തർപ്പണസഹിതം ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ, അത് ഗംഗാതീരത്ത് ചെയ്ത ശ്രാദ്ധത്തിന് തുല്യഫലം നൽകുമെന്ന് നിശ്ചയിക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 262

वराहस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Varāha Svāmī Māhātmya—Account of the Glory of Varāha Svāmī)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് സംക്ഷിപ്തമായ തത്ത്വോപദേശം നൽകുന്നു. ഗോഷ്പദത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന വരാഹസ്വാമിയുടെ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; ആ സ്ഥലം ‘പാപ-പ്രണാശന’മായി പ്രസിദ്ധമാണ്—അവിടെ പാപക്ഷയം സംഭവിക്കുന്നു. ശുക്ലപക്ഷ ഏകാദശിദിനത്തിൽ പ്രത്യേകമായി പൂജ ചെയ്‌താൽ അത്യന്തം ഫലപ്രദമെന്ന് പറയുന്നു. ആ പൂജയാൽ ഭക്തൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നുമൊഴിഞ്ഞ് അവസാനം ‘വിഷ്ണുപദം’ പ്രാപിക്കുന്നു. സ്ഥലം, കാലം, കർമ്മം (പൂജ), ഫലം—ഇവയെ ബന്ധിപ്പിച്ച് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ആചാരമാർഗം ഈ അധ്യായം സംക്ഷിപ്തമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

3 verses

Adhyaya 263

छायालिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chāyā-liṅga (Shadow Liṅga)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ‘ഛായാലിംഗം’ എന്ന വിശേഷ ലിംഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം സംക്ഷിപ്തമായി ഉപദേശിക്കുന്നു. ന്യങ്കുമതീ തീർത്ഥത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് അത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു എന്ന ദിശാ-സൂചനയോടെ സ്ഥലം നിർണ്ണയിച്ച്, പുണ്യത്തെ ഭൗഗോളികമായി ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഛായാലിംഗ ദർശനം മഹാഫലപ്രദവും അത്ഭുതപ്രഭാവമുള്ളതുമാണെന്ന് പറയുന്നു. ഭക്തിയോടെ ദർശിക്കുന്നവൻ പാപശുദ്ധി പ്രാപിക്കും; എന്നാൽ അത്യന്തം പാപികൾക്ക് അത് ദൃശ്യമാകില്ലെന്ന് പറഞ്ഞ്, ദർശനത്തെ കർമ്മമായി മാത്രമല്ല നൈതിക-ആധ്യാത്മിക യോഗ്യതയായും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്ര-മാഹാത്മ്യ പരമ്പരയിൽ ഇത് ‘ഛായാലിംഗ മഹാത്മ്യവർണ്ണനം’ എന്ന അധ്യായമാണെന്ന് കൊലോഫോൺ വ്യക്തമാക്കുന്നു।

3 verses

Adhyaya 264

नंदिनीगुफामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya (Sacred Account) of Nandinī Cave

ഈ അധ്യായത്തിൽ ശൈവ–ദേവീ സംവാദം സംക്ഷിപ്തമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിലുള്ള നന്ദിനീ ഗുഹയെ ഈശ്വരൻ സ്വഭാവതഃ പാതകനാശിനിയും പരമപവിത്രവുമെന്നായി വർണ്ണിക്കുന്നു. പുണ്യശീലികളായ ഋഷിമാരുടെയും സിദ്ധന്മാരുടെയും വാസസ്ഥലവും സംഗമസ്ഥാനവും ആകുന്നതിനാൽ അതിന്റെ പവിത്രത ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മുഖ്യ ഉപദേശം ദർശനാധിഷ്ഠിതമാണ്—അവിടെ ചെന്നു നന്ദിനീ ഗുഹ ദർശിക്കുന്നവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനാകുകയും ചാന്ദ്രായണ വ്രതഫലം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ സ്ഥലപരിചയം, സിദ്ധ-ഋഷി ബന്ധത്തിലൂടെ മഹിമ, തീർത്ഥദർശനം പ്രായശ്ചിത്തവ്രതത്തോട് തുല്യഫലദായകമെന്ന ഫലശ്രുതി എന്നിവ അധ്യായം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

3 verses

Adhyaya 265

कनकनन्दामाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Goddess Kanakanandā)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് സംക്ഷിപ്തമായ ശൈവ-ശാക്ത ഉപദേശം നൽകുന്നു. ഈശാന്യ (വടക്കുകിഴക്ക്) ദിശയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന കനകനന്ദാ ദേവിയുടെ ക്ഷേത്രസ്ഥലത്തെ അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുകയും ദേവിയെ ‘സർവകാമഫലപ്രദാ’—എല്ലാ ആഗ്രഹഫലങ്ങളും നൽകുന്നവൾ—എന്ന് മഹത്വപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. യാത്രാവിധിയും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു: ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ തൃതീയാ തിഥിയിൽ വിധിപ്രകാരം യാത്ര ചെയ്ത് ദേവിയെ പൂജിക്കണം. സ്ഥലം, കാലം, നിയമബദ്ധ ഭക്തി എന്നിവയുടെ പുരാണോചിത സമന്വയം പാലിക്കുന്ന തീർത്ഥയാത്രികന് ഇഷ്ടഫലവും സർവകാമാവാപ്തിയും ലഭിക്കും എന്നതാണ് ഫലശ്രുതി।

3 verses

Adhyaya 266

Kumbhīśvara Māhātmya (कुम्भीश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kumbhīśvara

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—ശരഭസ്ഥാനത്തിന്റെ കിഴക്കോട്ട് അല്പദൂരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘അനുത്തര’ കുംഭീശ്വര ക്ഷേത്രദർശനം ചെയ്യണമെന്ന്. പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ തീർത്ഥക്രമത്തിൽ ആ ശിവാലയത്തിന്റെ സ്ഥാനം നിർണ്ണയിച്ച് പുണ്യഭൂഗോളത്തിന്റെ ബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്നു. പ്രധാന ഫലശ്രുതി ഇതാണ്—കുംഭീശ്വരന്റെ ദർശനം മാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യൻ സർവ്വ പാതകങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു. അതിനാൽ തീർത്ഥദർശനം നൈതിക-ആത്മീയ ശുദ്ധിയുടെ ഉപാധിയായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അവസാന കൊലോഫോണിൽ ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണം (81,000 ശ്ലോകങ്ങൾ)യിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, ആദ്യ പ്രഭാസക്ഷേത്ര-മാഹാത്മ്യത്തിലെ ‘കുംഭീശ്വരമാഹാത്മ്യം’ എന്ന 266-ാം അധ്യായമാണെന്ന് രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

2 verses

Adhyaya 267

गङ्गापथ-गङ्गेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् | Glory of Gaṅgāpatha and Gaṅgeśvara

ഈ അധ്യായത്തിൽ ശൈവസംവാദത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഗംഗാപഥം എന്ന പുണ്യതീർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് ഉപദേശിക്കുന്നു. അവിടെ മഹാവേഗവതിയായ ഗംഗ ഒഴുകുന്നു; ഗംഗേശ്വരൻ എന്ന നാമത്തിൽ ശിവന്റെ ദിവ്യപ്രകടനം ലിംഗരൂപത്തിൽ വിരാജിക്കുന്നു. ഗംഗയെ സമുദ്രഗാമിനി, പാപനാശിനി, ഭൂമിയിൽ ‘ഉത്താനാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായവൾ, ത്രിലോകഭൂഷണമെന്നിങ്ങനെ വർണ്ണിക്കുന്നു. വിധിപ്രകാരം അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ഗംഗേശ്വരനെ പൂജിക്കണം. ഫലശ്രുതിയിൽ ഭക്തൻ ഘോരപാപങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി, അനേകം അശ്വമേധയാഗങ്ങൾക്ക് തുല്യമായ പുണ്യം നേടുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ ഗംഗാപഥ–ഗംഗേശ്വര മഹാത്മ്യത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്ത നിർദ്ദേശമാണ്.

4 verses

Adhyaya 268

चमसोद्भेदमाहात्म्य (Camasodbheda Māhātmya: The Glory of the Camasodbheda Tīrtha)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് തീർത്ഥയാത്രികനെ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ‘ചമസോദ്ഭേദ’ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. നാമോത്ഭവം ഇങ്ങനെ പറയുന്നു—ബ്രഹ്മാവ് അവിടെ ദീർഘകാലം സത്രയജ്ഞം നടത്തി; ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും യജ്ഞത്തിലെ ‘ചമസ’ (പാത്രം) ഉപയോഗിച്ച് സോമപാനം ചെയ്തതിനാൽ ഭൂമിയിൽ ആ സ്ഥലം ‘ചമസോദ്ഭേദ’ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു। തുടർന്ന് ആചാരക്രമം—അത്തീർത്ഥബന്ധിതമായ സരസ്വതിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃകൾക്കായി പിണ്ഡദാനം നടത്തണം. ഇതിലൂടെ ‘ഗയാ-കോടി തുല്യ’ പുണ്യം ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി, പ്രത്യേകിച്ച് വൈശാഖമാസത്തെ അത്യന്തം ഫലദായകകാലമായി മഹത്വപ്പെടുത്തുന്നു. അവസാനം ഇത് പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡാധ്യായമാണെന്ന് കൊലോഫൺ സൂചിപ്പിച്ച് സമാപിക്കുന്നു।

4 verses

Adhyaya 269

विदुराश्रम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Vidura’s Hermitage)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ഒരു മഹാതീർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് സൂചിപ്പിക്കുന്നു—വിദുരന്റെ മഹാശ്രമം. ധർമ്മമൂർത്തിയായ വിദുരൻ അവിടെ ‘രൗദ്ര’ സ്വഭാവത്തിലുള്ള അതികഠിന തപസ്സു അനുഷ്ഠിച്ചതായി വർണ്ണിക്കുന്നു. ആ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പവിത്രത ശൈവ അടിസ്ഥാനകൃത്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു—അവിടെ മഹാദേവലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടു; അത് ‘ത്രിഭുവനേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധം, സർവ്വലോകാധിപത്യത്തിന്റെ പ്രാദേശിക പ്രകാശംപോലെ। ആ ലിംഗദർശനത്തിലൂടെ ഭക്തർ ആഗ്രഹിച്ച ഫലങ്ങൾ പ്രാപിക്കുകയും പാപശാന്തി ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്ന് പറയുന്നു. ആ സ്ഥലം ‘വിദുരാട്ടാലക’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു; ഗണങ്ങളും ഗന്ധർവരും സേവിക്കുന്ന, ‘ദ്വാദശസ്ഥാനക’ സമുച്ചയമായ പുണ്യക്ഷേത്രം—മഹാപുണ്യമില്ലാതെ ദുർലഭം. അവിടെ മഴയില്ലായ്മയും അത്ഭുതക്ഷേത്രസ്വഭാവത്തിന്റെ അടയാളമായി ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു; അവസാനം ദിവ്യലിംഗദർശനം പാപോപശമനത്തിന് ഉപകരിക്കുന്നതായി ഊന്നിപ്പറയുന്നു.

5 verses

Adhyaya 270

Prācī Sarasvatī–Maṅkīśvara Māhātmya (प्राचीसरस्वतीमंकीश्वरमाहात्म्य)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ (ശിവൻ) ദേവിയോട് പ്രാചീ സരസ്വതി ഒഴുകുന്ന സ്ഥലത്ത് ‘മങ്കീശ്വര’ എന്ന ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിതമാണെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. അവിടെ തപസ്വിയായ മങ്കണക ഋഷി ദീർഘകാലം നിയന്ത്രിത ആഹാരം, അധ്യയനം, കഠിന തപസ്സ് എന്നിവയിൽ ലീനനായി ഇരിക്കുന്നു. ഒരിക്കൽ കൈയിൽ നിന്ന് സസ്യരസസദൃശമായ സ്രാവം വന്നപ്പോൾ അതിനെ അത്ഭുതസിദ്ധിയായി കരുതി ആനന്ദത്തിൽ നൃത്തം തുടങ്ങുന്നു. ആ നൃത്തം ലോകത്തിൽ മഹാവിക്ഷോഭം സൃഷ്ടിക്കുന്നു—പർവതങ്ങൾ നീങ്ങുന്നു, സമുദ്രം മഥനമെന്നപോലെ കലങ്ങുന്നു, നദികൾ വഴിമാറുന്നു, ഗ്രഹനക്ഷത്രക്രമം തെറ്റുന്നു. ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മാ-വിഷ്ണുമാരോടൊപ്പം ത്രിപുരാന്തക ശിവനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ശിവൻ ബ്രാഹ്മണവേഷത്തിൽ എത്തി കാരണം ചോദിച്ച്, അങ്കുഷ്ഠത്തിൽ നിന്ന് ഭസ്മം പ്രകടിപ്പിച്ച് ഋഷിയുടെ ഭ്രമം നീക്കി ലോകക്രമം പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. മങ്കണകൻ ശിവമഹിമ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് തപസ്സ് ക്ഷയിക്കരുതെന്ന് വരം ചോദിക്കുമ്പോൾ, ശിവൻ തപസ്സ് വർധിപ്പിക്കുകയും ആ സ്ഥലത്ത് നിത്യസാന്നിധ്യം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് തീർത്ഥവിധിയും ഫലശ്രുതിയും. പ്രാചീ സരസ്വതി, പ്രത്യേകിച്ച് പ്രഭാസത്തിൽ, അത്യന്തം പുണ്യദായിനിയെന്ന് പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു; ഉത്തരതീരത്തിലെ മരണം പുനർജന്മനിവാരണവും അശ്വമേധസമ പുണ്യഫലവും നൽകുമെന്ന് പറയുന്നു. നിയമസ്നാനം പരമസിദ്ധിയും ബ്രഹ്മപദപ്രാപ്തിയും നൽകുന്നു; യോഗ്യബ്രാഹ്മണന് അല്പസ്വർണ്ണദാനം പോലും മേരുസമ ഫലം; ശ്രാദ്ധം പല തലമുറകൾക്കും ഹിതം; ഒരൊറ്റ പിണ്ഡവും തർപ്പണവും പിതൃഉദ്ധാരത്തിന് കാരണമാകുന്നു; അന്നദാനം മോക്ഷമാർഗത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു; തൈരും ഉണ്ണിക്കമ്പളിയും പോലുള്ള ദാനങ്ങൾ പ്രത്യേക ലോകപ്രാപ്തി നൽകുന്നു; അശൗചനിവാരണ സ്നാനം ഗോദാനഫലസമം. കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയിലെ സ്നാനത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം, പുണ്യമില്ലാത്തവർക്ക് ഈ നദി ദുർലഭമെന്ന സൂചന, കുരുക്ഷേത്ര-പ്രഭാസ-പുഷ്കര പരാമർശങ്ങൾ, ഒടുവിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ ഉപദേശം—മറ്റു തീർത്ഥങ്ങളെക്കാൾ പ്രാചീ സരസ്വതിയെ ധർമ്മപുത്രൻ തിരഞ്ഞെടുക്കട്ടെ—എന്ന വചനത്തോടെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.

47 verses

Adhyaya 271

Jvāleśvara Māhātmya (ज्वालेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Jvāleśvara Liṅga

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസത്തിന്റെ മുഖ്യ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുള്ള “ജ്വാലേശ്വര” ലിംഗത്തിന്റെ കാരണകഥ വിവരിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പറയുന്നു—ത്രിപുരാരി ശിവനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പാശുപത ശരം/അസ്ത്രതേജസ് ഏത് സ്ഥലത്ത് പതിച്ചുവോ, അവിടെ ജ്വാലപോലെ ദീപ്തി പടർന്നതിനാൽ ആ ലിംഗം “ജ്വാലേശ്വര” എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി. ഇങ്ങനെ ഒരു ദൈവിക യുദ്ധ-സംഭവം സ്ഥിരമായ തീർത്ഥചിഹ്നമായി മാറി, പുരാണം ഭൂപ്രദേശവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രായോഗിക ഉപദേശം സംക്ഷിപ്തം: ഈ ലിംഗത്തിന്റെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ഭക്തന് ശുദ്ധി ലഭിച്ച് എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള മോചനം ഉണ്ടാകുന്നു. ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, ആദ്യ പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ 271-ാം അധ്യായമാണെന്ന് ആരംഭ-അവസാനങ്ങളിൽ വ്യക്തമാക്കുന്നു।

3 verses

Adhyaya 272

त्रिपुरलिंगत्रयमाहात्म्यम् | The Māhātmya of the Three Tripura Liṅgas

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ തത്ത്വോപദേശരൂപത്തിൽ തീർത്ഥയാത്രികനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇതേ പുണ്യപ്രദേശത്തിൽ കിഴക്കുദിക്കിൽ (പ്രാചീ), ദേവിയുടെ സന്നിധിക്ക് സമീപം ഒരു വിശേഷസ്ഥലം ഉണ്ടെന്നും, അവിടെ ത്രിപുരയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മൂന്ന് ലിംഗങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിതമാണെന്നും പറയുന്നു. ആ മഹാത്മ ത്രിപുരപുരുഷന്മാരുടെ നാമങ്ങൾ—വിദ്യുന്മാലി, താരക, കപോള. അധ്യായത്തിന്റെ മർമ്മം ദിശാനിർദ്ദേശം, ലിംഗത്രയത്തിന്റെ തിരിച്ചറിവ്, ദർശനഫലം എന്നിവയുടെ ബന്ധമാണ്. ആ പ്രതിഷ്ഠിത ലിംഗങ്ങളെ വെറും ദർശനം ചെയ്താലും ഭക്തൻ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അവസാനം ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ ‘ത്രിപുരലിംഗത്രയമാഹാത്മ്യം’ ആയി രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

3 verses

Adhyaya 273

शंडतीर्थ-उत्पत्ति तथा कपालमोचन-लिङ्गमाहात्म्य (Origin of Śaṇḍa-tīrtha and the Kapālamocana Liṅga)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ശണ്ഡതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പറയുന്നു—ഇത് അതുല്യമായ തീർത്ഥം, സർവ്വപാപശമനകരവും അഭിലഷിതഫലപ്രദവും ആകുന്നു. പൂർവ്വകഥയിൽ ബ്രഹ്മാവിന് അഞ്ചു ശിരസ്സുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; ഒരു സന്ദർഭത്തിൽ ഈശ്വരൻ അവയിൽ ഒരു ശിരസ് ഛേദിച്ചു. ആ രക്തപ്രവാഹാദികളാൽ ആ ദേശം പവിത്രമായി, മഹത്തായ താളവൃക്ഷങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ചു; അതിനാൽ അത് താളവനം എന്നായി പ്രസിദ്ധമായി. ഈശ്വരന്റെ കൈയിൽ കപാലം ഒട്ടിക്കിടന്നതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വൃഷഭത്തിനും ശരീരം കറുത്തതായി മാറി. ദോഷഭയത്തോടെ തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്തിട്ടും എവിടെയും ഭാരമൊഴിയില്ല. ഒടുവിൽ പ്രഭാസത്തിൽ കിഴക്കോട്ടു മുഖമുള്ള സരസ്വതി (പ്രാചീ ദേവി) ദർശനം ലഭിച്ചു. വൃഷഭൻ സ്നാനം ചെയ്ത ഉടൻ വെളുത്തതായി മാറി; അതേ നിമിഷം ഈശ്വരനും ഹത്യാദോഷത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി. അപ്പോൾ കപാലം കൈയിൽ നിന്ന് വീണു, അവിടെ കപാലമോചന ലിംഗമായി സ്ഥലം പ്രതിഷ്ഠിതമായി. പിന്നീട് പ്രാചീ ദേവിയുടെ സമീപത്ത് ശ്രാദ്ധവിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—പിതൃകൾക്ക് മഹാതൃപ്തി, പ്രത്യേകിച്ച് ആശ്വയുജ മാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ വിധിപൂർവ്വം, യോഗ്യർക്കു അന്നം, സ്വർണം, തൈര്, കമ്പളം മുതലായ ദാനങ്ങളോടെ. വൃഷഭന്റെ വെളുപ്പാകലിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ‘ശണ്ഡതീർത്ഥ’ നാമകാരണം കൂടി വ്യക്തമാക്കുന്നു.

13 verses

Adhyaya 274

Sūryaprācī-māhātmya (Glory of Sūryaprācī)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ ഒരു സംക്ഷിപ്ത തീർത്ഥോപദേശം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, അവൾ (തീർത്ഥയാത്രികരും) ദീപ്തിമാനും മഹാപ്രഭാവശാലിയുമായ സൂര്യപ്രാചീ തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ശുദ്ധീകരണപരമായി വിവരിക്കുന്നു—ഇത് സർവ്വപാപശമനകരവും, പുരാണോക്ത നിയന്ത്രിത തീർത്ഥയാത്രാ ധർമ്മത്തിൽ ധാർമ്മികമായ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ ഫലവും നൽകുന്നതുമാണ്. ഇവിടെ പ്രധാന കർമ്മം തീർത്ഥസ്നാനം തന്നെയാണ്. സൂര്യപ്രാചിയിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ധർമ്മശാസ്ത്രത്തിൽ പറയുന്ന പഞ്ചപാതകങ്ങൾ (അഞ്ച് മഹാപാപങ്ങൾ) മുതൽ വിമുക്തി ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു; ഇത് മഹാത്മ്യസാഹിത്യത്തിലെ പ്രായശ്ചിത്ത-പ്രധാന വാചകത്തിന്റെ തീവ്രതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഉപസംഹാരത്തിൽ ഇത് സ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിന്റെ 81,000 ശ്ലോകസംഹിതയിലെ ഏഴാം ഖണ്ഡമായ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ ‘സൂര്യപ്രാചീ-മാഹാത്മ്യ’ അധ്യായമെന്ന് രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

3 verses

Adhyaya 275

त्रिनेत्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Trinetreśvara (Three-Eyed Śiva)

അധ്യായം 275-ൽ ഋഷി-തീർത്ഥത്തിനടുത്തുള്ള ത്രിനേത്രേശ്വര ശിവതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും ആചാരവിധിയും സംക്ഷിപ്തമായി വിവരിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട്—ന്യങ്കുമതീ നദീതീരത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത്, മുനിമാർ ആരാധിച്ച സ്ഥലത്ത് ത്രിനേത്രദേവനായ ശിവനെ സമീപിച്ച് ദർശന-പൂജ നടത്തണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. അവിടത്തെ ജലം സ്ഫടികംപോലെ നിർമ്മലമാണെന്നും, തീർത്ഥത്തിന്റെ തിരിച്ചറിയലുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രത്യേക മത്സ്യ/ജലചര-ചിഹ്നം ഉണ്ടെന്നും പറയുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ ബ്രഹ്മഹത്യ പോലുള്ള മഹാപാപവർഗത്തിൽ നിന്നുപോലും മോചനം ലഭിക്കും എന്ന ശുദ്ധിയുടെ വാക്കുണ്ട്. തുടർന്ന് ഭാദ്രപദ മാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ വ്രതം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ഉപവാസവും രാത്രിജാഗരണവും പാലിക്കണം. പ്രഭാതത്തിൽ ശ്രാദ്ധം നടത്തി വിധിപൂർവ്വം ശിവപൂജ ചെയ്യണം. ഫലശ്രുതിയിൽ ദീർഘകാലം രുദ്രലോകവാസം ലഭിക്കും എന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്ത്, തീർത്ഥസേവയും വ്രതാനുഷ്ഠാനവും ശൈവസാധനയുടെ പരലോകഫലവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

5 verses

Adhyaya 276

Devikā-tīra Umāpati-māhātmya (देविकायामुमापतिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Umāpati at the Devikā Riverbank

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഋഷി-തീർത്ഥത്തിലേക്കുള്ള തീർത്ഥയാത്രയുടെ മാർഗം ഉപദേശിക്കുകയും, ദേവികാ നദീതീരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അതിപുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹിമ വിവരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവിടെ ‘മഹാസിദ്ധിവനം’ എന്ന സിദ്ധവനത്തിന്റെ പ്രകൃതി-ബ്രഹ്മാണ്ഡീയ ഭംഗി അലങ്കാരപരമായി വരച്ചുകാട്ടുന്നു—വിവിധ പുഷ്പ-ഫലവൃക്ഷങ്ങൾ, പക്ഷികളുടെ മധുരഗാനം, മൃഗങ്ങൾ, ഗുഹകൾ, പർവതങ്ങൾ; കൂടാതെ ദേവർ, അസുരർ, സിദ്ധർ, യക്ഷർ, ഗന്ധർവർ, നാഗർ, അപ്സരസ്സുകൾ എന്നിവർ ഒന്നിച്ചു ചേർന്ന് സ്തുതി, നൃത്തം, സംഗീതം, പുഷ്പവൃഷ്ടി, ധ്യാനം, ഭക്തിപരവശ ചേഷ്ടകൾ എന്നിവ നടത്തി ആ സ്ഥലത്തെ ഒരു ആരാധനാഭൂമിയായി മാറ്റുന്നു. തുടർന്ന് ഈശ്വരൻ അവിടെ ശാശ്വത ദിവ്യസ്ഥാനമായ ‘ഉമാപതീശ്വര’നെ പ്രഖ്യാപിച്ച്, യുഗ-കൽപ-മന്വന്തരങ്ങളിലുടനീളം തന്റെ സാന്നിധ്യം നിലനിൽക്കും എന്നും, ദേവികയുടെ മംഗളകരമായ തീരത്തോട് പ്രത്യേക അനുരാഗമുണ്ടെന്നും പറയുന്നു. പുഷ്യമാസ അമാവാസ്യയിൽ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യാനുള്ള വിധി നൽകുന്നു; ഫലശ്രുതിയിൽ ദാനപുണ്യം അക്ഷയമാണെന്നും, ദർശനമാത്രത്തിൽ മഹാപാപനാശം—‘ആയിരം ബ്രഹ്മഹത്യ’ പോലുള്ള പാപങ്ങളും ക്ഷയിക്കും എന്നും പറയുന്നു. ഗോദാനം, ഭൂദാനം, ഹിരണ്യദാനം, വസ്ത്രദാനം എന്നിവ ശ്ലാഘിക്കപ്പെടുന്നു; അവിടെ പിതൃകർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ അപൂർവ പുണ്യവാനെന്ന് ഉയർത്തിപ്പറയുന്നു. അവസാനം ദേവർ സ്നാനാർത്ഥം സമവേതരായതിനാൽ നദിക്ക് ‘ദേവികാ’ എന്ന നാമം ലഭിച്ചു; അതുകൊണ്ട് അത് ‘പാപനാശിനി’ എന്നും പ്രസിദ്ധമാണ്.

18 verses

Adhyaya 277

Bhūdhara–Yajñavarāha Māhātmya (भूधरयज्ञवराहमाहात्म्य)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവികാനദീതീരത്തിലെ ഒരു പുണ്യതീർത്ഥം നിർദ്ദേശിച്ച്, അവിടെ ‘ഭൂധര’ ദർശനം ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് പറയുന്നു. നാമകാരണം പുരാണകഥയും യജ്ഞ-രൂപകവും ചേർത്ത് വിശദീകരിക്കുന്നു—ഭൂമിയെ ഉയർത്തിയ വരാഹനെ സ്മരിപ്പിച്ച്, ഈ സ്ഥലത്തെ വിപുലമായ യാഗ-അലങ്കാരമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. വരാഹദേഹത്തെ യജ്ഞഘടകങ്ങളോട് ബന്ധിപ്പിച്ച്: വേദങ്ങൾ പാദങ്ങൾ, യൂപം ദംഷ്ട്രകൾ, സ്രുവ-സ്രുച മുഖം/വദനം, അഗ്നി ജിഹ്വ, ദർഭ കേശം, ബ്രഹ്മം ശിരസ് എന്നിങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ബ്രഹ്മാണ്ഡതത്ത്വവും യജ്ഞസംഘടനയും ഏകമാണെന്ന് ബോധിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനഭാഗത്ത് ശ്രാദ്ധവിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—പുഷ്യ മാസം, അമാവാസി, ഏകാദശി, ഋതുസന്ദർഭം, കൂടാതെ സൂര്യൻ കന്യാരാശിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന സമയത്ത് ചെയ്യേണ്ട കർമ്മങ്ങൾ. ശർക്കര/വെല്ലം ചേർത്ത പായസം, വെല്ലം ചേർത്ത ഹവിസ് തുടങ്ങിയ അർപ്പണങ്ങൾ, പിതൃകൾക്കുള്ള ആവാഹന-സംസ്കാരങ്ങൾ, നെയ്യ്-തൈര്-പാൽ മുതലായവയ്ക്കുള്ള പ്രത്യേകം മന്ത്രങ്ങൾ, തുടർന്ന് പണ്ഡിത വിപ്രഭോജനംയും പിണ്ഡദാനവും പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—ഇവിടെ വിധിപൂർവ്വം ചെയ്ത ശ്രാദ്ധം പിതൃകളെ ദീർഘകാലം തൃപ്തിപ്പെടുത്തുകയും, ഗയയിലേക്കു പോകാതെയും ഗയാശ്രാദ്ധസമ ഫലം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന് ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ മോക്ഷദായക മഹിമ ഉയർത്തിപ്പറയുന്നു.

13 verses

Adhyaya 278

देविकामाहात्म्य–मूलस्थानमाहात्म्यवर्णनम् (Devikā Māhātmya and the Glory of Mūlasthāna/Sūryakṣetra)

ഈ അധ്യായം ശിവ–ദേവി സംവാദമായി വിരിയുന്നു. ദേവികാ നദിയുടെ മനോഹര തീരത്തിനടുത്തുള്ള, ഭാസ്കരൻ (സൂര്യൻ) ബന്ധപ്പെട്ട പ്രസിദ്ധസ്ഥാനത്തിന്റെ മഹിമയെ ഈശ്വരൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാൽമീകി എങ്ങനെ “സിദ്ധൻ” ആയി? സപ്തർഷികളെ എന്തുകൊണ്ട് കൊള്ളയടിച്ചു? എന്ന് ദേവി ചോദിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ഈശ്വരൻ പൂർവകഥ പറയുന്നു: ബ്രാഹ്മണവംശത്തിൽ ജനിച്ച ഒരു പുത്രൻ (വൈശാഖ/വിശാഖ) വൃദ്ധ മാതാപിതാക്കളെയും കുടുംബത്തെയും പോഷിപ്പിക്കാൻ മോഷണത്തിലേക്ക് വഴുതുന്നു. തീർത്ഥയാത്രയിൽ സപ്തർഷികളെ കണ്ടപ്പോൾ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ ഋഷികൾ സമചിത്തരായി നിലകൊള്ളുന്നു. അങ്കിരസൻ ധാർമ്മിക ചോദ്യം ഉയർത്തുന്നു—അധർമ്മാർജിത ധനത്തിന്റെ പാപഭാരം ആരാണ് പങ്കിടുക? മോഷ്ടാവ് മാതാപിതാക്കളോടും പിന്നെ ഭാര്യയോടും ചോദിക്കുമ്പോൾ, “കർമ്മഫലം കർത്താവിനേ; പാപം പങ്കിടാനാവില്ല” എന്ന് അവർ നിരാകരിക്കുന്നു. ഇതോടെ അവനിൽ വൈരാഗ്യം ഉദിക്കുന്നു. കുറ്റം സമ്മതിച്ച് ഹിംസ/ചൗര്യവൃത്തിയിൽ നിന്ന് പിന്മാറാനുള്ള മാർഗം തേടുന്നു. ഋഷികൾ നാലക്ഷര മന്ത്രമായ “ഝാടഘോട” ഉപദേശിക്കുന്നു—ഗുരുആശ്രയത്തോടെ ഏകാഗ്രമായി ജപിച്ചാൽ പാപനാശകവും മോക്ഷപ്രദവും ആകുന്നു. ദീർഘകാല ജപ‑സമാധിയാൽ അവൻ സ്ഥിരനാകുന്നു; കാലക്രമേണ അവന്റെ ദേഹം വൽമീകം (ചീമുട്ടുകൂമ്പാരം) കൊണ്ട് മൂടപ്പെടുന്നു. പിന്നീട് ഋഷികൾ മടങ്ങിവന്ന് വൽമീകം നീക്കി അവനെ പുറത്തെടുക്കുന്നു; സിദ്ധി തിരിച്ചറിഞ്ഞ് “വാൽമീകി” എന്ന് നാമകരണം ചെയ്യുന്നു; രാമായണരചനയ്ക്ക് പ്രചോദിത വാക്ശക്തി ലഭിക്കും എന്ന് പ്രവചിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യം: നിംബവൃക്ഷത്തിന്റെ വേർഭാഗത്ത് സൂര്യൻ ക്ഷേത്രദേവതയായി വസിക്കുന്നു; ഈ സ്ഥലം “സൂര്യക്ഷേത്രം”, “മൂലസ്ഥാനം” എന്നിങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ സ്നാനം, തിലജല തർപ്പണം, ശ്രാദ്ധം എന്നിവ പിതൃഉന്നതിക്ക് കാരണമാകുന്നു; ജലസ്പർശം കൊണ്ടുതന്നെ മൃഗങ്ങൾക്കും പുണ്യം ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. നിർദ്ദിഷ്ട തിഥി/കാലത്ത് ചെയ്ത കർമ്മങ്ങൾ ചില ചർമ്മരോഗങ്ങൾ ശമിപ്പിക്കും എന്നും പറയുന്നു. അവസാനം ദേവദർശനവും ഈ കഥാശ്രവണവും മഹാദോഷനിവാരണമെന്നു പ്രശംസിക്കുന്നു.

80 verses

Adhyaya 279

च्यवनादित्यमाहात्म्य—सूर्याष्टोत्तरशतनाम-माहात्म्यवर्णनम् (Cāvanāditya Māhātmya—The Glory of Sūrya’s 108 Names)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ഹിരണ്യയുടെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് ച്യവന ഋഷി സ്ഥാപിച്ച ‘ച്യവനാർക്ക’ എന്ന മഹത്തായ സൂര്യസ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ച് ഉപദേശിക്കുന്നു. സപ്തമി തിഥിയിൽ ഭക്തൻ ശുചിത്വത്തോടെ വിധി-നിയമങ്ങൾ പാലിച്ച് സൂര്യനെ സ്തുതിക്കുകയും ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ സൂര്യന്റെ അഷ്ടോത്തരശതനാമങ്ങൾ (108 നാമങ്ങൾ) പാരായണം ചെയ്യുകയും വേണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വരുന്ന നാമാവലിയിൽ സൂര്യനെ കാലത്തിന്റെ അളവുകളായ കലാ, കാഷ്ഠാ, മുഹൂർത്തം, പക്ഷം, മാസം, അഹോരാത്രം, സംവത്സരം എന്നീ രൂപങ്ങളിലും, ഇന്ദ്രൻ, വരുണൻ, ബ്രഹ്മാ, രുദ്രൻ, വിഷ്ണു, സ്കന്ദൻ, യമൻ തുടങ്ങിയ ദേവതാസമാനതകളിലും, ധാതൃ, പ്രഭാകരൻ, തമോനുദൻ, ലോകാധ്യക്ഷൻ എന്നീ ലോകകാര്യനിയന്താവായ രൂപങ്ങളിലും വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. സ്തോത്രത്തിന്റെ പരമ്പരയും പറയുന്നു—ശക്രൻ ഉപദേശിച്ചു, നാരദൻ സ്വീകരിച്ചു, ധൗമ്യൻ യുധിഷ്ഠിരനു നൽകി; യുധിഷ്ഠിരൻ ഇഷ്ടസിദ്ധി നേടി. ഫലശ്രുതിയിൽ നിത്യപാരായണത്തിന്റെ, പ്രത്യേകിച്ച് സൂര്യോദയസമയത്ത്, മഹിമ പറയുന്നു—ധന-രത്നസമൃദ്ധി, സന്താനലാഭം, സ്മൃതിയും ബുദ്ധിയും വർധിക്കൽ, ശോകനിവൃത്തി, അഭിലാഷസിദ്ധി എന്നിവ; ശാസ്ത്രസമ്മതമായും നിയമബദ്ധഭക്തിയാൽ ലഭ്യമാകുന്നതുമായ ഫലങ്ങളായി ഇവ പ്രതിപാദിക്കുന്നു।

22 verses

Adhyaya 280

च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Cyavaneśvara

ഈ അധ്യായത്തിൽ ശിവ–ദേവി സംവാദത്തിലൂടെ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ച്യവനേശ്വര ലിംഗത്തിന്റെ മഹിമ പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അതിനെ ‘സർവ്വപാതകനാശന’മായി വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഭാർഗവ ഋഷി ച്യവനന്റെ പൂർവ്വകഥ വരുന്നു—അവൻ പ്രഭാസത്തിൽ എത്തി ഘോരതപസ്സു ചെയ്ത് സ്ഥാണുവിനെപ്പോലെ അചലനായി; വൽമീകം, വള്ളികൾ, ഉറുമ്പുകൾ എന്നിവ കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടിട്ടും തപസ്സിൽ സ്ഥിരനായി നിന്നു. രാജാവ് ശർയാതി വലിയ അനുചരസംഘത്തോടൊപ്പം തീർത്ഥയാത്രയ്ക്ക് മകൾ സുകന്യയുമായി എത്തുന്നു. സുകന്യ സഖികളോടൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ വൽമീകത്തിനരികെ ചെന്നു, ഋഷിയുടെ കണ്ണുകളെ പ്രകാശമുള്ള വസ്തുക്കളെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിച്ചു മുള്ളുകൊണ്ട് കുത്തുന്നു. ഋഷിയുടെ കോപത്തിൽ രാജസൈന്യത്തിന് ശിക്ഷാരൂപ തടസ്സം സംഭവിക്കുന്നു—മലംമൂത്ര വിസർജനത്തിൽ തടസ്സം പോലെയുള്ള ദുരിതം. അന്വേഷണമാകുമ്പോൾ സുകന്യ കുറ്റം സമ്മതിക്കുന്നു; ശർയാതി ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നു. ച്യവനൻ ക്ഷമിക്കുന്നു; എന്നാൽ നിബന്ധനയായി സുകന്യയെ തനിക്കു വിവാഹം കഴിപ്പിക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെടുന്നു; രാജാവ് സമ്മതിക്കുന്നു. അവസാനം സുകന്യയുടെ മാതൃകാസേവനം വിവരിക്കുന്നു—നിയമശീലം, അതിഥിസത്കാരം, ഭക്തി എന്നിവയോടെ അവൾ തപസ്വിയായ ഭർത്താവിനെ സേവിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ക്ഷേത്രമഹിമയോടൊപ്പം ഉത്തരവാദിത്വം, പരിഹാരം, നിഷ്ഠാസേവ എന്നിവയുടെ ധർമ്മബോധം സ്ഥാപിക്കുന്നു.

36 verses

Adhyaya 281

च्यवनेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Chyavaneśvara Māhātmya—Narration of the Glory of Chyavana’s Lord/Shrine)

ഈശ്വരൻ ശുകന്യയുടെ സംഭവകഥ വിവരിക്കുന്നു. ശുകന്യ ശർയ്യാതിയുടെ പുത്രിയും മഹർഷി ച്യവനന്റെ ഭാര്യയും ആകുന്നു. വനത്തിൽ ദിവ്യവൈദ്യന്മാരായ അശ്വിനീകുമാരന്മാർ അവളെ കണ്ടു സൗന്ദര്യം പുകഴ്ത്തി, വൃദ്ധനായ ച്യവനന്റെ അശക്തി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി ഭർത്താവിനെ ഉപേക്ഷിക്കണമെന്ന് പ്രലോഭിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ശുകന്യ പതിവ്രതധർമ്മത്തിൽ അചഞ്ചലമായി നിലകൊണ്ട് ദാമ്പത്യനിഷ്ഠ പ്രഖ്യാപിച്ച് അവരുടെ വാക്കുകൾ നിരസിക്കുന്നു. അപ്പോൾ അശ്വിനർ ഒരു മാർഗം പറയുന്നു—ച്യവനനെ വീണ്ടും യൗവനവാനും രൂപവാനും ആക്കാം; പിന്നെ ഞങ്ങളിലാരെയെങ്കിലും ഭർത്താവായി തിരഞ്ഞെടുക്കാം. ശുകന്യ ഇത് ച്യവനനോട് അറിയിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹം സമ്മതിക്കുന്നു. ച്യവനനും അശ്വിനരും സരസ്സിൽ സ്നാനാർത്ഥം പ്രവേശിച്ച് അല്പസമയത്തിനകം ഒരുപോലെ ദീപ്തമായ യൗവനരൂപങ്ങളോടെ പുറത്തുവരുന്നു. ശുകന്യ വിവേകത്തോടെ തന്റെ യഥാർത്ഥ ഭർത്താവായ ച്യവനനെയേ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അദ്ദേഹത്തെയേ വരം ചെയ്യുന്നു. ച്യവനൻ സന്തുഷ്ടനായി അശ്വിനരോട് വരം ചോദിക്കുവാൻ പറയുന്നു. അവർ യജ്ഞത്തിൽ പങ്കും സോമപാനാധികാരവും അപേക്ഷിക്കുന്നു; അത് ഇന്ദ്രൻ നിഷേധിച്ചതായി കേൾക്കപ്പെടുന്നു. ഋഷിപ്രഭാവത്തോടെ അവർക്കു യജ്ഞഭാഗവും സോമപാനാവകാശവും സ്ഥാപിക്കാമെന്ന് ച്യവനൻ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. അശ്വിനർ പ്രസന്നരായി മടങ്ങിപ്പോകുന്നു; ച്യവന-ശുകന്യ ദാമ്പത്യജീവിതം പുനഃസമൃദ്ധമാകുന്നു. ഈ അധ്യായം പതിവ്രതനീതിയും ധർമ്മാനുസൃത ചികിത്സയും ഋഷിയാധികാരത്തിലൂടെ ആചാരസ്ഥാനം നിശ്ചയിക്കുന്നതും പഠിപ്പിക്കുന്നു.

26 verses

Adhyaya 282

Chyavanena Nāsatyayajñabhāga-pratirodhaka-vajra-mocanodyata-śakra-nāśāya Kṛtyodbhava-Madonāma-mahāsurotpatti-varṇanam (Chyavaneśvara Māhātmya)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭൃഗുവംശീയ മഹർഷി ച്യവനന്റെ ആശ്രമത്തിൽ യജ്ഞസമയത്ത് ഉണ്ടായ ആചാര–തത്ത്വ സംഘർഷം വിവരിക്കുന്നു. ച്യവനന് പുനർയൗവനവും സമൃദ്ധിയും ലഭിച്ചതായി കേട്ട് രാജാവ് ശർയാതി കുടുംബപരിവാരങ്ങളോടെ അവിടെ എത്തി ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ച്യവൻ രാജാവിനായി യജ്ഞം നടത്താമെന്ന് സമ്മതിച്ച് മാതൃകാപരമായ യജ്ഞമണ്ഡപം ഒരുക്കപ്പെടുന്നു. സോമവിതരണ വേളയിൽ ച്യവൻ നാസത്യരായ അശ്വിനികുമാരർക്കായി സോമഗ്രഹം എടുക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ—അശ്വിനർ വൈദ്യന്മാരും മർത്ത്യരിടയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവരുമാകയാൽ മറ്റു ദേവന്മാരെപ്പോലെ സോമഭാഗത്തിന് അർഹരല്ല—എന്ന് എതിർക്കുന്നു. ച്യവൻ ഇന്ദ്രനെ ശാസിച്ച് അശ്വിനരുടെ ദൈവത്വവും ലോകഹിതകാരിത്വവും സ്ഥാപിച്ച്, മുന്നറിയിപ്പിനെ അവഗണിച്ചും ആഹുതി തുടരുന്നു. ക്രുദ്ധനായ ഇന്ദ്രൻ വജ്രം കൊണ്ട് ച്യവനെ പ്രഹരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ, ച്യവൻ തപോബലത്തോടെ ഇന്ദ്രന്റെ ഭുജം സ്തംഭിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മന്ത്രയുക്ത ആഹുതിയാൽ കൃത്യയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവന്റെ തപസ്സിൽ നിന്ന് ‘മദ’ എന്ന ഭയങ്കര മഹാസത്ത്വം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—അത്യവിശാല രൂപം, ലോകം മൂടുന്ന ഗർജ്ജനം, ഇന്ദ്രനെ വിഴുങ്ങാൻ പാഞ്ഞെത്തുന്ന ഉഗ്രത. യജ്ഞത്തിലെ അവകാശം, ഋത്വിക്കിന്റെ അധികാരം, ദൈവബലപ്രയോഗത്തിന്റെ നൈതിക പരിധി എന്നിവയെ ഈ കഥ ഉന്നയിക്കുന്നു.

26 verses

Adhyaya 283

च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chyavaneśvara (Glory of the Chyavana-installed Liṅga)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ച്യവനേശ്വരനാമ ലിംഗത്തിന്റെ സ്ഥലമാഹാത്മ്യവും പൂജാവിധിയും പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഈശ്വരവചനമായി കഥ മുന്നേറുന്നു—ഭയങ്കരമായ സാന്നിധ്യത്തിനു മുന്നിൽ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) ഭീതനാകുന്നു; ഭൃഗുവംശീയ ഋഷി ച്യവനൻ നിർണായക തപോധികാരിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ച്യവനന്റെ പ്രവർത്തികളാൽ അശ്വിനീദേവന്മാർക്ക് സോമപാനാവകാശം ലഭിച്ചു; ഇത് യാദൃശ്ചികമല്ല, ഋഷിശക്തിയുടെ പ്രകാശനത്തിനും സുകന്യയുടെയും അവളുടെ വംശത്തിന്റെയും സ്ഥിരകീർത്തിസ്ഥാപനത്തിനുമായി ക്രമീകരിച്ചതാണെന്ന് ഊന്നുന്നു. തുടർന്ന് ച്യവനൻ സുകന്യയോടൊപ്പം ഈ വനമയ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ വിഹരിച്ച് പാപനാശക ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചതായി, അത് ച്യവനേശ്വരമായി പ്രസിദ്ധമായതായി പറയുന്നു. ആ ലിംഗത്തെ വിധിപൂർവം ആരാധിച്ചാൽ അശ്വമേധയാഗസമമായ ഫലം ലഭിക്കും എന്നതാണ് നിർദ്ദേശം. ഇവിടെ ചന്ദ്രമസ്-തീർത്ഥവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ വൈഖാനസ, വാലഖില്യ മുനിമാർ സന്നിധാനിക്കുന്നു. പൗർണമാസിയിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ആശ്വിന മാസത്തിൽ, നിയമപ്രകാരം ശ്രാദ്ധം ചെയ്ത് ബ്രാഹ്മണരെ വേർതിരിച്ച് ഭോജനിപ്പിച്ചാൽ ‘കോടി-തീർത്ഥ’ ഫലം ലഭിക്കുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഈ പാപനാശിനി കഥ ശ്രവിച്ചാൽ ജന്മജന്മാന്തരങ്ങളിലെ സഞ്ചിതപാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും.

15 verses

Adhyaya 284

सुकन्यासरोमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Sukanyā-saras)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥമായ ‘സുകന്യാ-സരസ്’യെക്കുറിച്ച് ഉപദേശിക്കുന്നു. സുകന്യ, ഋഷി ച്യവനൻ, അശ്വിനീകുമാരന്മാർ എന്നിവരുടെ പ്രസിദ്ധ സംഭവത്തെ ഈ സരോവരവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി—അശ്വിനന്മാർ ച്യവനനോടൊപ്പം ഇവിടെ അവഗാഹനം (സ്നാനം) ചെയ്തപ്പോൾ, സ്നാനപ്രഭാവത്താൽ ച്യവനന്റെ രൂപാന്തരം സംഭവിച്ച് അശ്വിനന്മാരെപ്പോലെ ദിവ്യരൂപം ലഭിച്ചതായി പറയുന്നു. സരസ്-സ്നാനത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ സുകന്യയുടെ ആഗ്രഹം സഫലമായതിനാൽ ഈ തീർത്ഥം ‘കന്യാ-സരസ്’ എന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന നാമകാരണം വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഫലശ്രുതിപോലെ, പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകൾ തൃതീയാ തിഥിയിൽ ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ വിശേഷഫലം—അനേകം ജന്മങ്ങളോളം ഗൃഹഭംഗം/ഗൃഹകലഹം ഒഴിവാക്കി സംരക്ഷണം, ദാരിദ്ര്യം, വൈകല്യം അല്ലെങ്കിൽ അന്ധതയുള്ള ഭർത്താവിനെ ഒഴിവാക്കൽ തുടങ്ങിയ പുണ്യഫലങ്ങൾ തീർത്ഥാചരണഫലമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 285

अगस्त्याश्रम-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Agastya’s Āśrama and the Glory of Gaṅgeśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ശിവ–ദേവി ധർമ്മസംവാദം തീർത്ഥയാത്രാക്രമത്തിൽ ചേർത്ത് പറയുന്നു. ഈശ്വരൻ ദേവിയെ ന്യങ്കുമതീ നദിയോടനുബന്ധിച്ച പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളിലേക്കു നയിക്കുന്നു—ഗോഷ്പദ എന്ന മഹാതീർത്ഥത്തിൽ ഗയാ-ശ്രാദ്ധം, വരാഹദർശനം, തുടർന്ന് ഹരിയുടെ ധാമദർശനം, മാതൃഗണങ്ങളുടെ പൂജ, നദി–സമുദ്ര സംഗമത്തിൽ സ്നാനം. പിന്നെ കിഴക്കോട്ട് ന്യങ്കുമതീയുടെ മനോഹര തീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ദിവ്യ അഗസ്ത്യാശ്രമം ‘ക്ഷുധാ-ഹര’വും പാപനാശകവുമെന്നായി വർണ്ണിക്കുന്നു. ദേവി ചോദിക്കുന്നു—വാതാപി എന്തുകൊണ്ട് ദമിക്കപ്പെട്ടു? അഗസ്ത്യന്റെ കോപത്തിന് കാരണമെന്ത്? ഈശ്വരൻ ഇല്വല–വാതാപി കഥ പറയുന്നു: കപട അതിഥിസത്കാരത്തിലൂടെ അവർ ബ്രാഹ്മണരെ ആവർത്തിച്ച് കൊല്ലുകയും പുനർജീവന യുക്തിയാൽ വഞ്ചിക്കുകയും ചെയ്തു; അപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണർ അഗസ്ത്യനെ ശരണം തേടുന്നു. പ്രഭാസത്തിൽ അഗസ്ത്യൻ ആട്ടുരൂപത്തിൽ പാകം ചെയ്ത വാതാപിയെ ഭക്ഷിച്ച് അവന്റെ പുനരുത്ഥാന തന്ത്രം നിഷ്ഫലമാക്കി, ഇല്വലനെ ഭസ്മമാക്കുന്നു; തുടർന്ന് ധനസമൃദ്ധമായ ആ സ്ഥലം ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം ചെയ്യുന്നു—അതുകൊണ്ട് അത് ‘ക്ഷുധാ-ഹര’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകുന്നു. ദൈത്യഭക്ഷണജന്യ ദോഷശാന്തിക്കായി ഗംഗയെ ആവാഹനം ചെയ്യുന്നു; ഗംഗ അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിതയായി അഗസ്ത്യനെ പാവനമാക്കുന്നു, അതിനാൽ അവിടത്തെ ശിവലിംഗം ‘ഗംഗേശ്വര’ എന്ന നാമം പ്രാപിക്കുന്നു. ഗംഗേശ്വരദർശനം ചെയ്ത് സ്നാനം, ദാനം, ജപം ചെയ്താൽ നിഷിദ്ധഭക്ഷണജന്യ പാപം നീങ്ങുമെന്ന തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം അധ്യായം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।

34 verses

Adhyaya 286

बालार्कमाहात्म्यवर्णन (Bālārka Māhātmya — Account of the Glory of Bālārka)

ഈ അധ്യായം പ്രഭാസക്ഷേത്രയാത്രാവിവരണത്തിൽ ദേവിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ഈശ്വരൻ ഉപദേശിക്കുന്ന രൂപത്തിലാണ്. ‘പാപനാശന’മായ ബാലാർകതീർത്ഥത്തിലേക്ക് തീർത്ഥാടകനെയെത്താൻ ഈശ്വരൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; അത് അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിന്റെ വടക്കായി, അധികദൂരമില്ലാതെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു എന്നും പറയുന്നു. പിന്നീട് നാമോത്ഭവം വിവരിക്കുന്നു—പുരാതനകാലത്ത് സൂര്യൻ (അർക്കൻ) ബാലരൂപത്തിൽ അവിടെ തപസ്സു ചെയ്തതിനാൽ ആ സ്ഥലം ‘ബാലാർക’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി. ഫലശ്രുതിയായി, രവിവാരത്തിൽ ദർശനം ചെയ്താൽ കുഷ്ഠാദി രോഗങ്ങൾ ബാധിക്കുകയില്ല; കുട്ടികളിൽ രോഗജന്യ ദുഃഖവും ഉദിക്കുകയില്ല എന്നും പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ പുണ്യഭൂഗോള നിർദ്ദേശം, നാമകാരണം, കലണ്ടർഭക്തിയോട് ബന്ധിച്ച ആരോഗ്യഫലം—ഇവയെ ഒരുമിച്ച് ഈ ഭാഗം സമന്വയിപ്പിക്കുന്നു।

4 verses

Adhyaya 287

अजापालेश्वरीमाहात्म्यम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glory of Ajāpāleśvarī)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് അഗസ്ത്യസ്ഥാനത്തിന് സമീപമുള്ള ‘അജാപാലേശ്വരി’ എന്ന മംഗളക്ഷേത്രത്തെക്കുറിച്ച് ശ്രദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. രഘുവംശത്തിലെ മഹാനായ രാജാവ് അജാപാലൻ അവിടെ പാപവും രോഗവും നശിപ്പിക്കുന്ന ദേവിയെ ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചു. ‘അജാ-രൂപ’ (ആട്-രൂപ) രോഗങ്ങൾ എന്ന രൂപകവിവരണത്തിലൂടെ വ്യാധിശമനം നടത്തിയ രാജാവ്, തന്റെ പേരിൽ തന്നെ ദേവിയെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് പാപനാശിനിയായി സ്ഥാപിച്ചതായി കഥ പറയുന്നു. ഈ അധ്യായം ക്ഷേത്രസ്ഥാനം, രാജാശ്രയം, തിഥി-അനുസൃതമായ ആരാധനാകാലം എന്നിവയെ ചേർത്ത് ഉപദേശിക്കുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—തൃതീയ തിഥിയിൽ വിധിപൂർവ്വം ഭക്തിയോടെ പൂജ ചെയ്താൽ ബലം, ബുദ്ധി, കീർത്തി, വിദ്യ, സൗഭാഗ്യം എന്നിവ ലഭിക്കും.

5 verses

Adhyaya 288

बालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bālārka (the ‘Child-Sun’ Shrine)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് വഴിനിർദ്ദേശരൂപത്തിൽ പറയുന്നു—അഗസ്ത്യസ്ഥാനത്തിന്റെ കിഴക്കോട്ട്, ഗവ്യൂതി അളവുകൾ പ്രകാരം നിർദ്ദേശിച്ച ദൂരത്തിൽ ബാലാദിത്യ/ബാലാർക എന്ന പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥസ്ഥലം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അധ്യായം സമീപപ്രദേശങ്ങളിലെ അടയാളങ്ങൾ, സപാടികയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സ്ഥലസൂചന എന്നിവ പറഞ്ഞ്, ആ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹിമ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കാരണകഥ—ഋഷി വിശ്വാമിത്രൻ ഈ സ്ഥലത്ത് വിദ്യ (പവിത്ര ജ്ഞാനശക്തി)യെ ആരാധിച്ച്, മൂന്ന് ലിംഗങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുകയും, രവിരൂപ ദേവതയെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നിയമബദ്ധമായ സാധനയിലൂടെ സൂര്യനിൽ നിന്ന് സിദ്ധി ലഭിച്ചതോടെ, ദേവൻ ബാലാദിത്യ/ബാലാർക എന്ന നാമത്തിൽ ലോകപ്രസിദ്ധനാകുന്നു. ഫലശ്രുതി വ്യക്തം—‘പാപങ്ങളെ കവർന്നെടുക്കുന്നവൻ’ എന്ന നിലയിൽ ഈ ഭാസ്കരനെ ദർശിക്കുന്ന മനുഷ്യന് ജീവപര്യന്തം ദാരിദ്ര്യം അനുഭവിക്കേണ്ടിവരില്ല; പ്രഭാസ തീർത്ഥപരമ്പരയിൽ ദർശനം തന്നെ പുണ്യപ്രദമായ കർമ്മമായി ഊന്നിപ്പറയുന്നു.

6 verses

Adhyaya 289

पातालगंगेश्वर–विश्वामित्रेश्वर–बालेश्वर लिङ्गत्रयमाहात्म्य (Glory of the Three Liṅgas: Pātāla-Gaṅgeśvara, Viśvāmitreśvara, and Bāleśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ദക്ഷിണദിശയിൽ അല്പദൂരത്ത് (ഗവ്യൂതി അളവിൽ) സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ശുദ്ധികരമായ ഒരു പുണ്യതീർത്ഥത്തെ കുറിച്ച് പറയുന്നു. അവിടെ ഗംഗ ‘പാതാളഗാമിനി’ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അതിനെ വ്യക്തമായി പാപനാശിനി എന്നു വാഴ്ത്തുന്നു. തുടർന്ന് വിശ്വാമിത്ര മഹർഷി സ്നാനാർത്ഥം ഗംഗയെ ആവാഹനം ചെയ്ത കഥ പറയുന്നു; ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള വിമോചനം ലഭിക്കും എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. പിന്നെ ഗംഗേശ്വര, വിശ്വാമിത്രേശ്വര, ബാലേശ്വര എന്നീ മൂന്ന് ലിംഗങ്ങളുടെ മഹിമ വിവരിച്ച്, അവയുടെ ദർശനത്തോടെ ഇഷ്ടസിദ്ധി, പാപക്ഷയം, കാമപ്രാപ്തി എന്നിവ ഫലമായി ലഭിക്കും എന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 290

Kuberanagarotpatti and Kubera-sthāpita Somanātha Māhātmya (Origin of Kuberanagara and the Glory of the Somanātha Liṅga Installed by Kubera)

ഈ അധ്യായം ശിവ–ദേവി സംവാദരൂപത്തിലാണ്. പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ ന്യങ്കുമതീ നദീതീരത്തുള്ള ഒരു ഉത്തമസ്ഥാനത്തെ ശിവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ മുൻകാലത്ത് കുബേരൻ ‘ധനദ’ പദവി നേടിയതായി പറയുന്നു. ദേവി ചോദിക്കുന്നു—ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ മോഷണസദൃശമായ ദുഷ്കർമത്തിലേക്ക് വീണിട്ടും പിന്നെ കുബേരനാകുന്നത് എങ്ങനെ? അപ്പോൾ ശിവൻ ദേവശർമൻ എന്ന ബ്രാഹ്മണന്റെ പൂർവജീവിതകഥ പറയുന്നു—ഗൃഹകാര്യങ്ങളിൽ മുങ്ങി, പിന്നെ ലാഭലോഭത്തിൽ ധനാന്വേഷണത്തിനായി ഗൃഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നു; ഭാര്യയെ നൈതികമായി അസ്ഥിരയായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. അവരുടെ മകൻ ദുഃസഹൻ പ്രതികൂല സാഹചര്യത്തിൽ ജനിച്ച് പിന്നീട് ദുർവ്യസനങ്ങളാൽ പീഡിതനായി സമൂഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ദുഃസഹൻ ശിവക്ഷേത്രത്തിൽ മോഷണം ചെയ്യാൻ പോകുമ്പോൾ, അണയാൻ പോകുന്ന ദീപവും തിരിയും സംബന്ധിച്ച പ്രവർത്തനങ്ങളാൽ അറിയാതെ ‘ദീപസേവ’ പോലൊരു പുണ്യം സംഭവിക്കുന്നു. ക്ഷേത്രസേവകൻ കണ്ടുപിടിക്കുമ്പോൾ ഭയന്ന് ഓടുന്നു; ഒടുവിൽ കാവൽക്കാരുടെ കൈയിൽ ക്രൂരമായി കൊല്ലപ്പെടുന്നു. പിന്നെ ഗന്ധാരത്തിൽ സുദുർമുഖൻ എന്ന ദുഷ്ടരാജാവായി ജനിക്കുന്നു; അധാർമ്മികനായിട്ടും വംശപരമ്പരാഗത ലിംഗത്തെ മന്ത്രമില്ലാതെ പതിവായി പൂജിക്കുകയും പലപ്പോഴും ദീപദാനം നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. വേട്ടയ്ക്കിടെ പൂർവസംസ്കാരബലത്തിൽ പ്രഭാസത്തിലെത്തി, ന്യങ്കുമതീതീരത്ത് യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടുന്നു; ശിവപൂജയുടെ പ്രഭാവത്തിൽ പാപക്ഷയം സംഭവിച്ചതായി പറയുന്നു. അതിന് ശേഷം അവൻ ദീപ്തിമാനനായ വൈശ്രവണൻ (കുബേരൻ) ആയി ജനിച്ച് ന്യങ്കുമതീ സമീപം ലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് മഹാദേവനെ വിപുലമായി സ്തുതിക്കുന്നു. ശിവൻ പ്രത്യക്ഷമായി സഖ്യത, ദിക്പാലപദവി, ധനാധിപത്യം തുടങ്ങിയ വരങ്ങൾ നൽകി, ആ സ്ഥലം ‘കുബേരനഗരം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകും എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. പടിഞ്ഞാറ് സ്ഥാപിതമായ ലിംഗം ‘സോമനാഥ’ (ഇവിടെ ഉമാനാഥബന്ധത്തോടെ) എന്നായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഫലശ്രുതി—ശ്രീപഞ്ചമിയിൽ വിധിപൂർവം പൂജ ചെയ്താൽ ഏഴ് തലമുറ വരെ സ്ഥിരലക്ഷ്മി ലഭിക്കും എന്ന് ഉപസംഹരിക്കുന്നു.

41 verses

Adhyaya 291

भद्रकालीमाहात्म्यवर्णनम् (Bhadrakālī Māhātmya Description)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ‘കൗബേര-സഞ്ജ്ഞക’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന സ്ഥലത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഭദ്രകാളീ ദേവിയുടെ ക്ഷേത്ര/തീർത്ഥത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദേവിയെ വാഞ്ഛിതാർത്ഥ-പ്രദായിനി എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുകയും, വീരഭദ്രസഹിതയായി ദക്ഷയജ്ഞ-വിഘടനകഥയുമായി വ്യക്തമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ദക്ഷന്റെ യജ്ഞനാശത്തിൽ ദേവി പ്രവർത്തകശക്തിയാണെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് കാലനിർദ്ദേശം—ചൈത്രമാസത്തിലെ തൃതീയാ തിഥിയിൽ ദേവീപൂജ പ്രത്യേകമായി ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു. ചാമുണ്ഡാ രൂപങ്ങളുടെ വിപുലമായ ആരാധനയാൽ ഭക്തന് സൗഭാഗ്യം, വിജയം, ലക്ഷ്മിയുടെ സാന്നിധ്യം (സമൃദ്ധി) ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി നൽകി, സ്ഥലം-ചിഹ്നവും തിഥി-നിയമവും ചേർത്ത് ഈ അധ്യായം പ്രായോഗിക ഉപാസനാനിർദ്ദേശമായി നിലകൊള്ളുന്നു।

4 verses

Adhyaya 292

भद्रकालीबालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhadrakālī and Bālārka (Solar Installation)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ‘കൗരവ-സഞ്ജ്ഞക’ എന്ന സ്ഥലത്തിന് അപ്പുറം വടക്കുഭാഗത്തുള്ള ഒരു തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. അവിടെ ദേവി ഭദ്രകാളി കഠിന തപസ്സു ചെയ്ത്, തുടർന്ന് പരമഭക്തിയോടെ രവി/സൂര്യനെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. രവിവാരം സപ്തമി തിഥിയോടൊപ്പം വരുന്ന സമയം പ്രത്യേക പൂജാകാലമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ചുവന്ന പുഷ്പങ്ങളും ചുവന്ന ചന്ദനാദി ലേപനങ്ങളുമുപയോഗിച്ചുള്ള അർച്ചന ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പറയുന്നു. ഭക്തിയോടെ ചെയ്ത പൂജ ‘കോടി യജ്ഞഫലം’ നൽകുന്നതും വാത-പിത്തജന്യ രോഗങ്ങളും മറ്റു പലവിധ വ്യാധികളും ശമിപ്പിക്കുന്നതുമെന്ന ഫലശ്രുതി ഉണ്ട്. അവസാനം തീർത്ഥയാത്രയുടെ പൂർണ്ണഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അതേ സ്ഥലത്ത് അശ്വദാനം ചെയ്യണമെന്ന് വിധിക്കുന്നു. സ്ഥലാരാധന, കാലവിശേഷാനുഷ്ഠാനം, ദാനം—ഇവയെ ഏകീകൃത ധാർമ്മികക്രമമായി ഇവിടെ സ്ഥാപിക്കുന്നു.

5 verses

Adhyaya 293

कुबेरस्थानोत्पत्तौ कुबेरमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Kubera’s Station and its Māhātmya)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ കുബേരനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു വിശിഷ്ട പുണ്യസ്ഥാനത്തെ തത്ത്വപരമായി വിവరిస్తുന്നു. പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ വിന്യാസത്തിൽ നൈഋത്യ (തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിശയിൽ കുബേരസ്ഥാനം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു എന്നും, അവിടെ കുബേരൻ സ്വയംഭൂവായി പ്രത്യക്ഷനായി സർവ്വദാരിദ്ര്യനാശകനാണെന്നും പ്രസ്താവിക്കുന്നു. പഞ്ചമി തിഥിയിൽ ഗന്ധം, പുഷ്പം, അനുലേപനം മുതലായവ കൊണ്ട് അവിടെ പ്രത്യേക പൂജ ചെയ്യാനുള്ള വിധി പറയുന്നു. ആ സ്ഥലം എട്ട് മകര-ബന്ധിത “നിധാന”ങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമാണെന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു. കാലം–ദ്രവ്യം–സ്ഥലദേവത എന്ന സംയോജനത്തോടെ ഭക്തിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ, നിർവിഘ്നമായി നിധാനപ്രാപ്തിയും അപരിമിത ധനസമൃദ്ധിയും ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി ഉച്ചരിക്കുന്നു.

3 verses

Adhyaya 294

Ajogandheśvara-māhātmya (अजोगन्धेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Ajogandheśvara at Puṣkara

ഈ അധ്യായം ശിവ–ദേവി സംവാദരൂപത്തിലാണ്. കുബേരസ്ഥാനത്തിന്റെ കിഴക്കുവശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പുണ്യമായ പുഷ്കരത്തെ വിശിഷ്ട തീർത്ഥമായി ഈശ്വരൻ ദേവിക്ക് വിവരിക്കുന്നു. മത്സ്യഹിംസ ചെയ്യുന്ന ദുഷ്കർമ്മിയായ ഒരു കൈവർത്തൻ (മത്സ്യത്തൊഴിലാളി) എങ്ങനെ ആത്മസിദ്ധി പ്രാപിച്ചു എന്ന് ദേവി ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പഴയ സംഭവമിങ്ങനെ പറയുന്നു—മാഘമാസത്തിലെ കഠിനതണുപ്പിൽ വലയുന്ന അവൻ നനഞ്ഞ വല ചുമന്ന് പുഷ്കരക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് വള്ളികളും വൃക്ഷങ്ങളും മൂടിയ ഒരു ശൈവപ്രാസാദം കണ്ടു. ചൂടിനായി പ്രാസാദത്തിൽ കയറി ധ്വജസ്തംഭത്തിന്റെ മുകളിൽ വല വിരിച്ച് സൂര്യത്തിൽ ഉണക്കാൻ വെച്ചു; അശ്രദ്ധ/മയക്കം മൂലം താഴെ വീണ് ശിവക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ അപ്രതീക്ഷിതമായി മരിച്ചു. കാലക്രമത്തിൽ ആ വല ധ്വജത്തെ ബന്ധിച്ച് ശുഭകാരണമാവുകയും ചെയ്തു; ‘ധ്വജമാഹാത്മ്യം’ മൂലം അവൻ അവന്തിയിൽ ഋതധ്വജ എന്ന രാജാവായി പുനർജനിച്ചു, രാജ്യം ഭരിച്ചു, പല ദേശങ്ങളിലും സഞ്ചരിച്ചു, രാജഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു. പിന്നീട് ജാതിസ്മരനായി പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് മടങ്ങി, അജോഗന്ധബന്ധിതമായ ദേവാലയസമുച്ചയം നിർമ്മിച്ച്/പുനരുദ്ധരിച്ചു, ഒരു കുണ്ഡത്തിനരികിൽ ‘അജോഗന്ധേശ്വര’ എന്ന മഹാലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ദീർഘകാലം ഭക്തിയോടെ പൂജ നടത്തി. ഇവിടെ തീർത്ഥവിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—പുഷ്കരത്തിലെ പടിഞ്ഞാറൻ കുണ്ഡമായ ‘പാപതസ്കര’ത്തിൽ സ്നാനം, അവിടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുരാതന യാഗങ്ങൾ സ്മരിക്കൽ, തീർത്ഥാവാഹനം, അജോഗന്ധേശ്വരലിംഗ പ്രതിഷ്ഠ/പൂജ, ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന് സ്വർണ്ണപദ്മ ദാനം. ഫലശ്രുതി: ഗന്ധം, പുഷ്പം, അക്ഷതം എന്നിവകൊണ്ട് വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ ഏഴ് ജന്മങ്ങളിലെ പാപങ്ങളും നശിക്കും.

19 verses

Adhyaya 295

चन्द्रोदकतीर्थमाहात्म्य–इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Candrodaka Tīrtha and the Indreśvara Shrine)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഈശാന (വടക്കുകിഴക്ക്) ദിശയിലെ പുണ്യക്ഷേത്രസമുച്ചയം വിവരിക്കുന്നു—ഗവ്യൂതി അളവിൽ നിശ്ചയിച്ച ദൂരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ശ്രേഷ്ഠമായ ഇന്ദ്രസ്ഥാനം, ചന്ദ്രസരസ്സും ചന്ദ്രോദകജലവും ബന്ധപ്പെട്ടത്. ആ ജലത്തിന് ജരാ (ക്ഷയം/വാർദ്ധക്യം)യും ദാരിദ്ര്യം (ദാരിദ്ര്യം/ദാരിദ്ര്യദുഃഖം)യും അകറ്റുന്ന ഔഷധസദൃശ ശക്തിയുണ്ടെന്ന് പറയുന്നു. ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ തീർത്ഥം വർധിക്കുകയും കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ കുറയുകയും ചെയ്യുന്നു; എങ്കിലും പാപയുഗത്തിലും അത് ദർശനയോഗ്യമാണെന്ന് പറയുന്നു. അവിടെ സ്നാനം മഹാപാപഭാരമുള്ളവർക്കും അധിക ആലോചനയില്ലാതെ നിർണായക പ്രായശ്ചിത്തമെന്നു ഫലശ്രുതി ഉറപ്പുനൽകുന്നു. പിന്നീട് അഹല്യാ പ്രസംഗവും ഗൗതമശാപവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഇന്ദ്രന്റെ ഗുരുദോഷവും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ ധാരാളം ദാനങ്ങളോടെ പൂജ നടത്തി, സഹസ്ര വർഷം ശിവനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു; ആ രൂപം ‘ഇന്ദ്രേശ്വരൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി, സർവാപരാധനാശകനായി വാഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. അവസാനം തീർത്ഥയാത്രാക്രമം—ചന്ദ്രതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം, പിതൃ-ദേവതകൾക്ക് തർപ്പണാദി അർപ്പണം, തുടർന്ന് ഇന്ദ്രേശ്വരാരാധന; ഇതിലൂടെ സംശയമില്ലാതെ പാപമുക്തി ലഭിക്കുന്നു.

8 verses

Adhyaya 296

ऋषितोयानदीमाहात्म्यवर्णन (Māhātmya of the Ṛṣitoyā River)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ‘ദേവകുല’ എന്ന പുണ്യക്ഷേത്രത്തെ തത്ത്വപരമായി വിവരിക്കുന്നു. അത് ആഗ്നേയ ദിശയിൽ ഗവ്യൂതി-പരിമിത ദൂരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതായും, പുരാതനകാലത്ത് ദേവ-ഋഷി സമാഗമങ്ങളാൽ അതിന്റെ മഹിമ സ്ഥാപിതമായതായും, മുൻപ് പ്രതിഷ്ഠിച്ച ലിംഗത്തിന്റെ പ്രഭാവം കൊണ്ടാണ് ‘ദേവകുല’ എന്ന പ്രാമാണിക നാമം ലഭിച്ചതായും പറയുന്നു. തുടർന്ന് പടിഞ്ഞാറോട്ട് ‘ഋഷികൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ട’ ഋഷിതോയാ നദിയുടെ മഹാത്മ്യം വരുന്നു—അത് സർവ്വപാപഹരിണിയെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണാദികൾ അർപ്പിച്ചാൽ ദീർഘകാല പിതൃസന്തോഷം ലഭിക്കും എന്ന നിയമം പറയുന്നു. ദാനധർമ്മവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു: ആഷാഢ അമാവാസ്യയിൽ സ്വർണം, അജിനം (ചർമ്മം), കംബളം എന്നിവ ദാനം ചെയ്താൽ അതിന്റെ പുണ്യം പൗർണ്ണമി വരെ വർദ്ധിച്ച് പതിനാറിരട്ടിയാകും. ഫലശ്രുതിയിൽ—ഈ പുണ്യഭൂമിയിൽ സ്നാനം, തർപ്പണം, ദാനം എന്നിവ ചെയ്താൽ ഏഴ് ജന്മങ്ങളിലെ പാപങ്ങളും നശിച്ച് മോക്ഷം ലഭിക്കും എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

8 verses

Adhyaya 297

ऋषितोयामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Ṛṣitoyā at Mahodaya)

ദേവി ഈശ്വരനോട് ചോദിച്ചു—‘ഋഷിതോയാ’ എന്ന പുണ്യജലത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും മഹിമയും എന്ത്, അത് ശുഭമായ ദേവദാരുവനത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ എത്തി? ഈശ്വരൻ പറയുന്നു: അനേകം തപസ്വി ഋഷികൾ, പ്രാദേശിക ജലങ്ങളിൽ മഹാനദികളുപോലെ കർമാനന്ദം ലഭിക്കാതെ, ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ ചെന്നു ബ്രഹ്മാവിനെ സൃഷ്ടാവ്‑പാലകൻ‑സംഹാരകൻ എന്ന നിലയിൽ സ്തുതിച്ചു; അഭിഷേകസ്നാനത്തിന് യോജ്യമായ പാപനാശിനി നദി അപേക്ഷിച്ചു। കരുണയാൽ ബ്രഹ്മാവ് ഗംഗ, യമുന, സരസ്വതി മുതലായ നദീദേവതകളെ ഒരുമിച്ചു ചേർത്ത് തന്റെ കമണ്ഡലുവിൽ ധരിച്ചു ഭൂമിയിലേക്ക് ഒഴുക്കി വിട്ടു. ആ ജലമാണ് ഭൂമിയിൽ ‘ഋഷിതോയാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായത്—ഋഷികൾക്ക് പ്രിയവും സർവപാപഹരവും—ദേവദാരുവനത്തിലെത്തി വേദജ്ഞ ഋഷികളുടെ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശത്തോടെ സമുദ്രത്തേക്ക് നീങ്ങി। ഇത് പൊതുവെ സുലഭമെന്നു പറയുമ്പോഴും, മഹോദയ, മഹാതീർത്ഥ, മൂലചാണ്ഡീശസമീപം—ഈ മൂന്ന് സ്ഥലങ്ങളിൽ അതിന്റെ പ്രത്യേക ദുർലഭലാഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്നാന‑ശ്രാദ്ധങ്ങൾക്ക് കാലാനുസൃത സമത്വവും പറയുന്നു—പ്രഭാതത്തിൽ ഗംഗ, സായാഹ്നത്തിൽ യമുന, മധ്യാഹ്നത്തിൽ സരസ്വതി മുതലായവ; ഫലശ്രുതി—പാപക്ഷയം, ഇഷ്ടഫലസിദ്ധി।

36 verses

Adhyaya 298

गुप्तप्रयागमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gupta-Prayāga (Hidden Prayāga)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പാർവതി, പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ സംഗാലേശ്വരസന്നിധിയിൽ തീർത്ഥരാജനായ പ്രയാഗവും ഗംഗാ–യമുനാ–സരസ്വതീ നദികളും എങ്ങനെ സന്നിഹിതമാണെന്ന് വിശദീകരണം ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പറയുന്നു: മുൻകാലത്ത് ലിംഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു ദിവ്യസഭയിൽ അനവധി തീർത്ഥങ്ങൾ ഒന്നിച്ചുകൂടിയപ്പോൾ, പ്രയാഗം അവരിൽ തന്നെ ഒളിപ്പിച്ചു; അതിനാൽ അത് ‘ഗുപ്തപ്രയാഗ’മായി പ്രസിദ്ധമായി. തുടർന്ന് പുണ്യസ്ഥലത്തിന്റെ സാങ്കേതിക ഭൂപടം വിവരിക്കുന്നു—പടിഞ്ഞാറ് ബ്രഹ്മകുണ്ഡം, കിഴക്ക് വൈഷ്ണവകുണ്ഡം, നടുവിൽ രുദ്ര/ശിവകുണ്ഡം; കൂടാതെ ‘ത്രിസംഗമ’ പ്രദേശത്ത് ഗംഗാ-യമുന സംഗമത്തിനിടയിൽ സരസ്വതി സൂക്ഷ്മമായും ഗുപ്തമായും ഒഴുകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. കാലനിർദ്ദേശങ്ങളോടൊപ്പം സ്നാനത്തിന്റെ ക്രമാനുസൃത ശുദ്ധിതത്ത്വം പ്രതിപാദിക്കുന്നു—മാനസികം, വാചികം, കായികം, ബന്ധപരമായത്, ഗുപ്തദോഷങ്ങൾ, ഉപദോഷങ്ങൾ എന്നിവ സ്നാനങ്ങളാൽ ക്രമേണ ക്ഷയിക്കുന്നു; ആവർത്തിച്ചുള്ള സ്നാനവും കുണ്ഡാഭിഷേകവും മഹാമലിന്യങ്ങളും ശുദ്ധീകരിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. മാതൃദേവിമാരെ ദാനാർപ്പണങ്ങളോടെ പൂജിക്കുക, പ്രത്യേകിച്ച് കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ, അവരുടെ അനേകം അനുചരന്മാരാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ഭയം ശമിപ്പാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ശ്രാദ്ധം പിതൃ-മാതൃ വംശങ്ങളെ ഉയർത്തുന്നതായി പ്രശംസിക്കുന്നു; യാത്രാഫലം പൂർണ്ണമാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന തീർത്ഥാടകർക്ക് വൃഷദാനം ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവിച്ച് ശ്രദ്ധയോടെ അംഗീകരിക്കുന്നവൻ ശങ്കരധാമപ്രാപ്തിയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു.

34 verses

Adhyaya 299

माधवमाहात्म्यवर्णनम् | Mādhava Māhātmya (Glorification of Mādhava at Prabhāsa)

ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ തെക്കോട്ടു അല്പം മാറി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മാധവക്ഷേത്രം/ക്ഷേത്രമന്ദിരം വിവരിക്കുന്നു. അവിടെ ദേവൻ ശംഖ-ചക്ര-ഗദാധാരിയായ വിഷ്ണുസ്വരൂപ മാധവനാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ശുക്ലപക്ഷ ഏകാദശിയിൽ ജിതേന്ദ്രിയനായ ഭക്തൻ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് ചന്ദനം-സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, പുഷ്പങ്ങൾ, അനുലേപനങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ ‘പരമപദം’ ലഭിക്കും; അത് പുനർജന്മരഹിതമായ അവസ്ഥ (അപുനർഭവ)യായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഗാഥ, വിഷ്ണുകുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് മാധവാരാധന നടത്തുന്നത് ഹരി സ്വയം പരമാശ്രയമായി വസിക്കുന്ന ലോകത്തിലേക്കുള്ള നേരിട്ടുള്ള മാർഗമാണെന്ന് സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതിയായി—ഈ വൈഷ്ണവ മഹാത്മ്യം എല്ലാ പുരുഷാർത്ഥങ്ങളും നൽകുകയും എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—എന്ന് പറഞ്ഞ്, ഇത് സ്തുതിയോടൊപ്പം സംക്ഷിപ്ത പൂജാവിധി-മാർഗനിർദ്ദേശവുമാകുന്നു.

5 verses

Adhyaya 300

संगालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Sangāleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Sangāleśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്ത്, വായവ്യദിശയോട് ചേർന്ന സ്ഥലത്തുള്ള സംഗാലേശ്വര ലിംഗത്തിന്റെ മഹത്വം വിവരിക്കുന്നു; അതിനെ “സർവ്വപാതകനാശനം” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പറയുന്നു—ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, ഇന്ദ്രൻ (ശക്രൻ) എന്നിവരും മറ്റ് ലോകപാലകരും, ആദിത്യരും വസുക്കളും അവിടെ ലിംഗപൂജ നടത്തി. ദേവസമൂഹം ഒന്നിച്ചു കൂടിയിട്ട് ആരാധന സ്ഥാപിച്ചതിനാൽ ഭൂമിയിൽ ഈ സ്ഥലം “സംഗാലേശ്വര” എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകും എന്ന നാമകരണകാരണം കൂടി പറയുന്നു. മനുഷ്യർ സംഗാലേശ്വരനെ പൂജിച്ചാൽ വംശത്തിൽ സമൃദ്ധി നിലനിൽക്കും, ദാരിദ്ര്യം അകലും. വെറും ദർശനം പോലും കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ ആയിരം പശുക്കൾ ദാനം ചെയ്ത ഫലത്തോട് തുല്യമെന്ന് പറയുന്നു. അമാവാസിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ക്രോധമില്ലാതെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യണമെന്ന് വിധിക്കുന്നു; അതിലൂടെ പിതൃകൾ ദീർഘകാലം തൃപ്തരാകും. ക്ഷേത്രപരിധി അർദ്ധ-ക്രോശ പരിക്രമയോളം എന്ന് നിർണ്ണയിച്ച്, അത് ഇഷ്ടസിദ്ധിയും പാപനാശവും നൽകുന്നതായി പറയുന്നു. ഈ മഹാപുണ്യതീർത്ഥപരിധിയിൽ മരിക്കുന്നവർ—ഉത്തമരോ മധ്യമരോ—ഉന്നതഗതി പ്രാപിക്കും; ഉപവാസത്തോടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവർ പരമേശ്വരനിൽ ലയിക്കും. ഹിംസാമരണം, അപകടമരണം, ആത്മഹത്യ, സർപ്പദംശം, അശൗചാവസ്ഥയിലെ മരണം തുടങ്ങിയവയും ഇവിടെ അപുനർഭവം (പുനർജന്മനിവാരണം) നൽകാൻ ശേഷിയുള്ളതെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അവസാനം ഷോഡശ ശ്രാദ്ധങ്ങൾ, വൃഷോത്സർഗം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം എന്നിവയിലൂടെ മോക്ഷം സിദ്ധിക്കുമെന്ന്, ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവിച്ചാൽ പാപം, ശോകം, ദുഃഖം എന്നിവ നശിക്കുമെന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.

17 verses

Adhyaya 301

Siddheśvara-māhātmya (Glory of Siddheśvara)

ഈ അധ്യായം ഈശ്വരൻ–ദേവി തമ്മിലുള്ള സംക്ഷിപ്ത തത്ത്വസംവാദമായി നിലകൊള്ളുന്നു. പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ തീർത്ഥശൃംഖലയിൽ സിദ്ധേശ്വരത്തെ ശ്രേഷ്ഠ ലിംഗസ്ഥാനമായി നിർദ്ദേശിച്ച് അതിന്റെ സമീപ്യവും ദിശാസ്ഥിതിയും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ദേവന്മാർ വേഗത്തിൽ ‘സംഗാലേശ്വര’ എന്ന ശിവലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു; തുടർന്ന് സിദ്ധഗണങ്ങൾ ‘സിദ്ധേശ്വര’നെ സർവ്വസിദ്ധിപ്രദനായി സ്ഥാപിച്ച് സ്തുതിച്ചു. ശിവൻ നൽകിയ വരം: വിധിപൂർവ്വം എത്തി സ്നാനം ചെയ്ത് സിദ്ധനാഥനെ പൂജിച്ച് ജപം ചെയ്യുന്നവൻ—പ്രത്യേകിച്ച് ശതരുദ്രീയം, അഘോരമന്ത്രം, മഹേശ്വരഗായത്രി—ആറ് മാസത്തിനകം സിദ്ധിയും അണിമാദി ശക്തികളും പ്രാപിക്കും. ആശ്വയുജ മാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയുടെ മഹാരാത്രിയിൽ ഭയമില്ലാതെ സ്ഥിരചിത്തനായി साधന ചെയ്യുന്നവന് പ്രത്യേക വിജയം ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതിയായി ഇത് പാപനാശകവും സർവ്വകാമഫലപ്രദവും ആണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

11 verses

Adhyaya 302

गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara—Account of the Shrine’s Glory

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ഗന്ധർവേശ്വരമെന്ന മഹത്തായ ശിവക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവിടെയുള്ള ലിംഗം ഉത്തരദിക്ക്ഭാഗത്ത് അഞ്ചു ധനുസ്സിന്റെ അകലെയാണെന്നു വഴികാട്ടുന്ന സൂചനയും അധ്യായം നൽകുന്നു. ആ ക്ഷേത്രദർശനത്തിലൂടെ ദർശകൻ ‘രൂപവാൻ’ ആകുന്നു—ശരീരസൗന്ദര്യവും ആകർഷണവും വർധിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു. ലിംഗം ഗന്ധർവന്മാർ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതാണെന്നു പറഞ്ഞ് അതിന്റെ പവിത്ര ഉത്ഭവം മഹത്വപ്പെടുത്തുന്നു. സ്നാനം ചെയ്ത് ഒരിക്കൽ മാത്രം വിധിപൂർവ്വം പൂജ ചെയ്താൽ മതി; എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും സഫലമാകുകയും ‘രക്തകണ്ഠ’ എന്ന മംഗളലക്ഷണം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ് ഫലശ്രുതി.

3 verses

Adhyaya 303

Sangāleśvara–Uttareśvara Māhātmya (संगालेश्वरमाहात्म्य–उत्तरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्)

അധ്യായം 303-ൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—ഉത്തരദിശയിൽ ഉള്ള ‘ഉത്തമ ദേവത’യിലേക്കു പോകണമെന്ന്; ആ ദേവതയുടെ പൂജ മഹാപാതകനാശിനിയെന്ന് പറയുന്നു. ആ ദേവതയുടെ പടിഞ്ഞാറ്, ശേഷനാഗന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നാഗങ്ങൾ ഘോരതപസ്സിലൂടെ സ്ഥാപിച്ച ഒരു ശ്രേഷ്ഠ ലിംഗത്തെക്കുറിച്ചും വിവരണം വരുന്നു. നാഗാരാധിതമായ ആ ദേവതയെ പൂജിക്കുന്നവന് ജീവിതകാലം മുഴുവൻ വിഷബാധ ഉണ്ടാകില്ല; സർപ്പങ്ങൾ പ്രസന്നരായി ഹാനി ചെയ്യാതിരിക്കും—എന്ന സംരക്ഷണധർമ്മഭാവം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ്. അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യർ പൂർണ്ണശ്രമത്തോടെ ആ ലിംഗത്തെ പൂജിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. കൂടാതെ പടിഞ്ഞാറൻ മേഖലയിലെ പുണ്യമയമായ ഗംഗാതീരത്ത് ഋഷികൾ അനേകം ലിംഗങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചതായും പറയുന്നു. അവയുടെ ദർശനവും പൂജയും സർവ്വപാപനാശം വരുത്തി, സഹസ്ര അശ്വമേധയാഗസമമായ പുണ്യം നൽകും—ഇതാണ് അധ്യായത്തിന്റെ ഫലശ്രുതി.

7 verses

Adhyaya 304

गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-Māhātmya near Saṅgāleśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ സൂതൻ സംഭാഷണത്തിന് ആമുഖം ഒരുക്കുന്നു; പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ സംഗാലേശ്വരസമീപം ത്രിപഥഗാമിനിയായ ഗംഗയുടെ പ്രാദുര്ഭാവം ഈശ്വരൻ പാർവതിയോട് വിശദീകരിക്കുന്നു. പാർവതി രണ്ട് അത്ഭുതങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു—ഗംഗ അവിടെ എങ്ങനെ എത്തി, അവിടെ ത്രിനേത്രമത്സ്യങ്ങൾ എങ്ങനെ ഉണ്ടായി. ഈശ്വരൻ കാരണകഥ പറയുന്നു: മഹാദേവനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ശാപപ്രസംഗത്തിൽ പങ്കാളികളായ ചില ഋഷികൾ പിന്നീട് പശ്ചാത്താപത്തോടെ സംഗാലേശ്വരത്തിൽ കഠിനതപസ്സും പൂജയും ചെയ്യുന്നു. അവരുടെ ഭക്തിയിൽ പ്രസന്നനായ ശിവൻ ലോകനിദർശനാർത്ഥം അവർക്കു ത്രിനേത്രചിഹ്നം നൽകുകയും, അഭിഷേകത്തിനായി ഗംഗയെ അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്താനുള്ള വരം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉടൻ ഗംഗ മത്സ്യങ്ങളോടുകൂടി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ഋഷികളുടെ ദർശനത്താൽ ആ മത്സ്യങ്ങളും ശിവാനുഗ്രഹത്തിൽ ത്രിനേത്രരാകുന്നു. പിന്നീട് ആചാരം–ഫലം പറയുന്നു: ആ കുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ പഞ്ചപാതകവിമോചനം ലഭിക്കും. അമാവാസ്യയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ബ്രാഹ്മണന് സ്വർണം, പശു, വസ്ത്രം, എള്ള് ദാനം ചെയ്യുന്നവൻ ശിവകൃപയുടെ ചിഹ്നമായ ‘ത്രിനേത്രത്വം’ പ്രാപിക്കും. ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവണമാത്രവും പുണ്യദായകവും ഇഷ്ടഫലപ്രദവും ആണെന്ന് ഉപസംഹാരം।

35 verses

Adhyaya 305

Nārada-Āditya Māhātmya (Glory of Nāradaāditya)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ശിവ–ദേവി സംവാദരൂപത്തിൽ പ്രഭാസ പ്രദേശത്തിലെ ‘നാരദാദിത്യ’ എന്ന സൂര്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. അവിടെ സൂര്യദർശനം ജര (വാർദ്ധക്യം)യും ദാരിദ്ര്യവും നീക്കുന്നതായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ദേവി—നാരദമുനി എങ്ങനെ ജരാഗ്രസ്തനായി? എന്ന് ചോദിക്കുമ്പോൾ, ശിവൻ ദ്വാരാവതിയിലെ സംഭവകഥ പറയുന്നു: കൃഷ്ണപുത്രൻ സാംബൻ നാരദനോട് യഥോചിത ബഹുമാനം കാണിക്കാതെ ഇരുന്നതിനെ നാരദൻ ഉപദേശിച്ചു; സാംബൻ തപസ്വിജീവിതത്തെ നിന്ദിച്ച് ക്രോധത്തിൽ നാരദനെ ജരാധീനനാകട്ടെ എന്ന് ശപിച്ചു. ജരയാൽ പീഡിതനായ നാരദൻ ശുദ്ധവും ഏകാന്തവുമായ സ്ഥലത്ത് ചെന്നു മനോഹരമായ സൂര്യപ്രതിമ സ്ഥാപിച്ച് ‘സകല ദാരിദ്ര്യനാശകൻ’ എന്നായി സൂര്യനെ സ്തോത്രങ്ങളാൽ പുകഴ്ത്തുന്നു—ഋക്/സാമ വേദസ്വരൂപൻ, നിർമല ജ്യോതി, സർവ്വവ്യാപി കാരണം, തമോനാശകൻ എന്നിങ്ങനെ. പ്രസന്നനായ സൂര്യൻ പ്രത്യക്ഷമായി വരം നൽകുന്നു—നാരദൻ വീണ്ടും യൗവനദേഹം പ്രാപിക്കുന്നു. കൂടാതെ, ഞായറാഴ്ച സപ്തമി തിഥിയോടുകൂടി വരുന്ന ദിവസം സൂര്യദർശനം ചെയ്താൽ രോഗഭയം അകലുമെന്ന നിയമവും പറയുന്നു. അവസാനം ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ പാപനാശക ശക്തി ഫലശ്രുതിയായി ഉറപ്പിക്കുന്നു।

27 verses

Adhyaya 306

सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Sāmbāditya: Sāmba’s Sun-Worship at Prabhāsa)

ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തുള്ള പാപനാശക തീർത്ഥമായ ‘സാംബാദിത്യ’ത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ജാംബവതിയുടെ പുത്രൻ സാംബൻ പിതാവിന്റെ ക്രോധജന്യ ശാപം മൂലം പീഡിതനായി വിഷ്ണുവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. വിഷ്ണു അവനെ പ്രഭാസത്തിലെ ഋഷിതോയാ നദിയുടെ മനോഹര തീരത്തുള്ള, ബ്രാഹ്മണശോഭിതമായ ‘ബ്രഹ്മഭാഗ’ത്തിലേക്ക് പോകാൻ കല്പിച്ച്, അവിടെ സൂര്യരൂപത്തിൽ വരം നൽകാമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. സാംബൻ അവിടെ എത്തി ഭാസ്കരനെ പല സ്തോത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ച് ആരാധിക്കുന്നു; ഋഷിതോയാ-തടത്തിൽ നാരദൻ തപസ്സു ചെയ്യുന്ന സ്ഥലവും ദർശിക്കുന്നു. പ്രാദേശിക ബ്രാഹ്മണർ ബ്രഹ്മഭാഗത്തിന്റെ പവിത്രത ഉറപ്പാക്കി അവന്റെ സംकल्पം അംഗീകരിക്കുന്നു; തുടർന്ന് സാംബൻ നിത്യപൂജയും തപസ്സും അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. വിഷ്ണു ദേവകാര്യങ്ങളുടെ വിഭജനം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു—രുദ്രൻ ഐശ്വര്യം നൽകുന്നു, വിഷ്ണു മോക്ഷം നൽകുന്നു, ഇന്ദ്രൻ സ്വർഗം നൽകുന്നു; ജലം-ഭൂമി-ഭസ്മം ശുദ്ധികരങ്ങൾ, അഗ്നി രൂപാന്തരകാരി, ഗണേശൻ വിഘ്നഹർത്താവ്—എന്നാൽ ദിവാകരൻ പ്രത്യേകമായി ആരോഗ്യദാതാവാണെന്ന് നിശ്ചയിക്കുന്നു. ശാപബാധ മൂലം സാധാരണ വരങ്ങൾ തടസ്സപ്പെടുന്നതിനാൽ വിഷ്ണു സൂര്യരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷനായി സാംബനെ കുഷ്ഠത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് ശുദ്ധി നൽകുന്നു. സാംബൻ അവിടെ നിത്യസന്നിധി അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ സൂര്യൻ ദേഹശുദ്ധി ഉറപ്പാക്കി വ്രതം ഉപദേശിക്കുന്നു—ഞായറാഴ്ച വരുന്ന സപ്തമിയിൽ ഉപവാസവും രാത്രിജാഗരണവും. ഭക്തിയോടെ സ്നാനം, ഞായറാഴ്ച സാംബാദിത്യപൂജ, സമീപത്തെ പാപനാശക കുണ്ഡത്തിൽ ശ്രാദ്ധവും ബ്രാഹ്മണഭോജനവും ചെയ്താൽ ആരോഗ്യം, ധനം, സന്താനം, ഇഷ്ടസിദ്ധി, സൂര്യലോകമാനവും ലഭിക്കും; വംശത്തിൽ കുഷ്ഠവും പാപജന്യ രോഗങ്ങളും ഉദിക്കില്ലെന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.

30 verses

Adhyaya 307

अपरनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Apara-Nārāyaṇa)

അധ്യായം 307-ൽ ഈശ്വരൻ പറയുന്നു—മുമ്പ് പറഞ്ഞ സാംബാദിത്യത്തിൽ നിന്ന് അല്പം കിഴക്കോട്ട് ‘അപര-നാരായണ’ എന്ന ദിവ്യസ്ഥലം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അവിടെ സൂര്യൻ വിഷ്ണുസ്വരൂപനാണെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു; ഭക്തർക്കു വരം നൽകാൻ ഭഗവാൻ ‘അപര’ അഥവാ മറ്റൊരു/കൂടുതൽ രൂപം ധരിക്കുന്നതിനാൽ ‘അപര’ എന്ന നാമത്തിന്റെ കാരണം വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വിധി: ആ സ്ഥലത്ത് പുണ്ഡരീകാക്ഷനെ വിധാനപ്രകാരം പൂജിക്കണം, പ്രത്യേകിച്ച് ഫാൽഗുണ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ഏകാദശി ദിനത്തിൽ. ഫലശ്രുതി വ്യക്തം—പാപക്ഷയം സംഭവിക്കുകയും എല്ലാ ഇഷ്ടഫലങ്ങളും സിദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യും; സ്ഥലം-ദേവത-തിഥി-കർമ്മം-ഫലം എന്ന സംക്ഷിപ്ത മാർഗം ഇവിടെ നിശ്ചയിക്കുന്നു।

5 verses

Adhyaya 308

मूलचण्डीशोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin-Glory of Mūla-Caṇḍīśa and the Taptodaka Kuṇḍa)

ത്രിലോകങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമായ ‘മൂലചണ്ഡീശ’ ലിംഗത്തിന്റെ മഹത്വം എങ്ങനെ ഉണ്ടായെന്നു ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് വിവരിക്കുന്നു. ദേവദാരുവനത്തിൽ അദ്ദേഹം Ḍiṇḍി എന്ന ഭിക്ഷുക-തപസ്വി രൂപത്തിൽ പ്രകോപകമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടപ്പോൾ ഋഷിമാർ ക്രോധിച്ച് ശാപം ചൊല്ലി; അതിന്റെ ഫലമായി പ്രധാന ലിംഗം പതിച്ചു. ശുഭലക്ഷണം നഷ്ടപ്പെട്ടതിൽ ദുഃഖിതരായ ഋഷികൾ ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ചു. ബ്രഹ്മാവ്—കുബേരാശ്രമത്തിനടുത്ത് ഗജരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന രുദ്രനെ സമീപിച്ച് ക്ഷമ യാചിക്കുവാൻ ഉപദേശിച്ചു. യാത്രയിൽ ഗൗരി കരുണയോടെ ഗോറസം (പാൽ) നൽകുകയും ക്ഷീണം മാറാൻ ഉത്തമ സ്നാനസ്ഥലം ഒരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ചൂടുവെള്ളബന്ധം മൂലം അത് ‘തപ്തോദക കുണ്ഡം’ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തമാകുന്നു. അവസാനം ഋഷികൾ രുദ്രനെ കണ്ടുമുട്ടി സ്തുതി ചെയ്ത് കുറ്റം സമ്മതിച്ച് സർവ്വജീവികളുടെ ക്ഷേമം അപേക്ഷിക്കുന്നു. രുദ്രൻ പ്രസന്നനായി ലിംഗം വീണ്ടും ഉയർത്തി പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു (ഉന്നത ഭാവത്തോടെ) എന്നും ഫലശ്രുതി പറയുന്നു—മൂലചണ്ഡീശ ദർശനം മഹത്തായ ജലപ്രവർത്തനങ്ങളേക്കാൾ അധിക പുണ്യം നൽകുന്നു; സ്നാനാനന്തരം പൂജയും ദാനങ്ങളും വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, അവ വഴി ശക്തി, പ്രഭാവം, ലോകീയ രാജസൗഭാഗ്യം എന്നിവ പുരാണശൈലിയിൽ ലഭിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. അധ്യായാന്തത്തിൽ നാമവ്യുത്പത്തി (ചണ്ഡിയുടെ ഈശൻ; പതിച്ച സ്ഥലം ‘മൂലം’) കൂടാതെ സംഗമേശ്വര, കുണ്ഡികാ, തപ്തോദക തുടങ്ങിയ തീർത്ഥങ്ങളുടെ സൂചനയും നൽകുന്നു.

69 verses

Adhyaya 309

Caturmukha-Vināyaka Māhātmya (Glory of Four-Faced Vināyaka)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് സംക്ഷിപ്തമായ തീർത്ഥ-ഭൗഗോള നിർദ്ദേശവും പൂജാവിധിയും ഉപദേശിക്കുന്നു. തീർത്ഥയാത്രികൻ ചണ്ഡീശന്റെ വടക്കായി സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘ചതുര്മുഖ’ എന്ന വിനായക ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന്, ഈശാന ദിശയിൽ നാല് ധനുസ്സ് ദൂരമെന്ന ദിശാ-ദൂരം സൂചനയോടെയും പറയുന്നു. അവിടെ ശ്രമപൂർവ്വവും ശ്രദ്ധയോടെയും പൂജ ചെയ്യണം—ഗന്ധം, പുഷ്പം, ഭക്ഷ്യ-ഭോജ്യ നൈവേദ്യങ്ങൾ, പ്രത്യേകിച്ച് മോദകം അർപ്പിക്കണം. ചതുര്ഥി തിഥിയിൽ പൂജ ചെയ്താൽ സിദ്ധി ലഭിക്കും; നിയന്ത്രിത ഭക്തിയാൽ വിഘ്നങ്ങൾ നീങ്ങി ധാർമ്മിക ലക്ഷ്യങ്ങൾ വിജയകരമായി പൂർത്തിയാകുമെന്ന് അർത്ഥം।

4 verses

Adhyaya 310

कलंबेश्वरमाहात्म्य (Kalambeśvara Māhātmya) — The Glory of Kalambeśvara

അധ്യായം 310-ൽ ഈശ്വരവചനമായി പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ കലമ്പേശ്വര ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സ്ഥാനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അത് വായവ്യ (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്) ദിശയിൽ ‘ധനുര്ദ്വിതയ’ അഥവാ രണ്ട് വില്ലിന്റെ ദൂരം അകലെയാണെന്ന് പറയുന്നു. കലമ്പേശ്വരന്റെ ദർശനവും പൂജയും മാത്രം ചെയ്താൽ എല്ലാ കില്ബിഷങ്ങളും (നൈതിക മലിനതകൾ) ശുദ്ധിയാകുകയും, ഇത് സർവ്വപാതകനാശകനാകുകയും ചെയ്യുമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തിങ്കളാഴ്ച അമാവാസ്യയോടു കൂടുന്ന സംയോഗം അവിടെ പ്രത്യേക പുണ്യദായകമെന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു. പുണ്യഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അവിടെ വിപ്രന്മാർക്ക് ഭോജനദാനം നൽകി അതിഥിസത്കാരരൂപ ദാനം ചെയ്യണമെന്ന് ഉപദേശിച്ച്, അവസാനം ഇത് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ ‘കലമ്പേശ്വരമാഹാത്മ്യം’ എന്നു സമാപിക്കുന്നു।

3 verses

Adhyaya 311

गोपालस्वामिहरिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gopāla-svāmin Hari)

ഈ അധ്യായം സംക്ഷിപ്തമായ തത്ത്വോപദേശാത്മക ധർമ്മസംവാദമാണ്. ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ഗോപാലസ്വാമി ഹരിയുടെ ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ കല്പിക്കുകയും, സ്ഥലം കൃത്യമായി സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—ചണ്ഡീശനിൽ നിന്ന് കിഴക്കോട്ട് ഇരുപത് ധനു (വില്ലിന്റെ) ദൂരത്തിൽ ആ ദേവാലയം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അവിടെ ഹരിദർശനവും പൂജയും സർവ്വപാപങ്ങളെ ശമിപ്പിക്കുകയും ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ തരംഗങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്ന് പുരാണഫലം പറയുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് മാഘമാസത്തിൽ പൂജയും ജാഗരണം (രാത്രിജാഗരണം) ചെയ്യാൻ ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു; ഇങ്ങനെ ചെയ്യുന്ന ഭക്തൻ പരം പദം പ്രാപിക്കും എന്നു ഫലശ്രുതി സമാപിക്കുന്നു।

3 verses

Adhyaya 312

Bakulsvāmi-Sūrya Māhātmya (बकुलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Bakulsvāmin as Sūrya

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരോപദേശമായി ക്ഷേത്രനിർദ്ദേശവും വ്രതവിധാനവും സംക്ഷിപ്തമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഉത്തരഭാഗത്ത് ‘എട്ട് ധനുസ്സ്’ അകലെയായി സൂര്യസ്വരൂപനായ ബകുലസ്വാമിയുടെ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദർശനം ദുഃഖ-ശോക-ക്ലേശനാശകരമാണെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് വിധി: രവിവാരത്തിൽ സപ്തമി തിഥി കൂടിയാൽ രാത്രി മുഴുവൻ ജാഗരണം ചെയ്യണം. ഇതിന്റെ ഫലമായി എല്ലാ അഭിലാഷങ്ങളും സിദ്ധിക്കുകയും സൂര്യലോകത്തിൽ മാനവും ഉയർച്ചയും ലഭിക്കുകയും ചെയ്യും എന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവസാനം ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ ‘ബകുലസ്വാമി-മാഹാത്മ്യ’ അധ്യായമാണെന്ന് കൊളോഫൺ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

3 verses

Adhyaya 313

उत्तरार्कमाहात्म्यवर्णनम् (Uttarārka Māhātmya—Description of the Glory of Uttarārka)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ‘ഈശ്വര ഉവാച’ എന്ന പ്രാമാണിക ഉപദേശരൂപത്തിൽ വിവരണം വരുന്നു. പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ വായവ്യ (വടക്കുപടിഞ്ഞാറ്) ദിക്കിൽ, പതിനാറു ധനു ദൂരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന “ഉത്തരാർക” എന്ന പുണ്യ ഉപതീർത്ഥത്തിന്റെ സ്ഥാനം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി അതിന്റെ മഹിമ വർണ്ണിക്കുന്നു. ഈ സ്ഥലം ‘സദ്യഃ പ്രത്യയകാരക’മെന്ന്—സാധകനു ഉടൻ ഫലാനുഭവം നൽകുന്നതെന്ന്—പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഇവിടെ നിംബ-സപ്തമി വ്രതത്തിന്റെ വിധി പറഞ്ഞ്, അത് അനുഷ്ഠിച്ചാൽ എല്ലാ രോഗങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള മോചനവും ആരോഗ്യലാഭവും ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി വ്യക്തമാക്കുന്നു.

2 verses

Adhyaya 314

ऋषितीर्थसंगममाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Ṛṣi-tīrtha Confluence)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോടു സംസാരിക്കുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ, പ്രഭാസ ഖണ്ഡത്തിൽ സമുദ്രതീരത്തെ ദേവകുലാഗ്നേയ ഗവ്യൂതിയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘ഋഷിതീർത്ഥം’ എന്ന മഹാപുണ്യതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു. ആ സ്ഥലം അത്യന്തം മനോഹരവും മഹാപ്രഭാവശാലിയും ആണെന്ന് പറയുന്നു; പാഷാണാകൃതിയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഋഷിമാർ മനുഷ്യർക്കു ഇന്നും ദർശനമാകുന്നു എന്ന പ്രത്യേകതയും, ഈ തീർത്ഥം സർവ്വപാപനാശിനിയാണെന്ന പ്രഖ്യാപനവും ഉണ്ട്. ജ്യേഷ്ഠമാസ അമാവാസ്യയിൽ ശ്രദ്ധയുള്ള ഭക്തർ സ്നാനം ചെയ്യുകയും, പ്രത്യേകിച്ച് പിണ്ഡദാനം നടത്തി പിതൃകർമ്മം നിർവഹിക്കുകയും വേണമെന്ന് കാലവിധി പറയുന്നു. ഋഷിതോയായുടെ സംഗമത്തിൽ സ്നാനവും ശ്രാദ്ധവും അപൂർവവും മഹാഫലപ്രദവുമായ കർമ്മങ്ങളായി കണക്കാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഗോദാനം ശ്ലാഘിക്കപ്പെടുന്നു; ശേഷിയനുസരിച്ച് ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു—തീർത്ഥയാത്ര ദാനധർമ്മത്തോടും അതിഥിസത്കാരത്തോടും ചേർന്നതാകുന്നു.

5 verses

Adhyaya 315

मरुदार्यादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Mārudāryā Devī Māhātmya—Glorification of the Goddess Mārudāryā)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ശിവ–ദേവി സംവാദത്തിനകത്ത് സംക്ഷിപ്തമായ ക്ഷേത്രോപദേശം നൽകുന്നു. ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയെ പടിഞ്ഞാറുദിശയിൽ അർദ്ധക്രോശ ദൂരത്തിലുള്ള ദീപ്തമായ ‘മാരുദാര്യാ’ എന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോകാൻ നിർദേശിക്കുന്നു. അവിടെയുള്ള ദേവി മരുത്ഗണങ്ങൾ ആരാധിക്കുന്നവളായും ‘സർവകാമഫലപ്രദ’യായും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് കാലനിയമവും പൂജാവിധിയും പറയുന്നു—പ്രത്യേകിച്ച് മഹാനവമിയിലും, സപ്തമിയിലും, ഗന്ധ–പുഷ്പാദി ഉപചാരങ്ങളോടെ ശ്രദ്ധാപൂർവ്വം ആരാധിക്കണം. സ്ഥലം, സമയം, രീതി എന്ന പുരാണബന്ധം തെളിയിച്ച്, ഇഷ്ടഫലവും പുണ്യലാഭവും നേടാനുള്ള നിയന്ത്രിത ഭക്തിപ്രയോഗം ഉപദേശിക്കുന്നു.

3 verses

Adhyaya 316

क्षेमादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kṣemāditya (Solar Shrine of Welfare)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവകുലത്തിന് സമീപമുള്ള ശംബരസ്ഥാനത്തിൽ, ദേവകുലത്തിൽ നിന്ന് പഞ്ച ഗവ്യൂതി ദൂരെയുള്ള ‘ക്ഷേമാദിത്യ’ എന്ന ദേവപ്രതിഷ്ഠയുടെ സ്ഥാനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ആ ദേവന്റെ ദർശനം മാത്രത്താൽ ഭക്തന് ക്ഷേമാർത്ഥസിദ്ധി, മംഗളം, സമൃദ്ധി എന്നിവ ലഭിക്കുന്നു എന്നു മഹിമ പറയുന്നു. കൂടാതെ സപ്തമി തിഥി ഞായറാഴ്ചയുമായി ചേർന്നാൽ അന്നുള്ള പൂജ സർവകാമദാ, അഥവാ ഇഷ്ടഫലദായിനി എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അവസാനം ഇത് ദേവകുല-തീർത്ഥസ്ഥ ഉപദേശരൂപ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യവചനമായി നിരൂപിക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 317

कंटकशोषिणीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Goddess Kaṇṭakaśoṣiṇī)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ദിശാസൂചനകളാൽ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ട ഒരു സ്ഥലത്ത് ദേവി പ്രത്യക്ഷമായ ഉദ്ഭവകഥ പറയുന്നു. അവിടെ പുണ്യനദീതീരത്ത് മഹർഷിമാർ മഹാവൈദിക യജ്ഞം നടത്തുന്നു—വേദഘോഷം, ഗാനം-വാദ്യം, ധൂപദീപങ്ങൾ, ഹവിസ്സർപ്പണം, പണ്ഡിത ഋത്വിക്കുകളുടെ ക്രമബദ്ധ കർമ്മങ്ങൾ എന്നിവ കൊണ്ട് അന്തരീക്ഷം പവിത്രമാകുന്നു. അപ്പോൾ മായാവിദ്യയിൽ നിപുണരായ ബലവാന്മാരായ ദൈത്യർ യജ്ഞം ഭംഗപ്പെടുത്താൻ വരുന്നു. ഭയത്തോടെ പലരും ചിതറിപ്പോകുന്നു; എന്നാൽ അധ്വര്യു ധൈര്യത്തോടെ രക്ഷാഹോമം ചെയ്ത് സംരക്ഷണാർഥം ആഹുതി അർപ്പിക്കുന്നു. ആ സംസ്കൃത കർമ്മത്തിൽ നിന്ന് തേജോമയിയായ ശക്തി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—ആയുധധാരിണി, ഭയങ്കരവും ദിവ്യവും—അവൾ വിഘ്നകാരികളെ സംഹരിച്ചു യജ്ഞശാന്തി പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. ഋഷിമാർ ദേവിയെ സ്തുതിക്കുന്നു; ദേവി വരം നൽകുന്നു. തപസ്വികളുടെയും യജ്ഞധർമ്മത്തിന്റെയും ക്ഷേമത്തിനായി ആ സ്ഥലത്ത് നിത്യനിവാസം ചെയ്യണമെന്ന അപേക്ഷ പ്രകാരം ദേവി അവിടെ ‘കണ്ടകശോഷിണീ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതയാകുന്നു—കണ്ടകസദൃശമായ ഉപദ്രവങ്ങളെ ശോഷിച്ച് നശിപ്പിക്കുന്നവൾ. അവസാനം അഷ്ടമി അല്ലെങ്കിൽ നവമി തിഥിയിൽ പൂജാവിധാനം പറഞ്ഞ്, ഫലശ്രുതിയായി രാക്ഷസ-പിശാചഭയനാശവും പരമസിദ്ധിപ്രാപ്തിയും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

24 verses

Adhyaya 318

ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Liṅga: Account of Its Sacred Efficacy

ഈ അധ്യായം പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ വിവരണത്തിനിടയിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു സംക്ഷിപ്ത തത്ത്വസൂചനയാണ്. സൂചനാസ്ഥലത്തിൽ നിന്ന് വളരെ അകലെയല്ലാതെ കിഴക്കുദിക്കിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന അത്യന്തം പ്രഭാവശാലിയായ ലിംഗത്തെ ഈശ്വരൻ വിവരിക്കുന്നു; അത് പാപക്ഷയം വരുത്തുന്നതായി ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ആ ലിംഗത്തിന് ‘ബ്രഹ്മേശ്വര’ എന്ന നാമം, കൂടാതെ ബ്രാഹ്മണന്മാർ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതാണെന്ന പ്രസ്താവന—പ്രതിഷ്ഠാ-പരമ്പരയുടെ പ്രാമാണ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ആചാരക്രമവും സൂചിതമാണ്: ആദ്യം ഋഷിതോയാ-ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് ബ്രഹ്മേശ്വര ലിംഗപൂജ നടത്തണം. ഫലശ്രുതിയിൽ ശുദ്ധിയോടൊപ്പം ജ്ഞാനപരമായ മാറ്റവും ഉണ്ട്—ഭക്തൻ വേദവിദ് ആകുന്നു, യോഗ്യ ബ്രാഹ്മണത്വം പ്രാപിക്കുന്നു, ജാഡ്യഭാവം (മാനസിക മന്ദത/ജഡത) വിട്ടുമാറുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭൂഗോളം, അനുഷ്ഠാനം, ഫലം എന്നിവ ഒരുമിച്ച് ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

3 verses

Adhyaya 319

उन्नतस्थानमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Sthāna (The ‘Elevated Place’)

ഈശ്വര–ദേവി സംവാദത്തിൽ ശിവൻ ദേവിയെ ഋഷിതോയാ നദീതീരത്തിനടുത്ത് വടക്കുദിശയിലെ ഒരു മംഗളപ്രദേശത്തേക്ക് നയിച്ച് ‘ഉന്നത’ എന്ന സ്ഥലത്തെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. ആ പേരിന്റെ വ്യുത്പത്തി, ബ്രാഹ്മണർക്കു സ്ഥലം ‘ബലമായി’ ദാനം ചെയ്തതിന്റെ പശ്ചാത്തലം, അതിന്റെ അതിർത്തിവ്യാപ്തി എന്നിവ ദേവി ചോദിക്കുന്നു. ‘ഉന്നത’ എന്ന നാമത്തിന് ശിവൻ പല തലത്തിലുള്ള കാരണങ്ങൾ പറയുന്നു—മഹോദയത്തിൽ ലിംഗം ഉയർന്ന/പ്രകടമായ നിലയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുക, പ്രഭാസവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ‘ഉന്നതദ്വാരം’, കൂടാതെ ഋഷികളുടെ ശ്രേഷ്ഠ തപസ്സും വിദ്യയും മൂലം സ്ഥലത്തിന്റെ മഹത്വം ഉയരുക. തുടർന്ന് അനവധി തപസ്വി ഋഷികൾ ദീർഘകാലം തപസ്സു ചെയ്യുന്നു. ശിവൻ ഭിക്ഷുരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട് തിരിച്ചറിയപ്പെട്ടാലും, അവസാനം ഋഷികൾക്ക് മൂലചണ്ഡീശ ലിംഗദർശനം മാത്രമേ ലഭിക്കൂ. ആ ദർശനഫലമായി പലരും സ്വർഗാരോഹണം ചെയ്യുന്നതിനാൽ കൂടുതൽ പേർ എത്തുന്നു. അപ്പോൾ ഇന്ദ്രൻ (ശതക്രതു) വജ്രംകൊണ്ട് ലിംഗം മൂടി മറ്റുള്ളവരുടെ ദർശനം തടയുന്നു. കോപിച്ച ഋഷികളെ ശിവൻ ശമിപ്പിച്ച് സ്വർഗം അനിത്യമാണെന്ന് ബോധിപ്പിക്കുന്നു; അഗ്നിഹോത്രം, യജ്ഞം, പിതൃപൂജ, അതിഥിസത്കാരം, വേദാധ്യയനം എന്നിവ തുടർന്നുനിൽക്കുന്ന മനോഹര വാസസ്ഥലം സ്വീകരിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു—ജീവിതാന്തത്തിൽ തന്റെ കൃപയാൽ മോക്ഷം നൽകാമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. നിർമ്മാണത്തിനായി വിശ്വകർമ്മയെ വിളിക്കുന്നു; ഗൃഹസ്ഥർ ലിംഗപ്രദേശത്തിന്റെ അതിസമീപത്ത് സ്ഥിരവാസം ചെയ്യരുതെന്ന് അദ്ദേഹം മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു. അതിനാൽ ശിവൻ ഋഷിതോയാ തീരത്തെ ഉന്നതത്തിൽ നിർമ്മാണം നടത്താൻ കല്പിക്കുന്നു. ‘നഗ്നഹര’ ഉൾപ്പെടെ ദിശാസൂചനകളും എട്ട് യോജന അളവുമുള്ള പുണ്യക്ഷേത്രപരിധി നിർവ്വചിക്കുന്നു. കലിയുഗ സംരക്ഷണത്തിന് മഹാകാലൻ രക്ഷകൻ, ഉന്നതം വിഘ്നരാജ/ഗണനാഥനായി ധനദാതാവ്, ദുർഗാദിത്യൻ ആരോഗ്യദാതാവ്, ബ്രഹ്മാ പുരുഷാർത്ഥങ്ങളും മോക്ഷവും നൽകുന്നവൻ എന്നിങ്ങനെ ആശ്വാസങ്ങൾ പറയുന്നു. അവസാനം സ്ഥലകേശ്വര പ്രതിഷ്ഠ, യുഗാനുസൃത ക്ഷേത്രവിവരണം, മാഘ ശുക്ല ചതുര്ദശിയിൽ രാത്രി ജാഗരണത്തോടെയുള്ള പ്രത്യേക വ്രതം എന്നിവ പ്രതിപാദിക്കുന്നു.

71 verses

Adhyaya 320

लिंगद्वयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Pair of Liṅgas

ഈശ്വരൻ–ദേവി സംവാദത്തിൽ ഈ അധ്യായം പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ അഗ്നേയ ഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന അത്യന്തം പുണ്യപ്രദമായ ലിംഗദ്വയത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ഈ ലിംഗങ്ങൾ വിശ്വകർമ്മാവ് സ്ഥാപിച്ചതാണെന്ന് പറയുന്നു; നഗരനിർമ്മാണത്തിനായി ത്വഷ്ടാവ് വന്നപ്പോൾ ആദ്യം മഹാദേവനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച്, തുടർന്ന് നഗരം പണിതുയർത്തി, ലിംഗദ്വയം (വീണ്ടും) പ്രതിഷ്ഠിച്ചതായി കഥ—നഗരക്രമവും പവിത്ര പ്രതീകപ്രതിഷ്ഠയും പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്നു. പിന്നീട് ഉത്ഭവകഥയിൽ നിന്ന് ആചാരോപദേശത്തിലേക്ക് മാറി, കര്‍മ്മാരംഭത്തിലും കര്‍മ്മാന്തത്തിലും, പ്രത്യേകിച്ച് യാത്രകളും വിവാഹയാത്ര/വരയാത്ര പോലുള്ള സന്ദർഭങ്ങളിലും, ലിംഗദ്വയപൂജ തത്സമയം ഫലപ്രദമാണെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, അമൃതസദൃശ ദ്രവങ്ങൾ, വിവിധ നൈവേദ്യങ്ങൾ എന്നിവ ശ്രദ്ധയോടെ അർപ്പിക്കണമെന്ന് പറഞ്ഞു, ഇത് വെറും ഔപചാരികതയല്ല; ഉദ്ദേശ്യപൂർണ്ണമായ ഭക്തിക്കുള്ള നൈതിക മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശമാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു.

6 verses

Adhyaya 321

उन्नतस्थाने ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (The Glorification of Brahmā at Unnata-sthāna)

ഈ അധ്യായം ശിവ–ദേവി സംവാദരൂപത്തിലാണ്. മനുഷ്യരുടെ പാപനാശത്തിനായി ഗൂഢവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ ‘ഉന്നതസ്ഥാനം’ എന്ന പുണ്യസ്ഥലം ഈശ്വരൻ പ്രഖ്യാപിച്ച്, അവിടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ദേവി—ഇവിടെ ബ്രഹ്മാവ് ബാലരൂപനാണെന്നത് എങ്ങനെ, മറ്റിടങ്ങളിൽ വൃദ്ധരൂപം പറയുന്നില്ലേ—എന്ന് ചോദിച്ച്, സ്ഥലത്തിന്റെ സ്ഥാനം, ബ്രഹ്മാവ് അവിടെ വന്ന കാര്യം, പൂജാവിധിയും സമയവും അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പറയുന്നു—ഋഷിതോയയുടെ സമീപം ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രധാനാസനം; പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ ത്രിവിധ ആരാധനാഭൂഗോളം: ശുഭ നദീതീരത്ത് ബ്രഹ്മാവ്, അഗ്നിതീർത്ഥത്തിൽ രുദ്രൻ, മനോഹരമായ റൈവതക മലയിൽ ഹരി (ദാമോദരൻ). സോമന്റെ അപേക്ഷപ്രകാരം ബ്രഹ്മാവ് ഉന്നതസ്ഥാനത്ത് എട്ട് വയസ്സുള്ള ബാലനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; ദർശനം മാത്രം കൊണ്ടും ഭക്തർ പാപമുക്തരാകുന്നു. തുടർന്ന് സിദ്ധാന്തസ്തുതി—ബ്രഹ്മാവിനോട് തുല്യമായ ദേവൻ, ഗുരു, ജ്ഞാനം, തപസ് ഒന്നുമില്ല; പിതാമഹനോടുള്ള ഭക്തിയാൽ മാത്രമേ ലോകദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് മോക്ഷം ലഭിക്കൂ. അവസാനം—ആദ്യം ബ്രഹ്മകുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, പിന്നെ പുഷ്പം, ധൂപം മുതലായ ഉപചാരങ്ങളോടെ ബാലബ്രഹ്മാവിനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

17 verses

Adhyaya 322

दुर्गादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Durgāditya Māhātmya—Account of the Glory of Durgāditya)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് തെക്കുദിക്കിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന “ദുർഗാദിത്യ” എന്ന പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹിമ വിവരിക്കുന്നു; അത് സർവ്വപാപഹരമെന്നു പ്രസിദ്ധം. നാമോത്ഭവകഥയിൽ—ദുഃഖനാശിനിയായ ദുർഗാദേവി ഒരിക്കൽ ക്ലേശത്തിൽ പീഡിതയായി, ആശ്വാസം ലഭിക്കാനായി സൂര്യനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ദീർഘതപസ്സു ചെയ്തു. തപസ്സിൽ സന്തുഷ്ടനായ ദിവാകരൻ ദർശനം നൽകി വരം ചോദിക്കുവാൻ പറഞ്ഞു. ദേവി തന്റെ ദുഃഖനാശം അപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ, സൂര്യൻ പ്രവചിച്ചു—അൽപകാലത്തിനകം ഭഗവാൻ ത്രിപുരാന്തകൻ (ശിവൻ) ഉയർന്ന മംഗളസ്ഥാനത്ത് ഉത്തമ ലിംഗം സ്ഥാപിക്കും; ആ സ്ഥലത്ത് എന്റെ നാമം “ദുർഗാദിത്യ” ആയിരിക്കും എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം അന്തർധാനം ചെയ്തു. അവസാനം ആചാരവിധി പറയുന്നു—ഞായറാഴ്ചയോടുകൂടിയ സപ്തമി ദിനത്തിൽ ദുർഗാദിത്യപൂജ ചെയ്താൽ സർവ്വദുഃഖങ്ങളും ശമിക്കുകയും, കുഷ്ഠം ഉൾപ്പെടെയുള്ള പല ത്വക്കുരോഗങ്ങളും മാറുകയും ചെയ്യും എന്ന് ഫലശ്രുതി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

8 verses

Adhyaya 323

Kṣemeśvara Māhātmya (क्षेमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kṣemeśvara

ശിവ–ദേവി ഉപദേശസംഭാഷണത്തിൽ ഈശ്വരൻ, മുമ്പ് സൂചിപ്പിച്ച പുണ്യസ്ഥാനത്തിന്റെ ‘തെക്കായി’ ഋഷിതോയാ നദീതീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രത്തെ ദേവിയുടെ ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടുത്തുന്നു. ആ സ്ഥലം ക്ഷേമേശ്വരം എന്നു തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു; നാമപരമ്പരയും നിലനിർത്തുന്നു—പൂർവകാലത്ത് അത് ഭൂതീശ്വരം എന്നായിരുന്നു, കലിയുഗത്തിൽ ക്ഷേമേശ/ക്ഷേമേശ്വരം എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു. അധ്യായത്തിന്റെ പ്രായോഗിക ഉപദേശം സംക്ഷിപ്തവും തീർത്ഥയാത്രാകേന്ദ്രിതവുമാണ്: ആ ദേവന്റെ ദർശനം നടത്തി തുടർന്ന് പൂജ ചെയ്താൽ ഭക്തൻ എല്ലാ കില്ബിഷ (പാപ/അശുദ്ധി)ങ്ങളിൽ നിന്നുമുക്തനാകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ഉപസംഹാരത്തിൽ ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണത്തിന്റെ 81,000 ശ്ലോകസംഹിതയിലെ പ്രഭാസ ഖണ്ഡം—പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിനടിയിലെ ‘ക്ഷേമേശ്വരമാഹാത്മ്യ-വർണന’ അധ്യായമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 324

गणनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Ritual Protocol of Gaṇanātha/Vināyaka at Prabhāsa)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്ത്, വായവ്യ (വടക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിശാ ഉപപ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഗണനാഥ/വിനായകസ്ഥാനത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും പൂജാവിധിയും ഉപദേശിക്കുന്നു. ആ വിനായകൻ “സർവ്വസിദ്ധിപ്രദൻ” എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; മുൻപ് ധനദൻ (കുബേരൻ) എന്നവന്റെ സഹചാരിയായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ ഗണനാഥരൂപത്തിൽ നിധികളുടെ രക്ഷകനായി ജീവികൾക്ക് വിജയസിദ്ധി നൽകുവാൻ അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു എന്ന സമന്വിത തിരിച്ചറിയലും പറയുന്നു. തുടർന്ന് കാലനിയമത്തോടെ ചുരുക്കമായ അനുഷ്ഠാനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ചതുര്ഥി തിഥി ഭൗമവാരം (ചൊവ്വ) കൂടിയാൽ ഭക്ഷ്യ-ഭോജ്യങ്ങളും മോദകാദി നൈവേദ്യങ്ങളും അർപ്പിച്ച് വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം. അവസാനം ഫലശ്രുതിയായി, ഇങ്ങനെ യഥാവിധി ആരാധിച്ചാൽ ധ്രുവസിദ്ധി, അഥവാ നിർണ്ണായക വിജയം ലഭിക്കും എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 325

उन्नतस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Uṇṇatasvāmi Māhātmya—Description of the Glory of Unnatasvāmi)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—ഋഷിതോയത്താൽ പവിത്രമായ, മനോഹര നദീതീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന വിനായകന്റെ ഉന്നത തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന്. അവിടത്തെ ദേവൻ ഗണേശൻ/ഗണനാഥൻ, ദിവ്യഗണങ്ങളുടെ നായകൻ; ത്രിപുരസംഹാരകമായ സർവ്വശക്തിയുമായി ഏകത്വമായി, ശൈവ ദർശനത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹിമ വർണ്ണിക്കുന്നു. പ്രഭാസ മഹാക്ഷേത്രത്തിൽ അദ്ദേഹം ഉന്നത ഗജരൂപത്തിൽ വിരാജിക്കുന്നു; അനവധി ഗണങ്ങൾ ചുറ്റുമുണ്ട്. യാത്ര നിർവിഘ്നമാകാൻ ഭക്തർ പരമശ്രമത്തോടെ പൂജ ചെയ്യണം; ദിനംപ്രതി പുഷ്പം, ധൂപം മുതലായ അർപ്പണങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ചതുര്ഥി തിഥിയിൽ സമൂഹാചരണം കൂടി വിധിക്കുന്നു—നഗരവാസികൾ ചതുര്ഥിയിൽ ആവർത്തിച്ച് മഹോത്സവം നടത്തണം; അത് രാഷ്ട്രക്ഷേമത്തിനും കാര്യസിദ്ധിക്കും കാരണമാകുമെന്ന് പറയുന്നു।

5 verses

Adhyaya 326

Mahākāla-māhātmya (महाकालमाहात्म्य) — The Glory of Mahākāleśvara

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്ര തീർത്ഥയാത്രാക്രമത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദിശാനിർദ്ദേശം നൽകുന്നു. ഭക്തൻ വടക്കുദിശയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മഹാകാലേശ്വരസ്ഥാനത്തേക്ക് പോകണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു; അവൻ ‘സർവ-രക്ഷാ-കര’ പരമ രക്ഷകനായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നഗര/വസതിയുടെ അധിഷ്ഠാതാവായി രുദ്രരൂപ ഭൈരവൻ ക്ഷേത്രപാലനായി പ്രതിപാദിക്കപ്പെടുന്നതിലൂടെ, ഈ ശ്രൈന്റെ ഫലപ്രാപ്തി സംരക്ഷണപ്രധാന ശൈവതത്ത്വവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ദർശ (അമാവാസി)യും പൗർണ്ണമിയും ദിവസങ്ങളിൽ ‘മഹാപൂജ’ നടത്തേണ്ടതെന്ന കാൽക്രമം വ്യക്തമാക്കുന്നു; തീർത്ഥാചരണത്തിലെ കാലാനുശാസനം ഇതിലൂടെ ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—മഹോദയകാലത്ത് സ്നാനം ചെയ്ത് മഹാകാലദർശനം ചെയ്യുന്നവന് ‘ഏഴായിരം ജന്മങ്ങൾ’ വരെ ധനസമൃദ്ധി ലഭിക്കും എന്ന് പുരാണപരമായ പ്രേരണയായി പറയുന്നു.

4 verses

Adhyaya 327

महोदयमाहात्म्यवर्णनम् | The Glorification of Mahodaya Tīrtha

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ഈശാന ദിക്കിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മഹോദയ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമയും ആചരിക്കേണ്ട വിധിയും ഉപദേശിക്കുന്നു. തീർത്ഥയാത്രികൻ മഹോദയത്തിൽ എത്തി വിധിപൂർവം സ്നാനം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് പിതൃകൾക്കും ദേവതകൾക്കും തർപ്പണം അർപ്പിക്കണം. ധർമ്മപരമായി സൂക്ഷ്മമായ ഇടപാടുകളിൽ കുടുങ്ങി ‘പ്രതിഗ്രഹ’ (ദാനം സ്വീകരിക്കൽ) മൂലം ഉണ്ടാകുന്ന ദോഷങ്ങളിൽ പീഡിതർക്കു മഹോദയം പ്രത്യേക പരിഹാരമാണെന്ന് പറയുന്നു; ഇതിനെ സേവിക്കുന്നവനിൽ ഭയം ഉദിക്കില്ല. ദ്വിജർക്കു ഇത് മഹാനന്ദകരം; ഇന്ദ്രിയവിഷയാസക്തരും പ്രതിഗ്രഹബന്ധത്തിൽ അകപ്പെട്ടവരും പോലും മോക്ഷോന്മുഖ ഫലം പ്രാപിക്കും എന്ന വാഗ്ദാനവും ഉണ്ട്. മഹാകാലത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥലസംരക്ഷണാർത്ഥം മാതൃഗണം നിലകൊള്ളുന്നു; സ്നാനാനന്തരം അവരെ പൂജിക്കണം. അവസാനം അഭിഷേകത്തിലൂടെ മഹോദയം പാപനാശകവും മോക്ഷപ്രദവും ആണെന്നും, തീർത്ഥപരിധി ഏകദേശം അർധ-ക്രോശമാണെന്നും, മദ്ധ്യഭാഗം ഋഷികൾക്ക് നിത്യപ്രിയമായ പുണ്യസ്ഥാനമാണെന്നും പ്രശംസിക്കുന്നു.

7 verses

Adhyaya 328

संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Description of the Glory of Saṅgameśvara

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ സംക്ഷിപ്തമായി ഒരു ധാർമ്മിക-ആചാരവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. വായവ്യ ദിക്കിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന സംഗമേശ്വരത്തെ പാപനാശകമായ ശൈവ തീർത്ഥവും ഋഷികളുടെ സംഗമസ്ഥാനവും ആയി പ്രഖ്യാപിച്ച് അതിന്റെ മഹിമയും പവിത്രതയും സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സമീപത്തെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് ‘കുണ്ഡികാ’ എന്ന പുണ്യകുളം വിവരിക്കുന്നു; അത് പാപഹാരിണി, അവിടെ സരസ്വതി വഡവാനല-ശക്തിയോടുകൂടി എത്തിയതായി പറയപ്പെടുന്നു. വിധി—ആദ്യം കുണ്ഡികയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, പിന്നെ സംഗമേശ്വരനെ പൂജിക്കുക. ഫലശ്രുതി—അനേകം ജന്മങ്ങളോളം ഐശ്വര്യവും പ്രിയ സന്താനവും വിട്ടുപോകാതെ നിലനിൽക്കുകയും, ജനനം മുതൽ മരണം വരെ ഉള്ള പാപങ്ങൾ മുഴുവനായി നശിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്ന് പറയുന്നു.

5 verses

Adhyaya 329

उन्नतविनायकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Vināyaka (the Exalted Gaṇeśa)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ “ഉത്തമസ്ഥാനം” എന്ന പ്രസിദ്ധ പുണ്യസ്ഥലം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അത് ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട ദിവ്യപരിസരത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത്, പ്രാദേശിക ദൂരമാനപ്രകാരം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതായി പറയുന്നു. അതിലും വടക്കായി പന്ത്രണ്ട് ധനു അകലത്തിൽ “ഉന്നത വിഘ്നരാജൻ” പ്രതിഷ്ഠിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു; അവൻ സർവ്വ പ്രത്യൂഹങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നവൻ (സർവ്വ-പ്രത്യൂഹ-നാശന) എന്നാണ് വർണ്ണനം. ചതുര്ഥി തിഥിയിൽ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ഫലങ്ങൾ, മധുര നൈവേദ്യങ്ങൾ (മോദകം മുതലായവ) അർപ്പിച്ച് പൂജിക്കണമെന്ന് വിധിക്കുന്നു. ഈ ആരാധനയുടെ ഫലമായി വാഞ്ഛിത കാമ്യസിദ്ധി ലഭിക്കുകയും “ത്രൈലോക്യവിജയം” എന്നപോലെ ജയപ്രദമായ വിജയം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്ന് ഫലശ്രുതിയായി ഉറപ്പുനൽകുന്നു.

4 verses

Adhyaya 330

तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Taptodaka-Talāsvāmin (Talāsvāmi Māhātmya)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ തത്ത്വോപദേശമായി ഒരു ഉയർന്ന സ്ഥലത്തിന്റെ വടക്കായി ഏകദേശം മൂന്ന് യോജന ദൂരെയുള്ള ഒരു പുണ്യതീർത്ഥത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ തപ്തോദകവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തപ്തകുണ്ഡവും ദേവതയായ തലാസ്വാമിയുടെ മഹാത്മ്യവും വിവരിക്കുന്നു. മുൻകാലത്ത് ദീർഘസമരത്തിനൊടുവിൽ ദൈത്യനേതാവായ തലാസ്വാമിയെ വിഷ്ണു വധിച്ചതെന്ന പുരാവൃത്തവും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സ്മരണം തീർത്ഥാചാരമായി മാറുന്നു—സാധകൻ തപ്തകുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് തലാസ്വാമിയെ വിധിപൂർവം പൂജിക്കണം, പിതൃകൾക്കായി പിണ്ഡപ്രദാനവും നടത്തണം. ഫലശ്രുതിയിൽ ഇത് കോടി-യാത്രാഫലത്തിന് തുല്യമായ മഹാപുണ്യം നൽകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു; ഇങ്ങനെ സ്ഥലനിർദ്ദേശം, പുരാണപ്രാമാണ്യം, കർമവിധി എന്നിവ ഒരൊറ്റ തീർത്ഥഘടകമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

4 verses

Adhyaya 331

कालमेघमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kāla-Megha)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ‘കാലമേഘ’ എന്ന പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. ഭക്തൻ അവിടെ പോകണമെന്ന് നിർദ്ദേശിച്ച്, കിഴക്കുദിക്കിൽ ലിംഗരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമായിരിക്കുന്ന ക്ഷേത്രപ/ക്ഷേത്രപാലൻ (രക്ഷകദേവൻ) ഉള്ളതായി വ്യക്തമാക്കുന്നു. പൂജാവിധി തിഥിനിയമപ്രകാരം—പ്രത്യേകിച്ച് അഷ്ടമി അല്ലെങ്കിൽ ചതുര്ദശി ദിനങ്ങളിൽ ബലി സമർപ്പണത്തോടെ ആ ലിംഗത്തെ ആരാധിക്കണം. ഫലശ്രുതിയിൽ ആ ദേവൻ വാഞ്ഛിതാർത്ഥം നൽകുന്നവൻ; കലിയുഗത്തിൽ കൽപവൃക്ഷംപോലെ എളുപ്പത്തിൽ ഫലം നൽകുന്നവൻ എന്നു പറയുന്നു. അവസാനം ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യ (പ്രഥമ ഭാഗം) 331-ാം അധ്യായമാണെന്ന് രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

3 verses

Adhyaya 332

रुक्मिणीमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmiṇī Māhātmya (Glorification of Rukmiṇī and the Hot-Water Kuṇḍa)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ പരസ്പരം ബന്ധമുള്ള രണ്ട് പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളെ ഉപദേശിക്കുന്നു—തെക്കുദിശയിൽ നിർണ്ണിത ദൂരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന തപ്തോദക-കുണ്ഡങ്ങളുടെ സമുച്ചയം, കൂടാതെ കിഴക്കുദിശയിൽ നിർദ്ദിഷ്ട ഇടവേളയിൽ പ്രതിഷ്ഠിതയായ ദേവി രുക്മിണി. തപ്തോദക-കുണ്ഡം ശുദ്ധിയുടെ തീർത്ഥമായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; ‘കോടി-ഹത്യ’ പോലെയുള്ള അതിഘോര പാപങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കാൻ ഇതിന് ശേഷിയുണ്ടെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. കർമ്മക്രമം ഇങ്ങനെ—ആദ്യം തപ്തജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് ദേവി രുക്മിണിയെ സമ്പൂർണ്ണമായി പൂജിക്കണം. രുക്മിണി സർവ്വപാപഹാരിണി, മംഗളപ്രദായിനി, ഭക്തർക്കു ശുഭഫലദായിനി എന്നിങ്ങനെ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ഗൃഹസ്ഥജീവിതത്തിന്റെ സ്ഥിരത വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു—പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകൾക്ക് ഏഴ് ജന്മങ്ങൾ വരെ ഗൃഹഭംഗം (വൈവാഹിക ഗൃഹവിഘടനം) സംഭവിക്കില്ലെന്ന് തീർത്ഥസേവയും ഭക്തിയും നൽകുന്ന പുണ്യഫലമായി പറയുന്നു.

4 verses

Adhyaya 333

मधुमत्यां पिङ्गेश्वर-भद्रा-सङ्गम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pingeshvara and the Bhadrā Confluence at Madhumatī)

ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ ഭദ്രാ നദീതീരത്തും സമുദ്രസന്നിധിയിലും സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളുടെ ക്രമം വിവരിക്കുന്നു. അവിടെ ദുര്വാസേശ്വരൻ എന്ന ലിംഗം മഹാപാവനവും സുഖപ്രദഫലദായകവുമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അമാവാസ്യാദിനത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃകൾക്കായി പിണ്ഡദാനം ചെയ്താൽ പിതൃഗണം ദീർഘകാലം തൃപ്തരാകുമെന്ന് പറയുന്നു. ഋഷിമാർ സ്ഥാപിച്ച അനേകം ലിംഗങ്ങളുടെ ദർശനം, സ്പർശനം, പൂജ എന്നിവയാൽ തീർത്ഥാടകരുടെ ദോഷങ്ങൾ അകലുന്നു. തുടർന്ന് ക്ഷേത്രപരിധിയിലെ സ്ഥലങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—പരിസരത്തിൽ മധുമതി, തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ് ഖണ്ഡഘട. കടൽത്തീരത്ത് പിംഗേശ്വരൻ നിലകൊള്ളുന്നു; അവിടെ ഏഴ് കിണറുകളുടെ പരാമർശമുണ്ട്, ഉത്സവകാലങ്ങളിൽ പിതൃകളുടെ ‘കൈകൾ’ ദൃശ്യമാകുന്നു എന്ന വിശ്വാസം ശ്രാദ്ധമാഹാത്മ്യം ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ഇവിടെ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധം ഗയയെക്കാൾ പലമടങ്ങ് ഫലപ്രദമെന്നു പറയുന്നു. അവസാനം ഭദ്രാ സംഗമം (കിഴക്ക്–പടിഞ്ഞാറ് വിന്യാസത്തോടെ) ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, അതിന്റെ പുണ്യം ഗംഗാസാഗരസമമെന്നു സമീകരിക്കുന്നു।

12 verses

Adhyaya 334

तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Talasvāmi Māhātmya: Origin Legend and Pilgrimage Rite)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി ഈശ്വരനോട് ചോദിക്കുന്നു—മുമ്പ് പറഞ്ഞ “തല”യുടെ പതനകാരണം എന്ത്, താലസ്വാമിയുടെ മഹിമ എങ്ങനെ പ്രസിദ്ധമായി? ഈശ്വരൻ രഹസ്യജന്മകഥ പറയുന്നു—മഹേന്ദ്രൻ എന്ന ഭീകര ദാനവൻ ദീർഘതപസ്സിലൂടെ ദേവന്മാരെ ജയിച്ച് മഹാവിനാശകരമായ ദ്വന്ദ്വം തേടുന്നു. അപ്പോൾ രുദ്രന്റെ ദേഹസ്ഥ അഗ്നിതേജസ്സിൽ നിന്ന് “തല” എന്ന സത്ത്വം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; രുദ്രവീര്യബലത്തോടെ തലം മഹേന്ദ്രനെ തോൽപ്പിച്ച് നൃത്തം ചെയ്യുന്നു. ആ നൃത്തവേഗത്തിൽ ത്രിലോകം കുലുങ്ങി, അന്ധകാരം പടർന്ന്, ജീവികൾ ഭീതിയിലാകുന്നു. ദേവന്മാർ രുദ്രനെ ശരണം പ്രാപിക്കുമ്പോൾ, “തല എന്റെ പുത്രൻ; അവൻ അവധ്യൻ” എന്നു പറഞ്ഞ്, പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ തപ്തോദകകുണ്ഡത്തിനടുത്ത്, സ്തുതിസ്വാമി എന്ന സ്ഥലത്തുള്ള ഹൃഷീകേശൻ (വിഷ്ണു) അടുക്കലേക്ക് അയക്കുന്നു. വിഷ്ണു തലയുമായി മല്ലയുദ്ധം ചെയ്ത് ക്ഷീണിക്കുന്നു; ക്ഷീണം മാറ്റാൻ തപ്തോദകജലത്തിന്റെ ഉഷ്ണത വീണ്ടും ഉണർത്തണമെന്ന് രുദ്രനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. രുദ്രൻ തൃതീയനേത്രം കൊണ്ട് കുണ്ഡം ചൂടാക്കുന്നു; വിഷ്ണു സ്നാനം ചെയ്ത് ശക്തി വീണ്ടെടുത്തു തലയെ ജയിക്കുന്നു. തലം ചിരിച്ച്—അശുദ്ധാഭിപ്രായത്തോടെയും വിഷ്ണുവിന്റെ പരമപദം ലഭിച്ചു എന്നു പറയുന്നു; വിഷ്ണു വരം നൽകുന്നു. തലം—തന്റെ കീർത്തി നിലനിൽക്കണം, മാർഗശീർഷ ശുക്ല ഏകാദശിയിൽ ഭക്തിയോടെ വിഷ്ണുദർശനം ചെയ്യുന്നവരുടെ പാപം നശിക്കണം എന്നു അപേക്ഷിക്കുന്നു. അവസാനത്തിൽ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം പറയുന്നു—പാപനാശം, ക്ഷീണനിവാരണം, മഹാപാതകങ്ങൾക്കും പ്രായശ്ചിത്തം; അവിടെ നാരായണസാന്നിധ്യവും ശൈവ ക്ഷേത്രപാലൻ “കാലമേഘ”ന്റെ സാന്നിധ്യവും ഉണ്ട്. തീർത്ഥയാത്രാവിധി—താലസ്വാമിയായി വിഷ്ണുസ്മരണം, സഹസ്രശീർഷ മന്ത്രാദി ജപം, സ്നാനം, അർഘ്യം, ഗന്ധ-പുഷ്പ-വസ്ത്രങ്ങളാൽ പൂജ, അഭ്യംഗദ്രവ്യങ്ങൾ, നൈവേദ്യം, ധർമ്മശ്രവണം, രാത്രിജാഗരണം, യോഗ്യ വൈദിക ബ്രാഹ്മണന് വൃഷഭ/സ്വർണം/വസ്ത്രം ദാനം, ഉപവാസം, രുക്മിണിക്ക് പ്രണാമം. ഫലശ്രുതിയിൽ കുണ്ഡസ്നാനവും താലസ്വാമിദർശനവും പിതൃഉദ്ധാരവും, അനേകം ജന്മങ്ങളിലെ പുണ്യവർദ്ധനവും, പല യജ്ഞസമ ഫലവും നൽകുന്നു എന്നു പറയുന്നു.

74 verses

Adhyaya 335

शंखावर्त्ततीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śaṅkhāvartta Tīrtha)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് സ്ഥലനിർദ്ദേശങ്ങൾ സൂക്ഷ്മമായി പറയുന്നു. തീർത്ഥയാത്രികൻ പടിഞ്ഞാറോട്ട് ന്യങ്കുമതീ നദിയുടെ ശുഭതീരത്ത് എത്തി, അവിടെ നിന്ന് തെക്കോട്ട് ‘ശംഖാവർത്ത’ എന്ന മഹാതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം. അവിടെ ചിത്രാങ്കിത ശിലയുണ്ട്; അത് സ്വയംഭൂ ‘രക്തഗർഭാ’ സാന്നിധ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ശില കത്തിയാലും ചുവപ്പിന്റെ അടയാളം നിലനിൽക്കുന്നത്—ഭൂപ്രദേശത്തിലെ പവിത്രത തുടർന്നുനിൽക്കുന്നതിന്റെ സൂചന. ഈ സ്ഥലം വിഷ്ണു-ക്ഷേത്രമായി പ്രസിദ്ധമാണ്. പുരാതന സംഭവത്തിൽ വിഷ്ണു വേദാപഹാരി ‘ശംഖ’നെ വധിച്ചതുമായി ഈ തീർത്ഥോത്ഭവം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ജലാശയം ശംഖാകൃതിയാണെന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നതിനാൽ, തീർത്ഥനാമത്തിന്റെയും മഹിമയുടെയും കാരണമൂലം വ്യക്തമാകുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ ബ്രഹ്മഹത്യാഭാരം നീങ്ങും; ശൂദ്രനും ക്രമേണ ബ്രാഹ്മണജന്മങ്ങൾ പ്രാപിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് കിഴക്കോട്ട് രുദ്രഗയയിലേക്ക് പോകണം; പൂർണ്ണ തീർത്ഥഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അവിടെ ഗോദാനം ചെയ്യണം—ശുദ്ധി, പുണ്യം, ദാനധർമ്മം ഒരേ യാത്രാമാർഗത്തിൽ ഏകീകരിക്കുന്നു.

7 verses

Adhyaya 336

गोष्पदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Goṣpada Tīrtha)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ–ദേവി സംവാദരൂപത്തിൽ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ന്യങ്കുമതീ നദീപ്രദേശത്തുള്ള ഗൂഢമായെങ്കിലും അത്യന്തം ഫലപ്രദമായ ഗോഷ്പദതീർത്ഥവും അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ‘പ്രേതശില’യും മഹിമയായി വർണ്ണിക്കുന്നു. ഇവിടെ ചെയ്യുന്ന ശ്രാദ്ധഫലം “ഗയയെക്കാൾ ഏഴിരട്ടി” എന്നു പ്രസ്താവിച്ച്, ഉദാഹരണമായി രാജാവ് പൃഥുവിന്റെ ശ്രാദ്ധം പാപിയായ വേനനെ ദുഷ്ജന്മത്തിൽ നിന്ന് ഉയർത്തി മോചിപ്പിച്ച കഥ പറയുന്നു. തീർത്ഥോത്ഭവം, കർമവിധി, മന്ത്രങ്ങൾ, യോഗ്യനായ ഋത്വിക്കിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ എന്നിവ ദേവി ചോദിക്കുമ്പോൾ, ഇത് രഹസ്യോപദേശം; ശ്രദ്ധയുള്ളവർക്കേ പകർന്നുതരാവൂ എന്നു ഈശ്വരൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശൗചം, ബ്രഹ്മചര്യം, ആസ്തിക്യം, നാസ്തികസംഗത്യാഗം, ശ്രാദ്ധസാമഗ്രി ഒരുക്കൽ, ന്യങ്കുമതിയിൽ സ്നാനം, ദേവതർപ്പണം–പിതൃതർപ്പണം എന്നിവയുടെ ക്രമബദ്ധമായ വിധി നൽകുന്നു. അഗ്നിഷ്വാത്ത, ബർഹിഷദ്, സോമപ മുതലായ പിതൃദേവതകളെ ആവാഹനം ചെയ്ത് അറിയപ്പെടുന്നവരും അറിയപ്പെടാത്തവരുമായ പിതാക്കൾക്കും, ദുര്‍ഗതിയിൽപ്പെട്ടവർക്കും, മറ്റു യോനികളിൽ ജനിച്ചവർക്കും വരെ പിണ്ഡദാനം വിപുലമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; പായസം, മധു, സക്തു, പിഷ്ടകം, ചരു, ധാന്യം, മൂലഫലങ്ങൾ എന്നിവ അർപ്പണം, ഗോദാനം–ദീപദാനം, പ്രദക്ഷിണ, ദക്ഷിണ, പിണ്ഡവിസർജനം എന്നിവയും പറയുന്നു. ഇതിഹാസഭാഗത്തിൽ വേനന്റെ അധർമ്മഭരണം, ഋഷിമാർ ചെയ്ത വധം, നിഷാദനും പൃഥുവും ഉദ്ഭവിച്ചത്, പൃഥുവിന്റെ രാജത്വം, ‘ഭൂമിദോഹനം’ എന്ന പ്രസംഗം എന്നിവ വരുന്നു. വേനന്റെ പാപം കാരണം മറ്റു തീർത്ഥങ്ങൾ പിൻമാറുമ്പോൾ, ദിവ്യാദേശപ്രകാരം പൃഥു പ്രഭാസത്തിലെ ഗോഷ്പദതീർത്ഥത്തിൽ എത്തി വിധിപൂർവ്വം ശ്രാദ്ധം നടത്തി വേനന് മോക്ഷം നേടിക്കൊടുക്കുന്നു. അവസാനം ഈ തീർത്ഥത്തിന് കാലനിയമങ്ങൾ കുറവാണെന്നും, ശുഭാവസരങ്ങൾ ഏതൊക്കെയെന്നും, ഈ രഹസ്യം സത്യസാധകർക്കേ പകർന്നുതരണമെന്നും വീണ്ടും ഊന്നിപ്പറയുന്നു.

270 verses

Adhyaya 337

न्यंकुमतीमाहात्म्ये नारायणगृहमाहात्म्यवर्णनम् | Narāyaṇa-gṛha: Glory and Observances near Nyankumatī

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് അരുളിച്ചെയ്യുന്നു—ഗോഷ്പദം എന്നു പറയുന്ന സ്ഥലത്തിന്റെ തെക്കായി, ശുഭ സമുദ്രതീരത്ത്, പാപനാശിനിയായ ന്യങ്കുമതിയുടെ സമീപം ‘നാരായണഗൃഹം’ എന്ന പരമ തീർത്ഥം നിലകൊള്ളുന്നു. അവിടെ കേശവൻ കല്പാന്തരങ്ങളോളം സ്ഥിരമായി വസിക്കുന്നു; ശത്രുബലനാശം നടത്തി, കഠിനമായ കലിയുഗത്തിൽ പിതൃഉദ്ധാരാർത്ഥം ഈ ‘ഗൃഹത്തിൽ’ വിശ്രമിക്കുന്നതിനാൽ ആ സ്ഥലം ലോകപ്രസിദ്ധമായി. നാലു യുഗങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് നാമഭേദവും പറയുന്നു—കൃതയുഗത്തിൽ ജനാർദനൻ, ത്രേതയിൽ മധുസൂദനൻ, ദ്വാപരത്തിൽ പുണ്ടരീകാക്ഷൻ, കലിയിൽ നാരായണൻ. ഇങ്ങനെ നാലു യുഗങ്ങളിലും ധർമ്മക്രമത്തിന്റെ സ്ഥിരകേന്ദ്രമായി ഈ തീർത്ഥം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഏകാദശിദിനം നിരാഹാരനായി ദർശനം ചെയ്യുന്നവന് ഹരിയുടെ ‘അനന്ത’ പരമപദദർശനഫലം ലഭിക്കും എന്നു ഫലശ്രുതി. തീർത്ഥസ്നാനം, ശ്രാദ്ധാദി കർമ്മങ്ങൾ വിധിക്കപ്പെടുന്നു; ഉത്തമ ബ്രാഹ്മണന് പീതവസ്ത്രദാനം ചെയ്യുവാനും നിർദ്ദേശമുണ്ട്. അവസാനം ഈ മഹാത്മ്യം ശ്രവിക്കുകയോ പാരായണം ചെയ്യുകയോ ചെയ്താൽ ശുഭ സദ്ഗതി ലഭിക്കും എന്നു പറയുന്നു.

10 verses

Adhyaya 338

Jāleśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Glory of Jāleśvara at the Devikā Riverbank)

ഈശ്വരൻ ദേവികാനദീതീരത്തിലെ ദീപ്തിമാനമായ ലിംഗത്തെ ‘ജാലേശ്വരം’ എന്നു മഹത്വപ്പെടുത്തി പറയുന്നു; നാഗകന്യകൾ അതിനെ പൂജിക്കുന്നു, അതിന്റെ സ്മരണ മാത്രം ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം പോലും നശിപ്പിക്കും എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ദേവി ആ നാമോത്ഭവവും ആ സ്ഥലസംഗത്തിന്റെ ഫലവും ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പുരാതന ഇതിഹാസം പറയുന്നു—പ്രഭാസത്തിൽ ആപസ്തംബ ഋഷി ജലമദ്ധ്യേ തപസ്സും ധ്യാനവും ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ മത്സ്യത്തൊഴിലാളികൾ വലിയ വല വീശി അറിയാതെ ഋഷിയെ വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് വലിച്ചെടുത്തു. അവർ പിന്നീടു പശ്ചാത്താപത്തോടെ ക്ഷമ ചോദിച്ചു. ഋഷി കരുണയും ധർമ്മവും ചിന്തിച്ച്, തന്റെ പുണ്യം ലോകഹിതത്തിനായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടട്ടെ; അവരുടെ ദോഷം താൻ ഏറ്റെടുക്കട്ടെ എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ചു. രാജാവ് നാഭാഗൻ മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതനുമായി എത്തി ‘മൂല്യം’ നൽകി പരിഹരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും, ഋഷി ധനം കൊണ്ട് അളക്കുന്നത് നിരസിച്ചു. ലോമശ ഋഷി യുക്തമായ മൂല്യം പശുവാണെന്ന് പറഞ്ഞു; ആപസ്തംബൻ ഗോമാതാവിന്റെ പവിത്രത, പഞ്ചഗവ്യത്തിന്റെ ശുദ്ധികരശക്തി, ഗോരക്ഷയും നിത്യഗൗരവവും ധർമ്മമാണെന്ന് വിശദീകരിച്ചു. മത്സ്യത്തൊഴിലാളികൾ പശു സമർപ്പിച്ചപ്പോൾ, അവർ വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് ഉയർത്തിയ മീനുകളോടുകൂടി സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കട്ടെ എന്നു ഋഷി ആശീർവദിച്ചു—ഭാവശുദ്ധിയും പരഹിതവും പ്രധാനമെന്ന് ഉപദേശിച്ചു. നാഭാഗന് സത്സംഗമഹിമയും രാജദർപ്പത്യാഗവും ബോധിപ്പിച്ച് അപൂർവമായ ‘ധർമ്മബുദ്ധി’ വരം നൽകി. അവസാനം, ലിംഗം ഋഷി തന്നെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതും വലയിൽ (ജാലം) വീണതിനാൽ ‘ജാലേശ്വരം’ എന്ന നാമം ലഭിച്ചതുമാണെന്ന് ഈശ്വരൻ പറയുന്നു. ജാലേശ്വരത്തിൽ സ്നാന-പൂജ, മാഹാത്മ്യശ്രവണം, പ്രത്യേകിച്ച് ചൈത്ര ശുക്ല ത്രയോദശിയിൽ പിണ്ഡദാനം, വേദജ്ഞ ബ്രാഹ്മണന് ഗോദാനം എന്നിവ മഹാപുണ്യകരമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

75 verses

Adhyaya 339

Huṁkāra-kūpa Māhātmya (The Glory of the Well Filled by the Huṁkāra)

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ദേവികാ നദിയുടെ മനോഹര തീരത്തുള്ള ‘ത്രിലോക-വിശ്രുത’ ഹുംകാര-കൂപത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പറയുന്നു. അവിടെ ദേവികാതീരത്ത് തണ്ഡീ എന്ന മുനി അചഞ്ചല ശിവഭക്തിയോടെ തപസ്സു ചെയ്യുകയായിരുന്നു. ഒരു കുരുടനും വൃദ്ധനുമായ മാൻ ആഴമുള്ള, ജലമില്ലാത്ത കുഴി/കൂപത്തിൽ വീഴുന്നു. മുനി കരുണകൊണ്ട് ദ്രവിച്ചെങ്കിലും തപോനിയമം വിട്ടുകളയാതെ വീണ്ടും വീണ്ടും ‘ഹും’ എന്ന് ഹുംകാരം ചെയ്യുന്നു; ആ ശബ്ദശക്തിയാൽ കൂപം ജലപൂർണമാകുകയും മാൻ പ്രയാസത്തോടെ പുറത്തുവരികയും ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് ആ മാൻ മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ചു മുനിയോട് ചോദിക്കുന്നു—ഇത്തരമൊരു കർമഫലം എങ്ങനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു? ഈ തീർത്ഥത്തിന്റെ പ്രഭാവം കൊണ്ടുതന്നെ ഇവിടെ മൃഗയോനി ലഭിച്ചു, ഇവിടെനിന്നുതന്നെ വീണ്ടും മനുഷ്യനായി; മറ്റൊരു കാരണമില്ലെന്ന് അത് പറയുന്നു. മുനി വീണ്ടും ഹുംകാരം ചെയ്തപ്പോൾ കൂപം മുൻപുപോലെ ജലപൂർണമാകുന്നു; അദ്ദേഹം സ്നാനവും പിതൃതർപ്പണവും നടത്തി ഈ സ്ഥലം ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥമെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് പരാഗതി പ്രാപിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ പറയുന്നു: ഇന്നും അവിടെ ഹുംകാരം ചെയ്താൽ ജലധാര ഉദ്ഭവിക്കും. അവിടെ ഭക്തൻ ചെന്നാൽ—മുമ്പ് പാപാചാരിയായിരുന്നാലും—ഭൂമിയിൽ വീണ്ടും മനുഷ്യജന്മം ലഭിക്കില്ല. സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധനായി ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തനായി പിതൃലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടും; ഭൂത-ഭാവി ചേർത്ത് ഏഴ് വംശങ്ങളെ ഉയർത്തും എന്നും പറയുന്നു।

14 verses

Adhyaya 340

चण्डीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Caṇḍīśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു: പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ ചണ്ഡീശ്വരൻ എന്ന മഹാലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; അത് സർവ്വപാതകനാശകനാണ്. ഭക്തിയോടെ ദർശനവും പൂജയും ചെയ്താൽ മഹാപുണ്യവും അന്തഃശുദ്ധിയും ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് കാല-വ്രതവിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—കാർത്തിക മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് രാത്രിയിൽ ജാഗരണം ചെയ്യണം. ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ പാപക്ഷയം പ്രാപിച്ച് മഹേശ്വരന്റെ പരമപദം ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതിയോടെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.

3 verses

Adhyaya 341

आशापूरविघ्नराजमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Āśāpūra Vighnarāja)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ വായവ്യ (വടക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിശയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘ആശാപൂര വിഘ്നരാജ’ എന്ന പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുന്നു. ആ ദേവാലയം ‘അകല്മഷ’ (നിഷ്കളങ്കം) എന്നും ‘വിഘ്നനാശന’ (തടസ്സങ്ങൾ നീക്കുന്നവൻ) എന്നും പ്രസിദ്ധം; ഭക്തരുടെ ആശകളും ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്നതിനാൽ ദേവന് ‘ആശാപൂരക’ എന്ന നാമം ലഭിച്ചതായി പറയുന്നു. ക്ഷേത്രഫലം ഉദാഹരണങ്ങളാൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു—രാമൻ, സീത, ലക്ഷ്മണൻ എന്നിവർ അവിടെ ഗണേശൻ/വിഘ്നേശ്വരനെ പൂജിച്ച് അഭീഷ്ടം നേടി. ചന്ദ്രനും ഗണാധിപനെ ആരാധിച്ച് ഇഷ്ടവരം ലഭിച്ചു; പ്രത്യേകിച്ച് എല്ലാ തരത്തിലുള്ള കുഷ്ഠം (ചർമ്മരോഗം) നശിച്ച് ആരോഗ്യലാഭം ഉണ്ടാകുമെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഭാദ്രപദ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ചതുർത്ഥിയിൽ ദേവപൂജ നടത്തി, മോദകങ്ങളോടെ ബ്രാഹ്മണർക്കു ഭോജനദാനം ചെയ്യണമെന്ന് വിധി. ഫലശ്രുതിയായി വിഘ്നരാജന്റെ കൃപയാൽ ഇഷ്ടസിദ്ധി ലഭിക്കും; ക്ഷേത്രസംരക്ഷണത്തിനും യാത്രക്കാരുടെ തടസ്സനിവാരണത്തിനുമായി ഈശ്വരൻ അദ്ദേഹത്തെ നിയോഗിച്ചതായി ഉപസംഹാരം പറയുന്നു.

7 verses

Adhyaya 342

Chandreśvara–Kalākuṇḍa Tīrtha Māhātmya (चंद्रेश्वरकलाकुण्डतीर्थमाहात्म्य)

അധ്യായം 342-ൽ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിനകത്ത് ഈശ്വരൻ സ്ഥലവിശേഷ ഉപദേശം നൽകുന്നു. ദക്ഷിണ–നൈഋത്യ ദിശയിൽ അല്പദൂരത്ത് സോമൻ (ചന്ദ്രൻ) സ്വയം സ്ഥാപിച്ച പാപഹര ലിംഗം ‘ചന്ദ്രേശ/ചന്ദ്രേശ്വര’ എന്നായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അതിന്റെ സമീപത്ത് ‘അമൃതകുണ്ഡം’ എന്ന പുണ്യജലാശയം ഉണ്ട്; അതേ ‘കലാകുണ്ഡം’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ആചാരക്രമം വ്യക്തമാണ്—ആദ്യം കുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് ചന്ദ്രേശ്വരനെ പൂജിക്കണം. അങ്ങനെ ചെയ്യുന്ന ഭക്തന് ആയിരം വർഷത്തെ തപസ്സിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും എന്നതാണ് ഫലശ്രുതി. കൂടാതെ ചന്ദ്രൻ നിർമ്മിച്ച ഒരു തടാകം—പതിനാറ് ധനുസ്സിന്റെ അളവിൽ വ്യാപ്തിയുള്ളത്—ചന്ദ്രേശനോട് ബന്ധപ്പെട്ട് കിഴക്ക്–പടിഞ്ഞാറ് ദിശയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതായി പറയുന്നു; ഇതിലൂടെ ഭാഗം തീർത്ഥ-മാപ്പുപോലെ വഴികാട്ടുന്നു. ഉപസംഹാരത്തിൽ ഇത് പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ ആശാപൂരാമാഹാത്മ്യ പ്രവാഹത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നതായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

5 verses

Adhyaya 343

कपिलधाराकपिलेश्वरमाहात्म्ये कपिलाषष्ठीव्रतविधानमाहात्म्यवर्णनम् (Kapiladhārā–Kapileśvara Māhātmya and the Procedure/Glory of the Kapilā-Ṣaṣṭhī Vrata)

ഈ അധ്യായം ശിവ–ദേവി സംവാദരൂപത്തിലാണ്. ആദ്യം ദിശാനിർദ്ദേശങ്ങളും തീർത്ഥസംബന്ധമായ ഭൗഗോള സൂചനകളും വഴി കപിലേശ്വരനും കപിലക്ഷേത്രവും എവിടെയെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു; തുടർന്ന് മഹർഷി കപിലന്റെ ദീർഘതപസ്സും മഹേശ്വരപ്രതിഷ്ഠയും എന്ന പുരാവൃത്താന്തം കൊണ്ട് സ്ഥലത്തിന്റെ മഹിമ സ്ഥാപിക്കുന്നു. സമുദ്രബന്ധമുള്ള പുണ്യപ്രവാഹമായ ‘കപിലധാര’ പുണ്യവാന്മാർക്ക് മാത്രമേ പ്രത്യക്ഷമാകൂ എന്നും പറയുന്നു. പ്രധാന ഉപദേശം ‘കപിലാ-ഷഷ്ഠി’ വ്രതവിധാനമാണ്—ദുര്ലഭ തിഥി-സംയോഗം ഇതിന്റെ ലക്ഷണം. ക്ഷേത്രത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ സൂര്യബന്ധമുള്ള സ്ഥലത്ത് സ്നാനം, ജപം, നിർദ്ദിഷ്ട ദ്രവ്യങ്ങളാൽ സൂര്യനു അർഘ്യം, പ്രദക്ഷിണം, കപിലേശ്വരസന്നിധിയിൽ പൂജ എന്നിവ ക്രമമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കുംഭവിന്യാസം, സൂര്യചിഹ്നം/പ്രതിമ ഉൾപ്പെട്ട ദാനം വേദജ്ഞ ബ്രാഹ്മണനു നൽകേണ്ടതായും പറയുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതിയിൽ സഞ്ചിതപാപക്ഷയം, മഹായജ്ഞതുല്യ പുണ്യം, അനേകം തീർത്ഥദാനങ്ങളോടു തുല്യമായ മഹാഫലം എന്നിവ പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു.

34 verses

Adhyaya 344

जरद्गवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jaradgaveśvara Māhātmya (Glorification of Jaradgaveśvara)

അധ്യായം 344-ൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രപരിധിയിൽ ദേവിക്ക് ഈശ്വരൻ തീർത്ഥ-മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശം നൽകുന്നു. പാപഹരമായ ലിംഗം ‘ജരദ്ഗവേശ്വര’മെന്ന് പ്രസിദ്ധം; അത് ജരദ്ഗവൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതും കപിലേശ്വരത്തിന് സമീപം ദിശാനിർദ്ദേശത്തോടെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതുമെന്നു പറയുന്നു. ഇവിടെ ദർശന-പൂജനങ്ങളാൽ ബ്രഹ്മഹത്യാദി മഹാപാപങ്ങളും അനുബന്ധ ദോഷങ്ങളും നശിക്കും എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അതേ സ്ഥലത്ത് നദീദേവി അംശുമതിയുടെ സാന്നിധ്യവും പറയുന്നു. വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത് പിണ്ഡദാനം (പിതൃകർമ്മം) ചെയ്യണമെന്ന് വിധാനം; അതിന്റെ ഫലമായി പിതാക്കൾ ദീർഘകാലം തൃപ്തരാകും. കൂടാതെ വേദവിദ്യയിൽ പാരംഗതനായ ബ്രാഹ്മണന് വൃഷഭദാനം ചെയ്യുന്നതിനെ പ്രശംസിക്കുന്നു. ഗന്ധ-പുഷ്പാർപ്പണം, പഞ്ചാമൃതാഭിഷേകം, ഗുഗ്ഗുലു ധൂപം, നിത്യസ്തുതി, നമസ്കാരം, പ്രദക്ഷിണ എന്നിവയിലൂടെ ഭക്തിപൂജ വിശദമാക്കുന്നു. വിവിധ ആഹാരങ്ങളാൽ ബ്രാഹ്മണഭോജനം നടത്തുന്നത് ധർമ്മമെന്നും ബഹുഗുണ പുണ്യഫലമെന്നും പറയുന്നു. ഈ തീർത്ഥം കൃതയുഗത്തിൽ ‘സിദ്ധോദക’ എന്നും കലിയുഗത്തിൽ ‘ജരദ്ഗവേശ്വര-തീർത്ഥ’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.

8 verses

Adhyaya 345

नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Naleśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ഹാടകേശ്വര എന്ന ലിംഗത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്ത മഹാത്മ്യം വിവരിക്കുകയും, അതിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് നലേശ്വര എന്ന ദേവാലയം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതായി പറയുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ദിശാനിർദ്ദേശവും നിർദ്ദിഷ്ട ദൂരമാപനവും ചേർത്ത് ആ ക്ഷേത്രം കണ്ടെത്താനുള്ള മാർഗ്ഗവിവരം നൽകുന്നു. നലൻ ദമയന്തിയോടൊപ്പം നലേശ്വരം പ്രതിഷ്ഠിച്ചതായി പ്രസ്താവിച്ച്, ആദർശ രാജദമ്പതികളുടെ അംഗീകാരത്തിലൂടെ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹിമ ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയായി—വിധിപൂർവ്വം ദർശനവും പൂജയും ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ കലിദോഷങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും; കൂടാതെ ദ്യൂതം/ചൂതാട്ടത്തിൽ വിജയം ലഭിക്കും എന്നും പ്രത്യേകമായി പറയുന്നു.

4 verses

Adhyaya 346

कर्कोटकार्कमाहात्म्यवर्णनम् — Karkoṭakārka Māhātmya (Account of the Glory of the ‘Karkoṭaka Sun’)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ ആഗ്നേയ (തെക്കുകിഴക്ക്) ദിക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ‘കർകോടക-രവി’ എന്ന സൂര്യസ്വരൂപത്തിന്റെ മഹത്വം ഉപദേശിക്കുന്നു. ആ രൂപത്തിന്റെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ സർവ്വദേവതകളും പ്രസന്നരാകുന്നു എന്ന് പ്രസ്താവിച്ച്, ഒരു പ്രാദേശിക ദിവ്യപ്രകടനം പാൻ-ദൈവാനുഗ്രഹത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സംക്ഷിപ്തമായ വിധി പറയുന്നു—സപ്തമി തിഥി ഞായറാഴ്ചയോടൊപ്പം വരുമ്പോൾ ധൂപം, ഗന്ധം, അനുലേപനം മുതലായ ഉപചാരങ്ങളോടെ വിധിപൂർവ്വം പൂജ ചെയ്യണം. ശരിയായ സമയംയും ശാസ്ത്രോചിതമായ അർപ്പണങ്ങളും ചേർന്ന ഈ ആരാധന ‘സർവ്വ-കിൽബിഷ’ അഥവാ എല്ലാ പാപ/ദോഷങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള വിമോചനമെന്ന ശുദ്ധിതത്ത്വം നൽകുന്നു. ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണം പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ 346-ാം അധ്യായമാണ്.

3 verses

Adhyaya 347

हाटकेश्वरमाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara Māhātmya: The Glory of Hatakeśvara Liṅga and Agastya’s Āśrama)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഹാടകേശ്വര-ലിംഗത്തിന്റെ സ്ഥാനംയും മഹിമയും വിവരിക്കുന്നു. അത് നലേശ്വരത്തിന് സമീപവും അഗസ്ത്യാമ്ര-വനത്തിനടുത്തും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; അവിടെയാണ് മുൻപ് മഹർഷി അഗസ്ത്യൻ തപസ്സു ചെയ്തത്. തുടർന്ന് കാരണകഥ—വിഷ്ണു കാലകേയ ദൈത്യരെ സംഹരിച്ചതിന് ശേഷം ശേഷിച്ചവർ സമുദ്രത്തിൽ ഒളിഞ്ഞ് രാത്രിയിൽ പ്രഭാസ പ്രദേശത്ത് എത്തി തപസ്വികളെ ഉപദ്രവിക്കുകയും യജ്ഞ-ദാനപരമ്പര തകർക്കുകയും ചെയ്തു; സ്വാധ്യായം, വഷട്കാരം തുടങ്ങിയ ധർമ്മചിഹ്നങ്ങൾ ക്ഷയിച്ചു. വിഷണ്ണരായ ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മാവിനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു; ബ്രഹ്മാവ് ഇവർ കാലകേയരാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് പ്രഭാസത്തിലെ അഗസ്ത്യനെ സമീപിക്കുവാൻ നിർദ്ദേശിച്ചു. അഗസ്ത്യൻ സമുദ്രത്തോട് ചെന്നു ഗണ്ഡൂഷമായി സമുദ്രം കുടിക്കുന്നു; ദൈത്യർ പുറത്താകുകയും പരാജയപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു, ചിലർ പാതാളത്തിലേക്ക് ഓടുന്നു. സമുദ്രം തിരികെ നിറയ്ക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, ജലം ജീർണ്ണം/അശുദ്ധം ആയതായി പറഞ്ഞ്, ഭാവിയിൽ ഭാഗീരഥൻ ഗംഗയെ കൊണ്ടുവന്ന് സമുദ്രം പുനർനിറയ്ക്കുമെന്ന് പ്രവചിക്കുന്നു. അവസാനം വരങ്ങൾ—അഗസ്ത്യാശ്രമവും ഹാടകേശ്വര സന്നിധിയും സമീപം സ്നാനം-പൂജ മഹാഫലദായകം; നിത്യപൂജ ഗോദാനസമ പുണ്യം; ഋതു/അയന പൂജയും ശ്രാദ്ധവും പ്രത്യേക ഫലം നൽകും. ശ്രദ്ധയോടെ ഈ മഹാത്മ്യം കേട്ടാൽ ദിന-രാത്രി പാപങ്ങൾ ഉടൻ നശിക്കും.

52 verses

Adhyaya 348

नारदेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Nāradeśvarī Māhātmya (Glorification of Nāradeśvarī)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരന്റെ ഉപദേശരൂപത്തിൽ സംക്ഷിപ്ത തീർത്ഥനിർദ്ദേശം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഭക്തനോട്—മഹാദേവിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത്—പടിഞ്ഞാറ് ദിശയിലെ നാരദേശ്വരീ ദേവിയുടെ ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകുവാൻ കല്പിക്കുന്നു; അവളുടെ സാന്നിധ്യം സർവ്വ ദൗർഭാഗ്യനാശിനിയായി വാഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. പ്രത്യേകവിധി: തൃതീയാ തിഥിയിൽ ശാന്തചിത്തത്തോടെ ദേവിയെ പൂജിക്കുന്ന സ്ത്രീ രക്ഷാകരമായ പുണ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതിന്റെ ഫലമായി അവളുടെ വംശത്തിൽ സ്ത്രീകൾ ദൗർഭാഗ്യചിഹ്നങ്ങളാൽ അടയാളപ്പെടുകയില്ല. സ്ഥലം, സമയം, ഫലശ്രുതി എന്നിവ വ്യക്തമാക്കി, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ ‘നാരദേശ്വരീമാഹാത്മ്യം’ എന്ന നിലയിൽ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.

3 verses

Adhyaya 349

मन्त्रविभूषणागौरी-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mantravibhūṣaṇā Gaurī)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—ഭീമേശ്വരന്റെ സമീപത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന “ദേവി മന്ത്രവിഭൂഷണാ” എന്ന ദേവീസ്വരൂപത്തെ പ്രത്യേകമായി ആരാധിക്കണമെന്ന്. പൂർവകാലത്ത് സോമൻ ഈ ദേവിയെ വിധിപൂർവം പൂജിച്ചിരുന്നുവെന്ന് പറഞ്ഞ് ദേവിയുടെ മഹിമയും ക്ഷേത്രസന്നിധിയും വിവരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വ്രതത്തിന്റെ കാലനിർണ്ണയവും ക്രമവും പറയുന്നു—ശ്രാവണമാസത്തിൽ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ തൃതീയാ തിഥിയിൽ ശരിയായ വിധിയിൽ ഈ ദേവിയെ പൂജിക്കുന്ന സ്ത്രീ എല്ലാ ശോകദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തയാകും എന്ന ഫലശ്രുതി. ക്ഷേത്രഭൂപ്രസംഗം, ഭക്തപരമ്പര, വ്രതസമയം എന്നിവ ചേർന്ന സംക്ഷിപ്ത ഫലപ്രദ ഉപദേശമാണിത്।

3 verses

Adhyaya 350

दुर्गकूटगणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durgakūṭa Gaṇapati (Glorification Narrative)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരവചനമായി ദുർഗകൂടകത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന വിശ്വേശന്റെ സൂക്ഷ്മ സ്ഥാനനിർദ്ദേശം പറയുന്നു—അവൻ ഭല്ലതീർത്ഥത്തിന്റെ കിഴക്കിലും യോഗിനീചക്രത്തിന്റെ തെക്കിലും വിരാജിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഉദാഹരണമായി ഭീമൻ ഈ ദേവനെ വിജയകരമായി പ്രസാദിപ്പിച്ച കഥ അവതരിപ്പിച്ച്, വിധിപൂർവകമായ പൂജ ഈ ക്ഷേത്രത്തെ ‘സർവകാമപ്രദം’ ആക്കുന്നു എന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഫാൽഗുണമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ചതുര്ഥിയാണ് പൂജാകാലം എന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഗന്ധം, പുഷ്പം, ജലം എന്നീ ലളിത ഉപചാരങ്ങളോടെ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം പൂജ ചെയ്താൽ, ഉപാസകൻ സംശയമില്ലാതെ ഒരു വർഷം നിർവിഘ്നജീവിതം പ്രാപിക്കും എന്നതാണ് സംക്ഷിപ്ത ഫലശ്രുതി.

4 verses

Adhyaya 351

कौरवेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kauraveśvarī (Protectress of the Kṣetra)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് കൌരവേശ്വരി ദേവിയുടെ അടുക്കൽ പോകുവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. മുൻകാല ആരാധനയുടെ ബന്ധത്തിൽ അവളുടെ നാമം കുരുക്ഷേത്രവുമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നതും, അവൾ പുണ്യക്ഷേത്രത്തെ കാക്കുന്ന രക്ഷാശക്തിയുമാണെന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നു; ഭീമൻ ക്ഷേത്രരക്ഷയുടെ ബാധ്യത ഏറ്റെടുത്ത ശേഷം മുമ്പ് അവളെ ആരാധിച്ചതും സ്മരിപ്പിക്കുന്നു. മഹാനവമിദിനത്തിൽ പരിശ്രമത്തോടെ ചെയ്യുന്ന പൂജ അത്യന്തം ഫലപ്രദമെന്ന് പറയുന്നു. അതിഥിസത്കാരവും ദാനധർമ്മവും സംബന്ധിച്ച്—പ്രത്യേകിച്ച് ദമ്പതികൾക്ക് അന്നദാനം നൽകണം; ദിവ്യഗുണമുള്ള ആഹാരപാനീയങ്ങളും നന്നായി തയ്യാറാക്കിയ മധുരപദാർത്ഥങ്ങളും സമർപ്പിക്കണം. ഇങ്ങനെ സ്തുതിയും ദാനവും ചെയ്താൽ ദേവി പ്രസന്നയായി ഭക്തനെ പുത്രനെപ്പോലെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; സ്ഥലഭക്തി, രക്ഷാകർത്തവ്യം, നിയതദാനം എന്നിവ പരസ്പരം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഉപദേശമാണ് ഇതിലെ സാരം.

4 verses

Adhyaya 352

सुपर्णेलामाहात्म्यवर्णनम् (Supārṇelā Māhātmya—Account of the Glory of Supārṇelā)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ദിശാനിർദ്ദേശത്തോടെ തീർത്ഥയാത്രാവിധി പറയുന്നു—ദുർഗാകൂടത്തിന്റെ തെക്കായി നിർദ്ദിഷ്ട അകലത്തിൽ സുപർണേലാ തീർത്ഥവും അതോടനുബന്ധിച്ച ഭൈരവീസ്ഥാനവും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് സ്ഥലത്തിന്റെ കാരണകഥ: സുപർണൻ (ഗരുഡൻ) പാതാളത്തിൽ നിന്ന് അമൃതം കൊണ്ടുവന്ന് നാഗങ്ങളുടെ സന്നിധിയിൽ അവിടെ വിട്ടു; നാഗങ്ങൾ കണ്ടും കാത്തും സൂക്ഷിച്ച ആ സ്ഥലം ഭൂമിയിൽ ‘സുപർണേലാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി. ആ ഭൂമിയെ സുപർണൻ സ്ഥാപിച്ച ‘ഇലാ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു; ‘സുപർണേലാ’ എന്ന നാമം പാപനാശകമാണെന്ന് വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ആചരണക്രമമായി സുപർണകുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനം, അവിടെ പൂജ, ബ്രാഹ്മണാതിഥ്യം, ദാനം—പ്രത്യേകിച്ച് അന്നദാനം—എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയായി മരണാന്തക അപകടങ്ങളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണം, ഗൃഹത്തിൽ മംഗളം, സ്ത്രീ ‘ജീവവത്സാ’യായി സന്താനസമൃദ്ധി നേടുക എന്നിവ പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

6 verses

Adhyaya 353

भल्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Bhallatīrtha Māhātmya (Glorification of Bhallatīrtha)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗത്ത് മിത്രവനത്തിനടുത്തുള്ള ‘ഭല്ലതീർത്ഥം’ എന്ന മഹത്തായ തീർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു. ഇത് വൈഷ്ണവ ‘ആദി-ക്ഷേത്രം’ ആണെന്നും, യുഗയുഗങ്ങളിൽ വിഷ്ണു ഇവിടെ പ്രത്യേകമായി അധിവസിക്കുന്നുവെന്നും, ജീവികളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ഗംഗയുടെ പ്രത്യക്ഷ സാന്നിധ്യവും ഇവിടെ ഉണ്ടെന്നുമാണ് വിവരണം. ദ്വാദശി ദിനത്തിൽ (ഏകാദശി വ്രതനിയമവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി) വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം, യോഗ്യബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം, ഭക്തിയോടെ പിതൃതർപ്പണം/ശ്രാദ്ധം, വിഷ്ണുപൂജ, രാത്രിജാഗരണം, ദീപദാനം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; ഇവ പാപശുദ്ധികരവും പുണ്യഫലപ്രദവും ആണെന്ന് പ്രശംസിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കാരണകഥ—യാദവർ പിന്മാറിയ ശേഷം വാസുദേവൻ കടൽത്തീരത്ത് ധ്യാനസ്ഥനാകുന്നു. ജരാ എന്ന വേട്ടക്കാരൻ വിഷ്ണുവിന്റെ പാദം മാൻ എന്നു തെറ്റിദ്ധരിച്ചു ‘ഭല്ല’ (അമ്പ്) വിടുന്നു; ദിവ്യരൂപം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നു. ഇത് മുൻശാപത്തിന്റെ സമാപനം പൂർത്തിയാക്കിയ സംഭവമാണെന്ന് വിഷ്ണു അറിയിച്ചു വേട്ടക്കാരന് ഉത്തമഗതി നൽകുന്നു; ഇവിടെ ദർശനം ചെയ്ത് ഭക്ത്യാചരണം ചെയ്യുന്നവർ വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കും എന്നും വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ഭല്ലസംഭവത്തിൽ നിന്നാണ് ‘ഭല്ലതീർത്ഥം’ എന്ന നാമം; മുൻകല്പങ്ങളിൽ ഇത് ‘ഹരിക്ഷേത്രം’ എന്നും അറിയപ്പെട്ടിരുന്നു. അവസാനത്തിൽ വൈഷ്ണവാചാരങ്ങളുടെ അവഗണന, പ്രത്യേകിച്ച് ഏകാദശി സംയമം ഉപേക്ഷിക്കൽ, നിന്ദിക്കുന്നു; ഭല്ലതീർത്ഥസമീപം ദ്വാദശി പൂജ ഗൃഹസംരക്ഷണപുണ്യം നൽകുന്നു എന്ന് പുകഴ്ത്തുന്നു. തീർത്ഥഫലം പൂർണ്ണമാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ പ്രമുഖ ബ്രാഹ്മണർക്കു വസ്ത്രവും ഗോദാനവും മുതലായ ദാനങ്ങൾ നൽകണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.

34 verses

Adhyaya 354

Kardamālā-tīrtha Māhātmya and the Varāha Uplift of Earth (कर्दमालतीर्थमाहात्म्यं तथा वाराहोद्धारकथा)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് കർദമാലാ എന്ന തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു. അത് ത്രിലോകപ്രസിദ്ധവും സർവപാപഹരവുമാണ്. പ്രളയകാലത്ത് ഏകാർണവത്തിൽ ഭൂമി മുങ്ങുകയും ജ്യോതിഷ്മണ്ഡലങ്ങൾ ലയിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ ജനാർദനൻ വരാഹരൂപം ധരിച്ചു തന്റെ ദംഷ്ട്രയിൽ ഭൂമിയെ ഉയർത്തി യഥാസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വിഷ്ണു ഈ സ്ഥലത്ത് നിയമബദ്ധമായി ദീർഘകാലം വസിക്കുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് പിതൃകർമ്മങ്ങളോടുള്ള പ്രത്യേക ഫലം പറയുന്നു—കർദമാലയിൽ തർപ്പണം ചെയ്താൽ പിതാക്കൾ ഒരു കല്പകാലം തൃപ്തരാകും; ശാക-മൂല-ഫലാദി ലഘു നിവേദ്യങ്ങളാൽ ചെയ്ത ശ്രാദ്ധവും സർവതീർത്ഥശ്രാദ്ധത്തിന് തുല്യമെന്നു പറയുന്നു. സ്നാന-ദർശനഫലമായി ഉത്തമഗതി, നീചയോനികളിൽ നിന്നുള്ള വിമോചനം മുതലായവ ഫലശ്രുതിയായി വരുന്നു. തുടർന്ന് അത്ഭുതകഥ: വേട്ടക്കാരുടെ ഭീതിയിൽ ഓടിയ മാൻകൂട്ടം കർദമാലയിൽ പ്രവേശിച്ച ഉടൻ മനുഷ്യസ്ഥിതി പ്രാപിക്കുന്നു; അത് കണ്ട വേട്ടക്കാർ ആയുധം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്നാനം ചെയ്ത് പാപമുക്തരാകുന്നു. ദേവിയുടെ ഉത്ഭവ-പരിധി ചോദ്യത്തിന് ഈശ്വരൻ ‘രഹസ്യ’ വിവരണം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—വരാഹദേഹം യജ്ഞപ്രതീകമായി വേദാംഗ-യാഗാംഗങ്ങളോടെ വിശദമായി വർണ്ണിക്കുന്നു; പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ ദംഷ്ട്രാഗ്രം കർദമലിപ്തമായതിനാൽ ‘കർദമാല’ എന്ന നാമം. മഹാകുണ്ഡം, ഗംഗാഭിഷേകസദൃശ ജലസ്രോതസ്, വിഷ്ണുവിന്റെ പവിത്രപരിധി എന്നിവ പറഞ്ഞ്, കലിയുഗത്തിൽ ‘സൗകര’ ക്ഷേത്രത്തിൽ വരാഹദർശനം പ്രത്യേക പുണ്യവും മോക്ഷത്തിന്റെ അനന്യതയും നൽകുന്നു എന്നു ഉപസംഹരിക്കുന്നു.

32 verses

Adhyaya 355

Guptēśvara-māhātmya (गुप्तेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Guptēśvara

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ദേവഗുപ്തേശ്വരത്തിലേക്ക് പോകുക; അത് പടിഞ്ഞാറ്-വടക്കുപടിഞ്ഞാറ് ദിശയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അവിടെ സോമൻ (ചന്ദ്രൻ) കുഷ്ഠസദൃശ രോഗവും ദേഹക്ഷയവും മൂലം ലജ്ജിച്ചു, ഗുപ്തമായി തപസ്സു ചെയ്തു. ആയിരം ദിവ്യവർഷങ്ങളുടെ തപസ്സിന് ശേഷം ശിവൻ നേരിട്ട് പ്രത്യക്ഷനായി പ്രസന്നനായി സോമന്റെ ക്ഷയവും രോഗവും നീക്കി. തുടർന്ന് സോമൻ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഒരുപോലെ ആരാധിക്കുന്ന മഹാലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു; ഗുപ്തതപസ്സിന്റെ കാരണത്താൽ ‘ഗുപ്തേശ്വര’ എന്ന നാമം പ്രസിദ്ധമായി. ഈ ലിംഗത്തിന്റെ ദർശനം അല്ലെങ്കിൽ സ്പർശം മാത്രം കൊണ്ടും ചർമ്മരോഗങ്ങൾ നശിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് സോമവാരം (തിങ്കളാഴ്ച) പൂജ ചെയ്താൽ ഉപാസകന്റെ വംശത്തിലും കുഷ്ഠത്തോടെ ജനനം ഉണ്ടാകില്ല എന്ന ഫലശ്രുതി അധ്യായം സമാപിപ്പിക്കുന്നു.

7 verses

Adhyaya 356

बहुसुवर्णेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Bahusuvarṇeśvara Māhātmya (Glory of Bahusuvarṇeśvara)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു: പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ഹിരണ്യ-പൂർവ ദിക്കുഭാഗത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ബഹുസുവർണക/ബഹുസുവർണേശ്വര ലിംഗത്തിങ്കലേക്ക് നീങ്ങുക. ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ പുണ്യമഹിമയ്ക്ക് കാരണമായി ഒരു പൂർവപ്രസംഗം പറയുന്നു—ധർമ്മപുത്രൻ അവിടെ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ യജ്ഞം അനുഷ്ഠിച്ച് ‘ബഹുസുവർണ’ എന്ന മഹാബലമുള്ള ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. ആ ലിംഗം ‘സർവേശ്വരൻ’ എന്നും പ്രസിദ്ധം; എല്ലാ യജ്ഞഫലങ്ങളും നൽകുന്നതും, സരസ്വതീജലസംബന്ധം മൂലം വിധിപൂർണ്ണമെന്നും വർണ്ണിക്കുന്നു. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് പിണ്ഡദാനം ചെയ്താൽ കുലകോടി പിതൃന്മാർ ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുകയും രുദ്രലോകത്തിൽ മാന്യം ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുമെന്ന് വിധാനം. ഗന്ധ-പുഷ്പാദികളാൽ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം ഭക്തിയോടെ പൂജ ചെയ്താൽ, സദാശിവൻ ‘കോടി-പൂജ’യുടെ ഫലം നൽകുമെന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു. സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിൽ ബഹുസുവർണേശ്വരമാഹാത്മ്യമായി ഈ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.

6 verses

Adhyaya 357

शृंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Śṛṅgeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Śṛṅgeśvara)

“ഈശ്വര ഉവാച” എന്നാരംഭിച്ച് ഈ അധ്യായം ദേവിയെ ശുകസ്ഥാനത്തിന് സമീപമുള്ള അനുത്തമമായ ശ്രീംഗേശ്വര തീർത്ഥത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. അവിടെ ചെന്നു വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത്, നിയമാനുസൃതമായി ശ്രീംഗേശനെ പൂജിക്കണമെന്ന് കർമവിധിയായി ഉപദേശിക്കുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രം “സർവ്വപാതകനാശനം” എന്നു വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു; ശരിയായ തീർത്ഥയാത്രയും ആരാധനയും ചെയ്താൽ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും വിമോചനം ലഭിക്കും എന്ന ഫലം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഉദാഹരണമായി ഋഷ്യശൃംഗൻ മുൻകാലത്ത് ഇവിടെ ശുദ്ധിയും ഉദ്ധാരവും നേടിയതായി പരാമർശിക്കുന്നു. അവസാനം ഇത് സ്കന്ദമഹാപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ “ശ്രീംഗേശ്വരമാഹാത്മ്യവർണ്ണനം” അധ്യായമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

3 verses

Adhyaya 358

कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Description of the Māhātmya of Koṭīśvara

ഈ അധ്യായത്തിൽ “ഈശ്വര ഉവാച” എന്ന പ്രസംഗത്തോടെ കോടീശ്വര മഹാലിംഗത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്ത ക്ഷേത്രവിവരണവും ഫലശ്രുതിയും പറയുന്നു. ഈശാന (വടക്കുകിഴക്ക്) ദിശയിൽ കോടീനഗരം എന്ന സ്ഥലം സൂചിപ്പിച്ച്, അതിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ഒരു യോജന ദൂരത്തിൽ കോടീശ്വര ലിംഗം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു എന്ന് വിവരിക്കുന്നു. ആരാധനാക്രമവും വ്യക്തമാക്കുന്നു—വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത് തുടർന്ന് ലിംഗപൂജ നടത്തണം. കോടീശ്വരൻ ‘കോടി-യജ്ഞ’ ഫലം നൽകുന്നവനും സർവ്വപാപമോചകനുമെന്നു സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു. നിയമാനുസൃത സ്നാനപൂജ ചെയ്താൽ സർവ്വപാതകമുക്തിയും കോടി യജ്ഞസമമായ മഹാപുണ്യവും ലഭിക്കും എന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. ഇത് സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിലെ കോടീശ്വരമാഹാത്മ്യവർണനമാണ്.

3 verses

Adhyaya 359

Nārāyaṇa-tīrtha-māhātmya (Glory of Nārāyaṇa Tīrtha)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—യാത്രികൻ ‘നാരായണ’ എന്ന തീർത്ഥത്തിലേക്ക് മുന്നോട്ട് പോകണം. ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ ഈശാന (വടക്കുകിഴക്ക്) ഭാഗത്ത് ‘ശാണ്ഡില്യാ’ എന്ന വാപി/കുളം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു എന്ന കൃത്യമായ സ്ഥാനസൂചനയും നൽകുന്നു. വിധിപ്രകാരം അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ശാണ്ഡില്യ ഋഷിയെ പൂജിക്കേണ്ട ക്രമം വിവരിക്കുന്നു. ഋഷി-പഞ്ചമിദിനത്തിൽ പതിവ്രതയായ സ്ത്രീ സ്പർശ-അസ്പർശനിയമം പാലിച്ചാൽ രജോദോഷം (മാസിക അശൗചം) സംബന്ധിച്ച ഭയം നിശ്ചയമായി നീങ്ങും എന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു. അവസാനം ഇത് സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ‘നാരായണ-തീർത്ഥ-മാഹാത്മ്യം’ എന്ന അധ്യായമാണെന്ന് ഉപസംഹാരം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

3 verses

Adhyaya 360

Śṛṅgāreśvara Māhātmya (Glory of Śṛṅgāreśvara at Śṛṅgasara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ‘ശൃംഗസാര’ എന്ന പുണ്യ തീർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു. അവിടെ അധിഷ്ഠിതമായ ലിംഗം ‘ശൃംഗാരേശ്വര’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ പാവനതയ്ക്ക് ഒരു പുരാതന ദിവ്യ സംഭവമാണ് കാരണം എന്ന് പറയുന്നു—ഹരി ഗോപികളോടൊപ്പം അവിടെ ശൃംഗാര-ലീല നടത്തി; അതിനാലാണ് ക്ഷേത്രത്തിനും ദേവലിംഗത്തിനും ആ നാമം ലഭിച്ചത്. തുടർന്ന്, നിശ്ചിത വിധി-വിധാനങ്ങളോടെ അതേ സ്ഥലത്ത് ഭവൻ (ശിവൻ)നെ പൂജിക്കുന്നത് പാപസമൂഹനാശകരമാണെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ—ദാരിദ്ര്യവും ശോകവും അനുഭവിക്കുന്ന ഭക്തൻ അവിടെ ആരാധിച്ചാൽ പിന്നീടു വീണ്ടും അത്തരം ദുഃഖ-ദാരിദ്ര്യം നേരിടേണ്ടിവരില്ലെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇത് പരിഹാരഭക്തിക്കും ധർമ്മാനുഷ്ഠാനത്തിനും അംഗീകൃത തീർത്ഥമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

4 verses

Adhyaya 361

मार्कण्डेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Mārkaṇḍeśvara (Narrative Description)

അധ്യായം 361-ൽ ഈശ്വരൻ–ദേവി സംവാദത്തിനകത്ത് സംക്ഷിപ്തമായ തീർത്ഥോപദേശം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. साधകൻ ഹിരണ്യാതടത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുകയും, അവിടെ ‘ഘടികാസ്ഥാനം’ എന്ന പ്രത്യേക സ്ഥാനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അത് മുൻകാലത്ത് ഒരു സിദ്ധഋഷിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നുവെന്നും പറയുന്നു. ആ സ്ഥലത്തിന്റെ പുണ്യം മൃകണ്ഡുവിന്റെ യോഗസിദ്ധിയാൽ സ്ഥാപിതമായതാണെന്ന് വിവരണം. അദ്ദേഹം ധ്യാനയോഗത്തിലൂടെ—ഒരു നാഡീ-പരിമാണത്തിനുള്ളിൽ ഫലസിദ്ധി ലഭിച്ചതായി സൂചിപ്പിച്ച്—അവിടെ തന്നെ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. ആ ലിംഗം ‘മാർകണ്ഡേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധം; അതിന്റെ ദർശനവും പൂജയും മാത്രം ചെയ്താൽ സർവപാപങ്ങളുടെ ഉപശമനം/നാശം സംഭവിക്കും എന്ന് ഗ്രന്ഥം ഊന്നിപ്പറയുന്നു. അന്തർമുഖ തപസ്സിന്റെ ശക്തിയും പൊതുഭക്തിക്ക് സുലഭമായ ക്ഷേത്രസേവയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കാണിച്ച്, പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ഒരു സൂക്ഷ്മ തീർത്ഥ-യാത്രാമാർഗം ഈ അധ്യായം രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.

3 verses

Adhyaya 362

Koṭihrada–Maṇḍūkeśvara Māhātmya (कोटिह्रद-मण्डूकेश्वरमाहात्म्य)

ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസ-ക്ഷേത്രത്തിൽ ക്രമാനുസൃതമായി നടത്തേണ്ട തീർത്ഥയാത്രയെ ഉപദേശിക്കുന്നു. ആദ്യം മണ്ഡൂകേശ്വരത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന് നിർദ്ദേശിച്ച്, മാണ്ഡൂക്യായനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് സ്ഥാപിതമായ ശിവലിംഗത്തെ കുറിച്ച് പറയുന്നു. അതിന്റെ സമീപത്ത് കോടിഹ്രദം എന്ന പുണ്യജലാശയം; അവിടെ അധിഷ്ഠാതാവായി കോടീശ്വര ശിവൻ വിരാജിക്കുന്നു. അവിടെയേ മാതൃഗണം നിലകൊണ്ട് ഇഷ്ടഫലദായിനികളായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. വിധി—കോടിഹ്രദ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ലിംഗപൂജ നടത്തണം; കൂടാതെ മാതൃകളെയും ആരാധിക്കണം. ഇതിലൂടെ ദുഃഖവും ശോകവും വിട്ടുമാറി മോചനം ലഭിക്കും എന്ന് ഫലം പറയുന്നു. തുടർന്ന് കിഴക്കോട്ട് ഒരു യോജന ദൂരെയുള്ള ത്രിതകൂപം എന്ന സ്ഥലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു—അത് അത്യന്തം ശുദ്ധവും സർവ്വപാപനാശകവുമാണ്; അനേകം തീർത്ഥങ്ങളുടെ മഹിമ അവിടെ തന്നെ സമാഹിതമായി ‘സ്ഥിത’മാണെന്നു പ്രതിപാദിക്കുന്നു. കൊലോഫനിൽ ഇത് പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ഈ ഭാഗത്തിലെ 362-ാം അധ്യായമാണെന്ന് പറയുന്നു.

5 verses

Adhyaya 363

एकादशरुद्रलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Eleven Rudra-Liṅgas

ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ തീർത്ഥയാത്രയ്ക്കുള്ള സംക്ഷിപ്ത മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശമാണ്. ഈശ്വരൻ ദേവിയോട്—ഗോഷ്പദം എന്ന സ്ഥലത്തിന്റെ വടക്കായി രണ്ട് ഗവ്യുതി ദൂരത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ വലായ തീർത്ഥമുണ്ടെന്ന്, അവിടെ ഭക്തിയോടെ പോകണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. വലായയിൽ ‘ഏകാദശ രുദ്രന്മാർ’ തങ്ങളുടെ സ്ഥാനലിംഗങ്ങളായി പ്രതിഷ്ഠിതരാണെന്ന് പറയുന്നു; അജൈകപാദ, അഹിർബുധ്ന്യ മുതലായ നാമങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആ ലിംഗങ്ങളെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ സർവ്വപാപനാശവും സമ്പൂർണ്ണ ശുദ്ധിയും ലഭിക്കും എന്ന് ഫലശ്രുതി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

3 verses

Adhyaya 364

Hiraṇya-taṭa–Tuṇḍapura–Gharghara-hrada–Kandeśvara Māhātmya (हिरण्यातुण्डपुर-घर्घरह्रद-कन्देश्वर माहात्म्यम्)

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ഹിരണ്യ-തടത്തിൽ തുണ്ഡപുരം എന്ന സ്ഥലമുണ്ടെന്നും, അവിടെ ഘർഘര-ഹ്രദം എന്ന പുണ്യജലാശയം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നുവെന്നും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാനദേവൻ കന്ദേശ്വരനാണെന്ന് പറയുന്നു. ശിവൻ—അവിടെയായിരുന്നു തന്റെ ജടകൾ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടത് എന്ന ദിവ്യസ്മൃതിയെ ഓർമ്മിപ്പിച്ച്—ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഭക്തൻ അവിടെ ചെന്നു തീർത്ഥസ്നാനം ചെയ്ത്, വിധിപൂർവ്വം കന്ദേശ്വരനെ പൂജിക്കണം എന്ന ക്രമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഫലമായി ഭീകര പാതകങ്ങൾ നശിച്ച്, ശുഭമായ ‘ശാസനം’ ലഭിക്കുന്നു—അത് ദൈവിക സംരക്ഷണം/ആജ്ഞാനുഗ്രഹം എന്ന പുരാണോചിത പ്രസാദം।

3 verses

Adhyaya 365

संवर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Saṃvarteśvara Māhātmya (Glorification of Saṃvarteśvara)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് ഉപദേശിച്ച്, തീർത്ഥാടകൻ–സാധകൻ ‘ഉത്തമ’മായ സംവർതേശ്വര ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകേണ്ട മാർഗ്ഗം വ്യക്തമാക്കുന്നു. സംവർതേശ്വരം ഇന്ദ്രേശ്വരത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറും അർക്കഭാസ്കരത്തിന്റെ കിഴക്കുമാണെന്ന് പറഞ്ഞ്, സമീപ പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി ദിശാനിർദ്ദേശം നൽകുന്നു. ഇവിടെ ലഘുവായ ആചാരക്രമം പറയുന്നു—ആദ്യം മഹാദേവന്റെ ദർശനം, തുടർന്ന് പുഷ്കരിണിയിലെ ജലത്തിൽ സ്നാനം; ഇതാണ് മുഖ്യ ഭക്തികർമ്മം. ഫലശ്രുതിയിൽ, ഇങ്ങനെ ചെയ്യുന്നവന് പത്ത് അശ്വമേധ യാഗങ്ങളുടെ ഫലം ലഭിക്കും എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അവസാനം ഇത് സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ പ്രഭാസഖണ്ഡം, പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിന്റെ ആദ്യ വിഭാഗത്തിലെ ३६५-ാം അധ്യായം ‘സംവർതേശ്വരമാഹാത്മ്യവർണനം’ എന്ന് രേഖപ്പെടുത്തുന്നു।

3 verses

Adhyaya 366

प्रकीर्णस्थानलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् — Discourse on the Māhātmya of Liṅgas in Dispersed Sacred Sites

ഈശ്വരൻ മഹാദേവിയോട് ഉപദേശിക്കുന്നു—ഹിരണ്യയുടെ വടക്കിലുള്ള ‘സിദ്ധി-സ്ഥാന’ പ്രദേശങ്ങളിലേക്കു പോകുക; അവിടെ സിദ്ധ മഹർഷിമാർ വസിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അധ്യായം പ്രകീർണ്ണ തീർത്ഥങ്ങളിലെ ലിംഗങ്ങളുടെ മഹാത്മ്യം സംഖ്യകളോടെ പറയുന്നു—ലിംഗങ്ങൾ അനന്തമായിരുന്നാലും ചില പ്രധാന കണക്കുകൾ നൽകുന്നു: ഒരു കൂട്ടത്തിൽ നൂറിലധികം പ്രസിദ്ധ ലിംഗങ്ങൾ, വജ്രിണീ തീരത്ത് പത്തൊമ്പത്, ന്യങ്കുമതീ തീരത്ത് 1200-ൽ അധികം, കപിലാ തീരത്ത് അറുപത് ശ്രേഷ്ഠ ലിംഗങ്ങൾ, സരസ്വതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയോ എണ്ണമറ്റവ. പ്രഭാസക്ഷേത്രം സരസ്വതിയുടെ പഞ്ചസ്രോതസ്സുകൾ (അഞ്ചു പ്രവാഹങ്ങൾ) കൊണ്ടാണ് നിർവചിക്കപ്പെടുന്നത്; അവയുടെ ഒഴുക്ക് പന്ത്രണ്ട് യോജന വ്യാപ്തിയുള്ള പുണ്യക്ഷേത്രം രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. പ്രദേശമൊട്ടാകെ കുളങ്ങളിലും കിണറുകളിലും ജലം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അതിനെ ‘സാരസ്വത’ ജലമെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ് പാനം ചെയ്യുന്നത് പ്രശംസനീയം. യഥാർത്ഥ ശ്രദ്ധയോടെ എവിടെയെങ്കിലും സ്നാനം ചെയ്താലും സാരസ്വത-സ്നാനഫലം ലഭിക്കും. അവസാനത്തിൽ ‘സ്പർശ-ലിംഗം’ ശ്രീ സോമേശനാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു; ക്ഷേത്രത്തിലെ മദ്ധ്യലിംഗത്തെ സോമേശരൂപമായി അറിഞ്ഞ് പൂജിച്ചാൽ അത് സോമേശപൂജ തന്നെയാകുന്നു—ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ശൈവ തീർത്ഥങ്ങളെ ഒരൊറ്റ തത്ത്വത്തിൽ ഏകീകരിക്കുന്ന ഉപദേശം.

11 verses

FAQs about Prabhasa Kshetra Mahatmya

What is the specific Sthala Māhātmya emphasized in Prabhāsakṣetramāhātmya?

Prabhāsa is presented as a spiritually efficacious kṣetra where tīrtha-contact, devotion, and disciplined listening to purāṇic discourse are said to remove fear of saṃsāra and confer elevated destinies.

What are the primary pilgrimage merits (puṇya) associated with this section?

Merits are framed in yajña-like terms: purification, removal of sins, freedom from afflictions, and attainment of higher states—often conditioned by faith (śraddhā), tranquility, and proper eligibility.

Which specific ancient legends are rooted in this geographical section?

The opening chapter emphasizes transmission-legends (Śiva → Pārvatī → Nandin → Kumāra → Vyāsa → Sūta) and the Naimiṣa inquiry setting, establishing Prabhāsa’s māhātmya within an authoritative purāṇic lineage.