Adhyaya 202
ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ സരസ്വതിയുടെ സമീപമുള്ള രാമേശ്വരത്തിന്റെ സ്ഥാനംയും മഹിമയും വിശദീകരിക്കുന്നു. കഥയിൽ ബലഭദ്രൻ (രാമൻ/ഹലായുധൻ) പാണ്ഡവ–കൗരവ സംഘർഷത്തിൽ പക്ഷം പിടിക്കാതെ ദ്വാരകയിലേക്കു മടങ്ങുന്നു; മദ്യമത്തനായി ഒരു വനവിനോദോദ്യാനത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. അവിടെ പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണർ സൂതന്റെ പാരായണം കേൾക്കുമ്പോൾ ക്രോധത്തിൽ ബലഭദ്രൻ സൂതനെ വധിക്കുന്നു; പിന്നെ അതിനെ ബ്രഹ്മഹത്യാസദൃശ പാപമായി കരുതി പശ്ചാത്താപിച്ച് ധർമ്മപരവും ദേഹപരവും ആയ ദുഷ്ഫലങ്ങളെക്കുറിച്ച് വിലപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രായശ്ചിത്തത്തിന്റെ ന്യായം പറയുന്നു—ഉദ്ദേശപൂർവവും അനുദ്ദേശ്യവുമായ ഹിംസയുടെ ഭേദം, പ്രായശ്ചിത്തങ്ങളുടെ പടിവിഭാഗം, വ്രതത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം. ഒരു അശരീരവാണി അവനെ പ്രഭാസത്തിലേക്കു പോകാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; അവിടെ അഞ്ചു ധാരകളുള്ള പ്രതിലോമാ സരസ്വതി അഞ്ചു മഹാപാതകനാശിനിയായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു, മറ്റു തീർത്ഥങ്ങൾ അതിനോട് താരതമ്യത്തിൽ അപര്യാപ്തമെന്നു പറയുന്നു. ബലഭദ്രൻ യാത്രാവിധികൾ അനുഷ്ഠിച്ച് ദാനങ്ങൾ നൽകി, സരസ്വതി–സമുദ്ര സംഗമത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് മഹാലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് രാമേശ്വരപൂജ നടത്തി ശുദ്ധനാകുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ രാമേശ്വരലിംഗാരാധന പാപഹരമെന്നും, അഷ്ടമിയിൽ ബ്രഹ്മകൂർചവിധിയോടെ വ്രതം ചെയ്താൽ അശ്വമേധസമ പുണ്യം ലഭിക്കുമെന്നും, പൂർണ്ണ യാത്രാഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് സ്നാനം–പൂജ–ഗോദാനം ശ്രേഷ്ഠമെന്നും പറയുന്നു.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि रामेश्वरमनुत्तमम् । मंकीशाद्दक्षिणे भागे आग्नेये तु कृतस्मरात् । पूर्वतस्तु सरस्वत्या बलभद्रप्रतिष्ठितम्
ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—അതിനുശേഷം, ഹേ മഹാദേവി, അനുത്തമമായ രാമേശ്വരത്തിലേക്ക് പോകണം; അത് മങ്കീശയുടെ തെക്കുഭാഗത്ത്, കൃതസ്മരയുടെ അഗ്നേയദിക്കിൽ, സരസ്വതിയുടെ കിഴക്കായി സ്ഥിതിചെയ്ത്, ബലഭദ്രൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതാണ്.
Verse 2
यत्र मुक्तोऽभवद्देवि रामो ब्रह्मवधात्किल । पातकात्प्रतिलोमां तामगाहत सरस्वतीम्
ഹേ ദേവി, അവിടെയേ റാമൻ ബ്രഹ്മഹത്യാപാതകത്തിൽ നിന്ന് നിശ്ചയമായും മോചിതനായി; അവിടെയേ പ്രതിലോമഗാമിനിയായ ആ സരസ്വതിയിൽ അദ്ദേഹം പ്രവേശിച്ചു.
Verse 3
देव्युवाच । कथं स पातकान्मुक्तः कथं पापमभूत्पुरा । कथं तत्स्थापितं लिंगं किंप्रभावं वदस्व मे
ദേവി പറഞ്ഞു—അവൻ പാതകത്തിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ മോചിതനായി? ആ പാപം മുൻപ് എങ്ങനെ ഉത്ഭവിച്ചു? ആ ലിംഗം എങ്ങനെ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു, അതിന്റെ ദിവ്യപ്രഭാവം എന്ത്? എനിക്ക് പറയുക।
Verse 4
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । यां श्रुत्वा मानवो देवि मुक्तः संसारसागरात् । सर्वान्कामान्स लभते सततं मनसि प्रियान्
ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവി, ശ്രവിക്കൂ; പാപനാശിനിയായ കഥ ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അത് കേട്ടാൽ, ഹേ ദേവി, മനുഷ്യൻ സംസാരസാഗരത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി, മനസ്സിന് പ്രിയമായ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിരന്തരം പ്രാപിക്കും।
Verse 5
रामः पूर्वं परां प्रीतिं कृत्वा कृष्णस्य लांगली । चिन्तयामास बहुधा किं कृतं सुकृतं भवेत्
ലാംഗലിയായ ബലരാമൻ മുൻപ് കൃഷ്ണനോടു പരമ പ്രീതി പുലർത്തി പലവിധം ചിന്തിച്ചു—“ഏത് കർമ്മം സുകൃതം (പുണ്യം) ആകുമോ?”
Verse 6
कृष्णेन हि विना नाहं यास्ये दुर्योधनान्तिकम् । पाण्डवान्वा समाश्रित्य कथं दुर्योधनं नृपम्
“കൃഷ്ണനില്ലാതെ ഞാൻ ദുര്യോധനന്റെ അടുക്കൽ പോകുകയില്ല; പാണ്ഡവരെ ആശ്രയിച്ചാൽ, രാജാവായ ദുര്യോധനനെ ഞാൻ എങ്ങനെ നേരിടും?”
Verse 7
जामातरं तथा शिष्यं घातयिष्ये नरेश्वरम् । तस्मान्न पार्थं यास्यामि नापि दुर्योधनं नृपम्
“എന്റെ ജാമാതാവിനെയും എന്റെ ശിഷ്യനെയും—ഇരുവരും രാജാക്കളെ—ഞാൻ വധിച്ചുപോകും; അതിനാൽ ഞാൻ പാർത്ഥന്റെ അടുക്കലും പോകില്ല, രാജാവായ ദുര്യോധനന്റെ അടുക്കലും പോകില്ല।”
Verse 8
तीर्थेष्वाप्लावयिष्यामि तावदात्मानमात्मना । कुरूणां पाण्डवानां च यावदंताय कल्पते
കുരുക്കളുടെയും പാണ്ഡവരുടെയും അന്ത്യം വരുവോളം ഞാൻ തീർത്ഥങ്ങളിൽ മുങ്ങിസ്നാനം ചെയ്ത്, എന്റെ തന്നെ നിയമായാസനയാൽ ആത്മാവിനെ ശുദ്ധീകരിക്കും।
Verse 9
इत्यादिश्य हृषीकेशं पार्थदुर्योधनावपि । जगाम द्वारकां शौरिः स्वसैन्यैश्च परीवृतः
ഇങ്ങനെ ഹൃഷീകേശൻ (കൃഷ്ണൻ), പാർഥൻ (അർജുനൻ) ദുര്യോധനൻ എന്നിവരെ ഉപദേശിച്ച്, ശൗരി (ബലരാമൻ) തന്റെ സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനായി ദ്വാരകയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു।
Verse 10
गत्वा द्वारावतीं रामो हृष्टतुष्टजनाकुलाम् । स्वैरन्तःपुरगैः सार्धं पपौ पानं हलायुधः
ആനന്ദവും തൃപ്തിയും നിറഞ്ഞ ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ദ്വാരാവതിയിൽ എത്തി, ഹലായുധൻ രാമൻ (ബലരാമൻ) അന്തഃപുരത്തിലെ സഹചാരികളോടൊപ്പം മദ്യം പാനം ചെയ്തു।
Verse 11
पीतपानो जगामाथ रैवतोद्यानमृद्धिमत् । हस्ते गृहीत्वा स गदां रेवत्यादिभिरन्वितः
മദ്യം പാനം ചെയ്ത ശേഷം അവൻ സമൃദ്ധമായ റൈവതോദ്യാനത്തിലേക്കു പോയി; കൈയിൽ ഗദ പിടിച്ച്, രേവതി മുതലായവരോടൊപ്പം മുന്നേറി।
Verse 12
स्त्रीकदंबकमध्यस्थो ययौ मत्तवदास्खलन् । ददर्श च वनं वीरो रमणीयमनुत्तमम्
സ്ത്രീകളുടെ കൂട്ടത്തിനിടയിൽ അവൻ മത്തനായവനെപ്പോലെ ഇടറിമറിഞ്ഞ് നടന്നു; ആ വീരൻ അത്യന്തം രമണീയവും അനുപമവും ആയ വനത്തെ ദർശിച്ചു।
Verse 13
सर्वत्र तरुपुष्पाढ्यं शाखामृगगणाकुलम् । पुष्प पद्मवनोपेतं सपल्वलमहावनम्
ആ മഹാവനം എല്ലായിടത്തും വൃക്ഷപുഷ്പസമൃദ്ധമായും ശാഖകളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന മൃഗഗണങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതുമായിരിന്നു; പുഷ്പിത കാടുകൂട്ടങ്ങളും പദ്മവനങ്ങളും അലങ്കരിച്ച്, കുളങ്ങളും ചതുപ്പുകുളങ്ങളും നിറഞ്ഞിരുന്നു।
Verse 14
स शृण्वन्प्रीतिजनकान्वन्यान्मदकलाञ्छुभान् । श्रोत्ररम्यान्सुमधुराञ्छब्दान्खगसुखेरितान्
അവൻ വനത്തിലെ മംഗളകരവും പ്രീതിജനകവുമായ മധുര കലകളെ ശ്രവിച്ചു—ചെവിക്ക് രമ്യമായ അതിമധുര ശബ്ദങ്ങൾ, പക്ഷികൾ ആനന്ദത്തോടെ ഉച്ചരിച്ചതായിരുന്നു।
Verse 15
सर्वतः फलरत्नाढ्यान्सर्वतः कुसुमोज्ज्वलान् । अपश्यत्पादपांश्चैव विहगैरनुमोदितान्
അവൻ എല്ലായിടത്തും രത്നസമാന ഫലഭാരമുള്ളതും പുഷ്പപ്രഭയിൽ ദീപ്തമായതുമായ വൃക്ഷങ്ങളെ കണ്ടു—പക്ഷികൾ അവയെ പ്രശംസിച്ച് ആനന്ദിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി।
Verse 17
आम्रानाग्रातकान्भव्यान्नालिकेरान्सतिंदुकान् । आबल्वनांस्था पीतान्दाडिमान्बीजपूरकान् । पनसांल्लकुचान्मोचांस्तापांश्चापि मनोहरान् । पालेवतान्कुसंकुल्लान्नलिनानथ वेतसान्
അവൻ മാവുകളും ഭദ്രമായ ആഗ്രാതകവൃക്ഷങ്ങളും, തേങ്ങയും തിന്ദുകവും; ആബല്വനയും പീതവൃക്ഷങ്ങളും, ദാടിമയും ബീജപൂരകവും; പനസ്സ്, ലകുച, മോച തുടങ്ങിയ മനോഹര ഫലവൃക്ഷങ്ങളും; കൂടാതെ പാലേവത, കുശക്കൂട്ടങ്ങൾ, നലിനം (പദ്മം) 그리고 വേതസം (വേട്) എന്നിവയും കണ്ടു।
Verse 18
भल्लातकानामलकींस्तिन्दुकांश्च महाफलान् । इंगुदान्करमर्दांश्च हरीतकबिभीतकान्
അവൻ ഭല്ലാതകവൃക്ഷങ്ങൾ, ആമലകി, മഹാഫലമുള്ള തിന്ദുക, ഇംഗുദയും കരമർദവും, കൂടാതെ ഹരീതകിയും ബിഭീതകവും കണ്ടു।
Verse 19
एतानन्यांश्च स तरून्ददर्श यदुनन्दनः । तथैवाशोकपुन्नागकेतकीबकुलांस्तथा
യദുനന്ദനൻ ഇവയും മറ്റു പല വൃക്ഷങ്ങളും കണ്ടു; അതുപോലെ അശോകം, പുന്നാഗം, കേതകി, ബകുലം എന്നീ വൃക്ഷങ്ങളെയും ദർശിച്ചു।
Verse 20
चंपकान्सप्तपर्णांश्च कर्णिकारान्सुमालतीः । पारिजातान्कोविदारा न्मन्दारेन्दीवरांस्तथा
അവിടെ ചമ്പകം, സപ്തപർണം, കർണികാരം, സുഗന്ധമുള്ള മാലതി വള്ളികളും ഉണ്ടായിരുന്നു; കൂടാതെ പാരിജാതം, കോവിദാരം, മന്ദാരം, നീലോത്പലങ്ങളും ശോഭിച്ചു।
Verse 21
पाटलान्पुष्पितान्रम्भान्देवदारुद्रुमांस्तथा । शालांस्तालांश्च स्तमालांनिचुलान्वञ्जुलांस्तथा
അവിടെ പുഷ്പിത പാടല വൃക്ഷങ്ങൾ, രംഭാ (വാഴ) കാനനങ്ങൾ, ദേവദാരു വൃക്ഷങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു; കൂടാതെ ശാല, താല, സ്തമാല, നിചുല, വഞ്ജുല വൃക്ഷങ്ങളും ശോഭിച്ചു।
Verse 22
चकोरैः शतपत्रैश्च भृंगराजैः समावृतान् । कोकिलैः कलविंकैश्च हारीतैर्जीवजीवकैः
ആ പ്രദേശം ചകോര, ശതപത്ര, ഭൃംഗരാജ പക്ഷികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; കൂടാതെ കൂകില, കലവിങ്ക, ഹാരീത, ജീവജീവ പക്ഷികളും എല്ലാടവും നിറഞ്ഞിരുന്നു।
Verse 23
प्रियपुत्रैश्चातकैश्च शुकैरन्यैर्विहंगमैः । श्रोत्ररम्यं सुमधुरं कूज द्भिश्चाप्यधिष्ठितैः
ആ സ്ഥലം പ്രിയപുത്ര, ചാതക, ശുക (തത്ത) എന്നിവയും മറ്റു വിഹംഗങ്ങളും വസിച്ചിരുന്നതായിരുന്നു; അവരുടെ അതിമധുരമായ, ശ്രോത്രസുഖകരമായ കൂജനധ്വനികൾ അവിടെ നിരന്തരം മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 24
सरांसि च सपद्मानि मनोज्ञसलिलानि च । कुमुदैः पुण्डरीकैश्च तथा रोचनकोत्पलैः
അവിടെ പദ്മങ്ങളോടുകൂടിയ സരോവരങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവയുടെ ജലം മനോഹരം—കുമുദങ്ങൾ, ശ്വേത പുണ്ഡരീക പദ്മങ്ങൾ, ദീപ്തമായ രോചനക ഉത്പലങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 25
कह्लारैः कमलैश्चापि चर्चितानि समंततः । कदंबैश्चक्रवाकैश्च तथैव जलकुक्कुटैः
എല്ലാടവും ആ ജലാശയങ്ങൾ കഹ്ലാര നീലോത്പലങ്ങളും പദ്മങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; കദംബവൃക്ഷങ്ങൾ, ചക്രവാക പക്ഷികൾ, ജലകുക്കുടങ്ങൾ എന്നിവയും തീർത്ഥത്തിന്റെ ശോഭ വർധിപ്പിച്ചു।
Verse 26
कारण्डवैः प्लवैर्हंसैः कूर्मैर्मंडुभिरेव च । एतैरन्यैश्च कीर्णानि तथान्यैर्जलवा सिभिः
ആ സരോവരങ്ങൾ കാരണ്ഡവ താറാവുകൾ, പ്ലവ പക്ഷികൾ, ഹംസങ്ങൾ; കൂടാതെ ആമകളും തവളകളും ഉൾപ്പെടെ അനേകം ജലവാസികളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു।
Verse 27
क्रमेण संचरन्रामः प्रेक्षमाणो मनोरमम् । जगामानुगतः स्त्रीभिर्लतागृहमनुत्तमम्
രാമൻ ക്രമേണ മുന്നോട്ട് സഞ്ചരിച്ച് ആ മനോഹര ദൃശ്യങ്ങൾ നിരീക്ഷിച്ചു; സ്ത്രീകൾ അനുഗമിക്കെ, അവൻ അതുല്യമായ ലതാഗൃഹത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 28
स ददर्श द्विजांस्तत्र वेदवेदांगपार गान् । कौशिकान्भार्गवांश्चैव भारद्वाजांश्च गौतमान्
അവിടെ അവൻ ദ്വിജന്മാരെ കണ്ടു—വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പാരംഗതരായവർ: കൗശികർ, ഭാർഗവർ, ഭാരദ്വാജർ, ഗൗതമർ।
Verse 29
विविधेषु च संभूतान्वंशेषु द्विजसत्तमान् । कथाश्रवणसोत्कण्ठानुपविष्टान्महा त्मनः
അവൻ അവിടെ വിവിധ വംശങ്ങളിൽ ജനിച്ച ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരെ കണ്ടു—മഹാത്മാക്കൾ പുണ്യകഥ ശ്രവിക്കാൻ ആകാംക്ഷയോടെ ഇരുന്നിരുന്നു।
Verse 30
कृष्णाजिनोत्तरीयेषु कूर्चेषु च वृसीषु च । सूते च तेषां मध्यस्थं कथयानं कथाः शुभाः
കൃഷ്ണാജിനം മേലുടുപ്പായി ധരിച്ചു, കുശാസനത്തിലും മൃഗചർമ്മത്തിലും ഇരുന്ന ഋഷിമാർ അവരുടെ മദ്ധ്യേ സൂതനെ ഇരുത്തി; അവൻ മംഗളകരമായ കഥകൾ പറഞ്ഞു।
Verse 31
पौराणिकाः सुरर्षीणामा द्यानां चरितक्रियाः । दृष्ट्वा रामं द्विजाः सर्वे मधुपानारुणेक्षणम्
പുരാണപണ്ഡിതരും ദേവർഷിമാരുടെ ആചാര-കർമ്മങ്ങൾ അറിയുന്നവരുമായ ദ്വിജന്മാർ, മധുപാനത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള രാമനെ (ബലരാമനെ) കണ്ടപ്പോൾ എല്ലാവരും ശ്രദ്ധിച്ചു।
Verse 32
मत्तोऽयमिति मन्वानाः समुत्तस्थुस्त्वरान्विताः । पूजयन्तो हलधरं तमृते सूतवंशजम्
‘ഇവൻ മത്തനായിരിക്കുന്നു’ എന്ന് കരുതി അവർ വേഗത്തിൽ എഴുന്നേറ്റു; സൂതവംശജനായ ആ മനുഷ്യനെ ഒഴികെ എല്ലാവരും ഹലധരനെ (ബലരാമനെ) പൂജിച്ചു।
Verse 33
ततः क्रोधसमाविष्टो हली सूतं महाबलः । निजघान विवृत्ताक्षः क्षोभिताशेषदानवः
അപ്പോൾ ക്രോധത്തിൽ ആവിഷ്ടനായ മഹാബലൻ ഹലി (ബലരാമൻ), കോപത്തിൽ വിസ്തൃതമായ കണ്ണുകളോടെ—സകല ദാനവരെയും ക്ഷോഭിപ്പിക്കുന്നവനെപ്പോലെ—സൂതനെ പ്രഹരിച്ച് വീഴ്ത്തി।
Verse 34
अन्वासिते पदं ब्राह्म्यं तस्मिन्सूते निपातिते । निष्क्रान्तास्ते द्विजाः सर्वे वनात्कृष्णाजिनांबराः
ബ്രാഹ്മ്യാസനത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായിരുന്ന ആ സൂതൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ, കൃഷ്ണാജിനാംബരം ധരിച്ച എല്ലാ ദ്വിജമുനിമാരും വനത്തിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ടു പോയി.
Verse 35
अवधूतं तथात्मानं मन्यमानो हलायुधः । चिन्तयामास सुमहन्मया पापमिदं कृतम्
ഹലായുധൻ (ബലരാമൻ) താനെ പതിതനും അപകീർത്തിയേറ്റവനും എന്നു കരുതി, ആഴത്തിൽ ചിന്തിച്ചു—‘എന്നാൽ ഈ മഹാപാപം ചെയ്തുപോയി.’
Verse 36
ब्रह्मासनगतो ह्येष यः सूतो विनिपातितः । तथा ह्येते द्विजाः सर्वे मामवेक्ष्य विनिर्गताः
‘ഞാൻ വീഴ്ത്തിയ ആ സൂതൻ ബ്രാഹ്മ്യാസനത്തിൽ ഇരുന്നവനായിരുന്നു; ഈ എല്ലാ ദ്വിജരും എന്നെ കണ്ടതുമാത്രത്തിൽ തന്നെ പുറപ്പെട്ടു പോയിരിക്കുന്നു.’
Verse 37
शरीरस्य च मे गन्धो लोहस्येवासुखावहः । आत्मानं चावगच्छामि ब्रह्मघ्नमिति कुत्सितम्
‘എന്റെ ശരീരഗന്ധവും ഇരുമ്പിന്റെ ഗന്ധംപോലെ ദുഃഖകരമായി തോന്നുന്നു; ഞാൻ എന്നെ തന്നെ നിന്ദ്യനായ ബ്രഹ്മഘ്നനെന്നു തിരിച്ചറിയുന്നു.’
Verse 38
धिङ्ममार्थं तथा मद्यं महिमानमकीर्तिदम् । येना विष्टेन सुमहन्मया पापमिदं कृतम्
‘എന്റെ അഹങ്കാരത്തെയും ആ മദ്യത്തെയും ധിക്കാരം—അത് യഥാർത്ഥ മഹിമ കവർന്നു അപകീർത്തി മാത്രം നൽകുന്നു. ആ നിന്ദ്യമായ മത്താൽ ഞാൻ ഈ മഹാപാപം ചെയ്തു.’
Verse 39
स्मृत्युक्तं ते करिष्यामि प्रायश्चित्तं यथाविधि । उक्तमस्त्येव मनुना प्रायश्चित्तादिकं क्रमात्
സ്മൃതികളിൽ ഉപദേശിച്ച പ്രായശ്ചിത്തം ഞാൻ വിധിപൂർവ്വം അനുഷ്ഠിക്കും. മനുവും പ്രായശ്ചിത്താദി ക്രമം യഥാക്രമം നിർദ്ദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്.
Verse 41
क्षेत्रेश्वरस्य विज्ञानाद्विशुद्धिः परमा मता । शरीरस्य विशुद्धिस्तु प्रायश्चित्तैः पृथग्विधैः
ക്ഷേത്രേശ്വരന്റെ തത്ത്വവിജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നാണ് പരമ വിശുദ്ധി ഉണ്ടാകുന്നതെന്ന് കരുതുന്നു. എന്നാൽ ശരീരശുദ്ധി വിവിധ പ്രായശ്ചിത്തങ്ങളാൽ ലഭിക്കുന്നു.
Verse 42
ततोऽद्यतः करिष्यामि व्रतं द्वादशवार्षिकम् । स्वकर्मख्यापनं कुर्वन्प्रायश्चित्तमनुत्तमम्
അതുകൊണ്ട് ഇന്നുമുതൽ ഞാൻ പന്ത്രണ്ടുവർഷ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കും—എന്റെ കൃത്യം തുറന്നു സമ്മതിച്ച്, അനുത്തമ പ്രായശ്ചിത്തം ആചരിക്കും.
Verse 43
इयं विशुद्धिरज्ञानाद्धत्वा चाकामतो द्विजम् । कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिर्न विधीयते
അജ്ഞാനത്താൽ അനവധിയായി ഒരു ദ്വിജനെ വധിച്ചാൽ ഈ ശുദ്ധി പ്രയോഗ്യമാണ്. എന്നാൽ ഉദ്ദേശപൂർവ്വം ബ്രാഹ്മണവധം ചെയ്താൽ യാതൊരു നിഷ്കൃതിയും വിധിക്കപ്പെടുന്നില്ല.
Verse 44
यः कामतो महापापं नरः कुर्य्नात्कथंचन । न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा भृग्वग्निपतनादृते
ഏതൊരു മാർഗ്ഗത്തിലായാലും ഉദ്ദേശപൂർവ്വം മഹാപാപം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യന് നിഷ്കൃതി കാണപ്പെടുന്നില്ല—ഭൃഗുവിന്റെ അഗ്നിയിൽ പതിക്കുക എന്നതൊഴികെ.
Verse 45
अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः । कामकारकृतेऽप्याहुरेके श्रुतिनिदर्शनात्
അജ്ഞാതമായി ചെയ്ത പാപത്തിന് പ്രായശ്ചിത്തം യുക്തമാണെന്ന് പണ്ഡിതർ അറിയുന്നു. ശ്രുതിയിലെ സൂചനകളെ ആധാരമാക്കി, ഉദ്ദേശപൂർവം ചെയ്ത കർമ്മത്തിനും ചിലർ പ്രായശ്ചിത്തം പറയുന്നു.
Verse 46
विधिः प्राथमिकस्तस्माद्द्वितीये द्विगुणं चरेत् । तृतीये त्रिगुणं प्रोक्तं चतुर्थे नास्ति निष्कृतिः
അതുകൊണ്ട് ആദ്യമായി പ്രാഥമിക വിധി തന്നെ ആചരിക്കണം; രണ്ടാം തവണ അത് ഇരട്ടിയായി ചെയ്യണം. മൂന്നാം തവണ മൂന്നിരട്ടിയെന്ന് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; നാലാം തവണ നിഷ്കൃതി (പ്രായശ്ചിത്തം) ഇല്ല.
Verse 47
औषधं स्नेहमाहारं ददद्गोब्राह्मणादिषु । दीयमाने विपत्तिः स्यान्न स पापेन लिप्यते
ഗോവുകൾക്കും ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും മുതലായവർക്കും ഔഷധം, സ്നേഹം (നെയ്യ്/എണ്ണ) അല്ലെങ്കിൽ ആഹാരം നൽകുന്നവന്—നൽകുന്നതിനിടെ എന്തെങ്കിലും വിപത്ത് സംഭവിച്ചാലും അവൻ പാപത്തിൽ ലിപ്തനാകുന്നില്ല.
Verse 48
अकारणं तु यः कश्चिद्द्विजः प्राणान्परित्यजेत् । तस्यैव तत्र दोषः स्यान्न तु योऽस्मै ददाति तत्
എന്നാൽ കാരണമില്ലാതെ ഏതെങ്കിലും ദ്വിജൻ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്താൽ, അവിടെയുള്ള ദോഷം അവനുടേതു മാത്രമാണ്; അവന് അത് (സഹായം/ദാനം) നൽകുന്നവന് ദോഷമില്ല.
Verse 49
परिष्कृतो यदा विप्रो हत्वाऽत्मानं मृतो यदि । निर्गुणः सहसा क्रोधाद्गृहक्षेत्रादिकारणात्
വിധിപൂർവം ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ട ബ്രാഹ്മണനും, വീട്-വയൽ മുതലായ കാരണങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന ക്രോധത്തിൽ, നിയന്ത്രണമില്ലാതെ പെട്ടെന്ന് ആത്മഹത്യ ചെയ്ത് മരിച്ചാൽ, അപ്പോൾ—
Verse 50
त्रिवार्षिकं व्रतं कुर्या त्प्रतिलोमां सरस्वतीम् । गच्छेद्वापि विशुद्ध्यर्थं तत्पापस्येति निश्चितम्
ആ പാപത്തിന്റെ ശുദ്ധീകരണത്തിനായി മൂന്ന് വർഷത്തെ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുകയോ സരസ്വതി നദിയിലേക്ക് പോകുകയോ ചെയ്യണം, ഇത് നിശ്ചയമാണ്.
Verse 51
उद्दिश्य कुपितो हत्वा तोषितं वासयेत्पुनः । तस्मिन्मृते न दोषोऽस्ति द्वयोरुच्छ्रावणे कृते
കോപത്താൽ അടിച്ച്, പിന്നീട് സന്തോഷിപ്പിച്ച് വീണ്ടും താമസിപ്പിച്ചാൽ, അവൻ മരിച്ചാലും, രണ്ടുപേർക്കും അറിവുണ്ടെങ്കിൽ ദോഷമില്ല.
Verse 52
षण्ढं तु ब्राह्मणं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत् । बहूनामेककार्याणां सर्वेषां शस्त्रधारिणाम्
നപുംസകനായ ബ്രാഹ്മണനെ കൊന്നാൽ ശൂദ്രഹത്യാ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണം. ഒരേ കാര്യത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന അനേകം ആയുധധാരികളിൽ...
Verse 53
यद्येको घातयेत्तत्र सर्वे ते घातकाः स्मृताः । प्रायश्चित्ते व्यवसिते यदि कर्ता विपद्यते
അവരിൽ ഒരാൾ കൊലപ്പെടുത്തിയാലും, അവരെല്ലാം ഘാതകരായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. പ്രായശ്ചിത്തം നിശ്ചയിച്ച ശേഷം കർത്താവ് മരിച്ചാൽ...
Verse 54
एनस्तत्प्राप्नुयादेनमिह लोके परत्र च । तदहं किं करोम्येष क्व गच्छामि दुरात्मवान्
ആ പാപം അവനെ ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും പിടികൂടുന്നു. 'ദുരാത്മാവായ ഞാൻ ഇനി എന്തുചെയ്യും, എവിടേക്ക് പോകും?'
Verse 55
धिङ्मां च पापचरितं महादुष्कृतकर्मिणम्
എന്നെ ധിക്കരിക്കണം—ഞാൻ പാപാചാരിയും മഹാദുഷ്കൃതകർമ്മകനുമാണ്; എന്റെ പെരുമാറ്റം അത്യന്തം അധമം.
Verse 56
ईश्वर उवाच । इत्येवं विलपन्यावच्छोका कुलितमानसः । तावदाकाशसंभूता वागुवाचाशरीरिणी
ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—അവൻ ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചു ദുഃഖത്തിൽ മനസ്സ് കലങ്ങിയിരിക്കെ, അപ്പോൾ ആകാശത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ഒരു അശരീരവാണി സംസാരിച്ചു.
Verse 57
भोभो राम न संतापस्त्वया कार्यः कथंचन । गच्छ प्राभासिकं क्षेत्रं यत्र देवी सरस्वती
ഓ ഓ രാമാ, നീ ഒരുവിധത്തിലും ദുഃഖിക്കേണ്ട. ദേവി സരസ്വതി വിരാജിക്കുന്ന പ്രാഭാസിക ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പോകുക.
Verse 58
पञ्चस्रोताः स्थिता तत्र पञ्चपातकनाशनी । नदीनां प्रवरा सा तु ब्रह्मभूता सरस्वती
അവിടെ അവൾ അഞ്ചു സ്രോതസ്സുകളോടെ നിലകൊള്ളുന്നു; അഞ്ചു മഹാപാതകങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നവൾ. നദികളിൽ അവൾ ശ്രേഷ്ഠ—ബ്രഹ്മസ്വരൂപിണിയായ സരസ്വതി.
Verse 59
एकतः सर्वतीर्थानि ब्रह्माण्डे सचराचरे । गंगादीनि नरश्रेष्ठ तेषां पुण्या सरस्वती
ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ, ഒരു വശത്ത് ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിലെ ചരാചരങ്ങളിലുളള എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും—ഗംഗ മുതലായവ—ഉണ്ട്; എങ്കിലും അവയിൽ സരസ്വതിയാണ് പരമ പുണ്യദായിനി.
Verse 60
तावद्गर्जंति पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । यावन्न दृश्यते देवी प्रभासस्था सर स्वती
ബ്രഹ്മഹത്യാദി പാപങ്ങൾ, പ്രഭാസത്തിൽ അധിവസിക്കുന്ന ദേവി സരസ്വതിയുടെ ദർശനം ലഭിക്കാത്തതുവരെ മാത്രമേ ഗർജ്ജിക്കൂ।
Verse 61
तस्मात्तत्रैव गच्छ त्वं यत्र देवी सरस्वती । नान्यैस्तीर्थैः सहस्रैस्त्वं कर्तुं शक्यो विकल्मषः
അതുകൊണ്ട് ദേവി സരസ്വതി ഉള്ള അതേ സ്ഥലത്തേക്കു നീ പോകുക; മറ്റു ആയിരം തീർത്ഥങ്ങളാലും നീ ഇങ്ങനെ എളുപ്പത്തിൽ നിർമലനാകുവാൻ കഴിയില്ല।
Verse 62
तन्मा कार्षीर्विलंबं त्वं गच्छ तीरं महोदधेः । प्राभासिके महादेवीं प्रतिलोमां विगाहय
ഇതിൽ വൈകിപ്പിക്കരുത്; മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്തേക്ക് ചെന്നു, പ്രഭാസത്തിൽ പ്രതിലോമമായി മഹാദേവിയുടെ പുണ്യധാരയിൽ അവഗാഹനം (സ്നാനം) ചെയ്യുക।
Verse 63
तत्रैवाराधय विभुं लिंगरूपिणमीश्वरम् । प्रतिष्ठाप्य महापापाच्छारी रात्त्वं विमोक्ष्यसि
അവിടെയേ ലിംഗരൂപിയായ സർവ്വവ്യാപി ഈശ്വരനെ ആരാധിക്ക; ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചാൽ നീ മഹാപാപത്തിലും ശരീരബന്ധനത്തിലും നിന്ന് വിമുക്തനാകും।
Verse 64
इति श्रुत्वा वचो रामः परमानंदपूरितः । प्रभासक्षेत्रगमने मतिं चक्रे महामनाः
ഈ വചനങ്ങൾ കേട്ട് രാമൻ പരമാനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു; ആ മഹാമനസ്സൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലേക്കു പോകാൻ നിശ്ചയിച്ചു।
Verse 65
ततः स्वसैन्यसंयुक्तो द्रव्योपस्करसंयुतः । आजगाम महाक्षेत्रं प्रभासमिति विश्रुतम्
അനന്തരം അവൻ സ്വന്തം സൈന്യത്തോടുകൂടി, ദ്രവ്യവും ഉപസ്കരങ്ങളും സമ്പൂർണ്ണമായി ഒരുക്കി, ‘പ്രഭാസം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ആ മഹാപുണ്യക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് എത്തി।
Verse 66
दृष्ट्वा मनोरम तीर्थं सरस्वत्यब्धिसंगमे । चकार हृदि संकल्पं प्रति लोमावगाहने
സരസ്വതിയും സമുദ്രവും സംഗമിക്കുന്ന ആ മനോഹര തീർത്ഥം കണ്ടപ്പോൾ, പ്രതിലോമ അവഗാഹനം ചെയ്യുവാൻ അവൻ ഹൃദയത്തിൽ ദൃഢസങ്കൽപ്പം ചെയ്തു।
Verse 67
आहूय ब्राह्मणांस्तत्र प्रभासक्षेत्रवासिनः । सम्यग्यात्राविधानेन यात्रां तत्राकरोद्विभुः
പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ വസിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാരെ അവിടെ വിളിച്ചു കൂട്ടി, ആ മഹാബലൻ യാത്രാവിധി പ്രകാരം അവിടെ തീർത്ഥയാത്ര നടത്തി।
Verse 68
यानि प्राभासिके क्षेत्रे तीर्थानि विविधानि तु । रवियोजनसंस्थानि तेषु यात्रां चकार सः
പ്രാഭാസ പ്രദേശത്തിലെ നാനാവിധ തീർത്ഥങ്ങൾ—‘രവി‑യോജന’ എന്ന അളവിലെ വ്യാപ്തിയിൽ പരന്നിരിക്കുന്നവ—അവയൊക്കെയിലും അവൻ യാത്ര ചെയ്തു।
Verse 69
प्रत्येकं च ददौ तेषु दानानि विविधानि तु । तथाऽधः स्थाप यामास सरस्वत्यब्धिसंगमे
ആ തീർത്ഥങ്ങളിൽ ഓരോന്നിലും അവൻ നാനാവിധ ദാനങ്ങൾ നൽകി; അതുപോലെ സരസ്വതി‑സമുദ്ര സംഗമത്തിൽ അവൻ അവിടെ പവിത്രസ്ഥാപനവും നടത്തി।
Verse 70
पूर्वभागे महालिंगं कृत्वा यज्ञविधिक्रियाम् । एवं कृते महादेवि विमुक्तः पातकैरभूत्
കിഴക്കുഭാഗത്ത് മഹാലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ച് യജ്ഞവിധിപ്രകാരം കര്മ്മങ്ങള് അനുഷ്ഠിച്ചു. ഹേ മഹാദേവി, ഇങ്ങനെ ചെയ്തതോടെ അവന് പാപങ്ങളില്നിന്ന് വിമുക്തനായി.
Verse 71
निर्मर्लांगस्ततो देवि दिनानि दश संस्थितः । ततस्तां चैव स स्नात्वा प्रतिलोमां क्रमाद्ययौ । प्लक्षावहरणं यावत्समुद्राच्च हिमाह्वयम्
അതിനുശേഷം, ഹേ ദേവി, മലിനതയറ്റവനായി അവന് അവിടെ പത്ത് ദിവസം താമസിച്ചു. പിന്നെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ക്രമമായി പ്രതിലോമമായി യാത്ര ചെയ്തു—സമുദ്രത്തില്നിന്ന് ഹിമാലയം വരെ, പ്ലക്ഷാവഹരണ പ്രദേശം വരെ.
Verse 72
एवं मुक्तः स पापौघै रामोऽभूत्प्रथितः प्रिये । तस्य लिंगस्य माहात्म्यात्सरस्वत्याः प्रसादतः
ഇങ്ങനെ പാപപ്രവാഹങ്ങളില്നിന്ന് വിമുക്തനായി, ഹേ പ്രിയേ, രാമന് പ്രസിദ്ധനായി—ആ ലിംഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യത്താലും സരസ്വതിയുടെ പ്രസാദത്താലും.
Verse 73
यस्तत्पूजयते देवि लिंगं पापभयापहम् । रामेश्वरेति कथितं सोऽपि मुच्येत पातकात्
ഹേ ദേവി, പാപവും ഭയവും അകറ്റുന്ന ‘രാമേശ്വര’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ആ ലിംഗത്തെ ആര് പൂജിക്കുന്നുവോ, അവനും പാതകത്തില്നിന്ന് മോചിതനാകും.
Verse 74
अष्टम्यां च विशेषेण ब्रह्मकूर्चविधानतः । यस्तत्र कुरुते देवि सोऽश्वमेधफलं लभेत्
കൂടാതെ പ്രത്യേകിച്ച് അഷ്ടമിദിനത്തില്, ഹേ ദേവി, അവിടെ ബ്രഹ്മകൂര്ച്ചവിധിപ്രകാരം ആര് അനുഷ്ഠാനം ചെയ്യുമോ, അവന് അശ്വമേധയാഗഫലം പ്രാപിക്കും.
Verse 75
स्नात्वा तत्र वरारोहे सरस्वत्यब्धिसंगमे । रामेश्वरेतिनामानं ततः संपूज्य शंकरम् । गोदानं तत्र देयं तु सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः
ഹേ സുന്ദരീ! അവിടെ സരസ്വതി–സമുദ്ര സംഗമത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് ‘രാമേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ ശങ്കരനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം; തീർത്ഥയാത്രയുടെ പൂർണ്ണഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ അവിടെ ഗോദാനം നൽകണം।
Verse 76
इत्येवं कथितं देवि रामेश्वरमहोदयम् । यच्छ्रुत्वा मानवः सम्यक्छ्रद्धावान्प्राप्नुयाद्दिवम्
ഹേ ദേവീ! ഇങ്ങനെ രാമേശ്വരന്റെ മഹത്തായ മഹിമ വിവരിക്കപ്പെട്ടു; ഇത് ശ്രദ്ധയോടെ ശരിയായി കേട്ടാൽ മനുഷ്യൻ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കും।