Adhyaya 12
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ശബ്ദവ്യുത്പത്തി വഴിയും തീർത്ഥപ്രാമാണ്യവും മഹിമയും ഒരുമിച്ച് വിശദീകരിക്കുന്നു. ആദ്യം ‘രാജാ/രാജ്ഞി’ എന്നും ‘ഛായാ’ എന്നും ഉള്ള പദങ്ങളുടെ ധാതു-ആധാരിത വ്യാഖ്യാനം നടത്തി, നാമവും തിരിച്ചറിയലും തന്നെ തത്ത്വാർത്ഥമുള്ള സൂചനകളാണെന്ന് കാണിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നിലവിലെ മനുവിനെ വംശപരമ്പരയിൽ സ്ഥാപിച്ച്, ശംഖ-ചക്ര-ഗദാധരമായ വൈഷ്ണവചിഹ്നങ്ങളുള്ള ഒരു പുരുഷനെ പരാമർശിക്കുന്നു; അതോടൊപ്പം യമനെ ‘ഹീന-പാദ’ ദോഷം ബാധിച്ചവനായി കാണിച്ച് പരിഹാരമായി തപസ്സിന്റെ ആവശ്യകത ഉയർത്തുന്നു. യമൻ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് ചെന്നു ദീർഘകാലം തപസ്സു ചെയ്ത്, അപാരകാലം ലിംഗാരാധന നടത്തുന്നു. പ്രസന്നനായ ഈശ്വരൻ അനേകം വരങ്ങൾ നൽകി ആ സ്ഥലത്തെ ‘യമേശ്വര’ എന്ന സ്ഥിരനാമത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതിയായി—യമദ്വിതീയ ദിനം യമേശ്വര ദർശനം ചെയ്താൽ യമലോകദർശനം/അനുഭവം ഒഴിവാകുമെന്ന് പറയുന്നു; പ്രഭാസ തീർത്ഥയാത്രയിൽ ആ തിഥിയുടെ മോക്ഷപ്രദ പ്രാധാന്യം ഇതിലൂടെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । या संज्ञा सा स्मृता राज्ञी छाया या सा तु निक्षुभा । राजृ दीप्तौ स्मृतो धातू राजा राजति यः सदा
ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു— സംജ്ഞ ‘രാജ്ഞീ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; ഛായ ‘നിക്ഷുഭാ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ‘രാജൃ’ ധാതു ‘ദീപ്തി’ അർത്ഥത്തിൽ പ്രസിദ്ധം; അതുകൊണ്ട് സദാ ദീപ്തനായവൻ ‘രാജാ’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു।
Verse 2
अधिकं सर्वभूतेभ्यस्तस्माद्राजा स उच्यते । राजपत्नी तु सा यस्मात्तस्माद्राज्ञी प्रकीर्तिता
അവൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളേക്കാൾ അധിക ശ്രേഷ്ഠനായതിനാൽ ‘രാജാ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അവൾ രാജപത്നിയായതിനാൽ ‘രാജ്ഞീ’ എന്നു പ്രസിദ്ധയാണ്।
Verse 3
क्षुभ संचलने धातुर्निश्चला तेन निक्षुभा । भवंति ह्यथवा यस्मात्स्वांगीयाः क्षुद्विवर्जिताः
‘ക്ഷുഭ്’ ധാതു ‘ചലനം/ക്ഷോഭം’ അർത്ഥത്തിൽ; അവൾ നിശ്ചലയായതിനാൽ ‘നിക്ഷുഭാ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ അവളുടെ സ്വന്തം ദേഹത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവർ ക്ഷുധാരഹിതരാകുന്നതിനാൽ।
Verse 4
छाया तां विशते दिव्या स्मृता सा तेन निक्षुभा । सांप्रतं वर्तते योऽयं मनुर्लोके महामते
ദിവ്യമായ ഛായ ആ സംജ്ഞയിൽ പ്രവേശിച്ചു; അതുകൊണ്ട് അവൾ ‘നിക്ഷുഭാ’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഹേ മഹാമതേ, ഇപ്പോൾ ലോകത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന മനു—
Verse 5
तस्यान्ववाये जातस्तु शंखचकगदाधरः । यमस्तु मात्रा संशप्तो हीनपादो धरातले
അവന്റെ വംശത്തിൽ ശംഖ-ചക്ര-ഗദാധാരി ഒരാൾ ജനിച്ചു. എന്നാൽ യമൻ മാതൃശാപം മൂലം ഭൂമിയിൽ പാദദോഷമുള്ളവനായി (ഹീനപാദനായി) ആയി.
Verse 6
प्रभासक्षेत्रमासाद्य चचार विपुलं तपः । वर्षाणामयुतं साग्रं लिंगं पूजितवान्प्रिये
പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെത്തി അവൻ മഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്തു. ഹേ പ്രിയേ, പത്തായിരം വർഷത്തേക്കാൾ അല്പം അധികം കാലം ലിംഗത്തെ പൂജിച്ചു.
Verse 7
तुष्टश्चाहं ततस्तस्य वराणां च शतं ददौ । अद्यापि तत्र देवेशि यमेश्वरमिति श्रुतम् । यमद्वितीयायां दृष्ट्वा यमलोकं न पश्यति
അപ്പോൾ ഞാൻ പ്രസന്നനായി അവനു നൂറു വരങ്ങൾ നൽകി. ഹേ ദേവേശി, ആ സ്ഥലം ഇന്നും ‘യമേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധം. യമദ്വിതീയാദിനം അവനെ ദർശിച്ചാൽ യമലോകം കാണേണ്ടിവരില്ല.
Verse 12
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये यमेश्वरोत्पत्तिवर्णनंनाम द्वादशोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീസ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതി-സാഹസ്രീ സംഹിതയിൽ, സപ്തമ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ പ്രഥമ പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിൽ ‘യമേശ്വരോത്പത്തി-വർണനം’ എന്ന ദ്വാദശ അധ്യായം സമാപ്തമായി.