Adhyaya 10

Verse 1

ईश्वर उवाच । अन्यच्च कथयिष्यामि रहस्यं तव भामिनि । यत्र कस्य चिदाख्यातं तत्ते वच्मि वरानने

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ഭാമിനി, ഞാൻ നിന്നോട് മറ്റൊരു രഹസ്യം പറയും; എവിടെയോ ഒരാൾക്കു മാത്രം വെളിപ്പെടുത്തിയതിനെ, ഹേ വരാനനേ, നിന്നോട് പറയുന്നു.

Verse 2

पृथ्वीभागे स्थितो ब्रह्मा अपां भागे जनार्द्दनः । तेजोभागस्थितो रुद्रो वायुभागे तथेश्वरः

പൃഥ്വിഭാഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് അധിവസിക്കുന്നു, ജലഭാഗത്തിൽ ജനാർദ്ദനൻ; തേജോഭാഗത്തിൽ രുദ്രൻ, വായുഭാഗത്തിൽ അതുപോലെ ഈശ്വരൻ അധിവസിക്കുന്നു.

Verse 3

आकाशभागसंस्थाने स्थितः साक्षात्सदाशिवः

ആകാശഭാഗത്തിന്റെ മണ്ഡലത്തിൽ സാക്ഷാത് സദാശിവൻ സ്വയം പ്രത്യക്ഷരൂപത്തിൽ വസിക്കുന്നു।

Verse 4

यस्ययस्यैव यो भागस्तस्मिंस्तीर्थानि यानि वै । तस्यतस्य न संदेहः स स एवेश्वरः स्मृतः

ആരുടെയാരുടെ ഏ ഭാഗമോ, അതേ ഭാഗത്തിൽ ഏ തീർത്ഥങ്ങൾ സ്ഥാപിതമാണോ—അതിൽ സംശയമില്ല; ആ അധിഷ്ഠാത ശക്തിയേ ഈശ്വരൻ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 5

छागलंडं दुगण्डं च माकोटं मण्डलेश्वरम् । कालिंजरं वनं चैव शंकुकर्णं स्थलेश्वरम्

ഛാഗലണ്ഡവും ദുഗണ്ഡവും; മാകോടം—മണ്ഡലേശ്വരൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നത്; കാലിഞ്ചരവും പുണ്യവനവും; ശങ്കുകർണം—സ്ഥലേശ്വരൻ എന്നുപ്രസിദ്ധം—ഇവ ക్షേത്രത്തിലെ പുണ്യശക്തികൾ.

Verse 7

महाकालं मध्यमं च केदारं भैरवं तथा । पवित्राष्टकमेतद्धि जलसंस्थं वरानने

മഹാകാലം, മധ്യമം, കേദാരം, ഭൈരവം—ഇതുതന്നെ ജലത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ ‘പവിത്രാഷ്ടകം’, ഹേ വരാനനേ.

Verse 8

अमरेशं प्रभासं च नैमिषं पुष्करं तथा । आषाढिं चैव दण्डिं च भारभूतिं च लांगलम्

അമരേശവും പ്രഭാസവും; നൈമിഷവും പുഷ്കരവും; കൂടാതെ ആശാഢി, ദണ്ഡി, ഭാരഭൂതി, ലാംഗലം—ഇവയും ക്ഷേത്രത്തിലെ പുണ്യ തീർത്ഥസ്വരൂപങ്ങളായി എണ്ണപ്പെടുന്നു।

Verse 9

आदि गुह्याष्टकं ह्येतत्तेजस्तत्त्वे प्रतिष्ठितम् । गया चैव कुरुक्षेत्रं तीर्थं कनखलं तथा

ഈ ‘ആദി-ഗുഹ്യാഷ്ടകം’ തീർച്ചയായും തേജസ്-തത്ത്വത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്. ഗയ, കുരുക്ഷേത്രം, കനഖല തീർത്ഥവും ഇതിൽ അന്തർഭൂതമാണ്.

Verse 10

विमलं चाट्टहासं च माहेन्द्रं भीमसंज्ञकम् । गुह्याद्गुह्यतरं ह्येतत्प्रोक्तं वाय्वष्टकं तव

വിമലവും ആട്ടഹാസവും, മാഹേന്ദ്രവും ‘ഭീമ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നതും—ഇതാണ് നിനക്കു പ്രസ്താവിച്ച ‘വായ്വഷ്ടകം’; ഗുഹ്യത്തിലും അതിഗുഹ്യം.

Verse 11

वस्त्रापथं रुद्रकोटिर्ज्येष्ठेश्वरं महालयम् । गोकर्णं रुद्रकर्णं च वर्णाख्यं स्थापसंज्ञकम्

വസ്ത്രാപഥം, രുദ്രകോടി, ജ്യേഷ്ഠേശ്വരം, മഹാലയം; ഗോകർണം, രുദ്രകർണം; കൂടാതെ ‘സ്ഥാപ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ വർണാഖ്യം—ഇവയും തീർത്ഥ-പ്രകട രൂപങ്ങളായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടവയാണ്.

Verse 12

पवित्राष्टकमेतद्धि आकाशस्थं वरानने । एतानि तत्त्वतीर्थानि सर्वाणि कथितानि वै

ഹേ വരാനനേ! ഈ ‘പവിത്രാഷ്ടകം’ തീർച്ചയായും ആകാശസ്ഥമാണ്. ഇങ്ങനെ ഈ എല്ലാ തത്ത്വ-തീർത്ഥങ്ങളും സത്യമായി വിവരിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 13

यो यस्मिन्देवता तत्त्वे सा तन्माहात्म्यसूचिका । औदकं च महातत्त्वं विष्णोश्चातिप्रियं प्रिये

ഏത് തത്ത്വത്തിൽ ഏത് ദേവത വസിക്കുന്നതായി പറയപ്പെടുന്നുവോ, ആ സ്ഥാനനിർണ്ണയം തന്നെയാണ് ആ തത്ത്വത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഹേ പ്രിയേ! ‘ഔദക’ മഹാതത്ത്വം വിഷ്ണുവിന് അത്യന്തം പ്രിയമാണ്.

Verse 14

जलशायी स्मृतस्तेन नारायण इति श्रुतिः । आप्यतत्त्वं तु तीर्थानि यानि प्रोक्तानि ते मया

അതുകൊണ്ട് അവൻ ‘ജലശായി’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാലാണ് ശ്രുതിയിൽ ‘നാരായണ’ എന്ന നാമം പ്രസിദ്ധം. ഞാൻ നിന്നോട് പ്രസ്താവിച്ച തീർത്ഥങ്ങൾ എല്ലാം ആപ്യതത്ത്വം—ജലതത്ത്വത്തിൽ തന്നെ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്.

Verse 15

तानि प्रियाणि देवेशि ध्रुवं नारायणस्य वै । औदकं चैव यत्तत्त्वं तस्मिन्प्राभासिकं स्मृतम्

ഹേ ദേവേശി! അവ എല്ലാം നിശ്ചയമായും നാരായണനു പ്രിയമാണ്. കൂടാതെ ഏതു ‘ഔദക’—ജലബന്ധിത തത്ത്വമുണ്ടോ, അതേ ഈ പ്രഭാസ പ്രദേശത്ത് ‘പ്രാഭാസിക’ സാരമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 16

तत्र देवो लयं याति हरिर्जन्मनिजन्मनि । स वासुदेवः सूक्ष्मात्मा परात्परतरे स्थितः

അവിടെ ഹരി—പ്രഭു—ജന്മജന്മാന്തരങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ലയത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. ആ സൂക്ഷ്മാത്മാവായ വാസുദേവൻ പരാത്പര നിലയിൽ സ്ഥിതനാണ്.

Verse 17

स शिवः परमं व्योम अनादिनिधनो विभुः । तस्मात्परतरं नास्ति सर्वशास्त्रागमेषु च

ആ ശിവനാണ് പരമ വ്യോമം—ചൈതന്യത്തിന്റെ പരമാകാശം; അവൻ അനാദി, അനന്ത, സർവ്വവ്യാപി പ്രഭു. എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളിലും ആഗമങ്ങളിലും അവനേക്കാൾ പരമായത് ഒന്നുമില്ലെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 18

सिद्धांतागमवेदांतदर्शनेषु विशेषतः । तेषु चैव न भिन्नस्तु मया सार्द्धं यशस्विनि

പ്രത്യേകിച്ച് സിദ്ധാന്തം, ആഗമം, വേദാന്തം എന്നീ ദർശനങ്ങളിൽ ഈ സത്യം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അവയിലുമെല്ലാം, ഹേ യശസ്വിനി, അവൻ എനിക്കു നിന്നു യാതൊരുവിധത്തിലും ഭിന്നനല്ല.

Verse 19

तस्मिन्स्थाने हरिः साक्षात्प्रत्यक्षेण तु संस्थितः । लिंगैश्चतुर्भिः संयुक्तो ज्ञायते न च केनचित्

ആ സ്ഥലത്ത് ഹരി സ്വയം പ്രത്യക്ഷമായി നിലകൊള്ളുന്നു. എങ്കിലും നാലു ലിംഗചിഹ്നങ്ങളോടു ചേർന്നിട്ടും അവനെ യഥാർത്ഥമായി ആരും തിരിച്ചറിയുന്നില്ല।

Verse 20

मोक्षार्थं नैष्ठिकैर्वर्णैर्व्रतैश्चैव तु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति भल्लुकातीर्थदर्शनात्

മോക്ഷാർത്ഥം നിഷ്ഠയോടെ വർണധർമ്മവും വ്രതങ്ങളും അനുഷ്ഠിച്ച് ലഭിക്കുന്ന ഫലം ഏതാണ്, അതേ ഫലം ഭല്ലുകാ തീർത്ഥദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ലഭിക്കുന്നു।

Verse 21

गोचर्ममात्रं तत्स्थानं समंतात्परिमण्डलम् । न हि कश्चिद्विजानाति विना शास्त्रेण भामिनि

ആ സ്ഥലം ഗോചർമ്മമാത്രം; ചുറ്റും വൃത്താകാരമാണ്. ഹേ സുന്ദരിയേ, ശാസ്ത്രസഹായം കൂടാതെ ആരും അതിനെ അറിയുകയില്ല।

Verse 22

विषुवं वहते तत्र नृणामद्यापि पार्वति । पंचलिंगानि तत्रैव पंचवक्त्राणि कानि चित्

ഹേ പാർവതി, അവിടെ ഇന്നും മനുഷ്യർ വിഷുവം ആചരിക്കുന്നു. അതേ സ്ഥലത്ത് അഞ്ചു ലിംഗങ്ങളും ഉണ്ട്; അവയിൽ ചിലത് പഞ്ചവക്ത്രങ്ങളാണ്।

Verse 23

कुक्कुटांडकमानानि महास्थूलानि कानिचित् । सर्पेण वेष्टितान्येव चिह्नितानि त्रिशूलिभिः

അവയിൽ ചിലത് അത്യന്തം സ്ഥൂലമാണ്—കോഴിമുട്ടയുടെ അളവുപോലെ. അവ സർപ്പത്താൽ വേഷ്ടിതവും ത്രിശൂലചിഹ്നങ്ങളാൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയതുമാണ്।

Verse 24

तेषां दर्शनमात्रेण कोटिलिंगार्चनफलम् । तस्मादिदं महाक्षेत्रं ब्रह्माद्यैः सेव्यते सदा

അവരെ ദർശിക്കുന്നതുമാത്രം കൊണ്ടു കോടിശിവലിംഗാർചനയുടെ ഫലം ലഭിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഈ മഹാക്ഷേത്രം ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരാലും നിത്യവും സേവിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 25

श्रुतिमद्भिश्च विप्रेंद्रैः संसिद्धैश्च तपस्विभिः । प्रतिमासं तथाष्टम्यां प्रतिमासं चतुर्दशीम्

വേദജ്ഞരായ വിപ്രേന്ദ്രന്മാരും സിദ്ധ തപസ്വികളും പ്രതിമാസം নিয়മമായി—പ്രത്യേകിച്ച് അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി ദിവസങ്ങളിൽ—ഇവിടെ ആചാരങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു.

Verse 26

शशिभानूपरागे वा कार्त्तिक्यां तु विशेषतः । प्रभासस्थानि लिंगानि प्रपूज्यन्ते वरानने

ചന്ദ്രഗ്രഹണമോ സൂര്യഗ്രഹണമോ സമയത്ത്, പ്രത്യേകിച്ച് കാർത്തിക മാസത്തിൽ, ഹേ സുമുഖീ! പ്രഭാസത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിത ശിവലിംഗങ്ങൾ മഹാഭക്തിയോടെ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 27

संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे सर्वस्तीर्थायुतैः सह । पुष्करं नैमिषं चैवं प्रयागं संपृथूदकम्

കുരുക്ഷേത്രത്തിലെ സന്നിഹത്യാ, അനവധി തീർത്ഥങ്ങളോടൊപ്പം; പുഷ്കരം, നൈമിഷം, വിപുലജലമുള്ള പ്രയാഗം—ഇവയെല്ലാം ഇവിടെ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 28

षष्टि तीर्थसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च । माघ्यांमाघ्यां समेष्यंति सरस्वत्यब्धिसंगमे

അറുപതിനായിരം തീർത്ഥങ്ങൾ—അറുപത് കോടി വരെയും—ഓരോ മാഘ മാസത്തിലും സരസ്വതി-സമുദ്ര സംഗമത്തിൽ എത്തി ഒന്നിച്ചുകൂടുന്നു.

Verse 29

स्मरणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । मृत्युकालभवाद्वापि पापं त्यक्ष्यति सुव्रते

ആ തീർത്ഥത്തെ സ്മരിച്ചാലും, അതിന്റെ നാമസംകീർത്തനം ചെയ്താലും—മരണകാലത്തുപോലും ചെയ്താൽ—ഹേ സുവ്രതേ, പാപം വിട്ടൊഴിയും.

Verse 30

आनर्त्तसारं सौम्यं च तथा भुवनभूषणम् । दिव्यं पांचनदं पुण्यमादिगुह्यं महोदयम्

ഇത് ‘ആനർത്ത്തസാര’ എന്നും, ‘സൗമ്യ’ എന്നും; അതുപോലെ ‘ഭുവനഭൂഷണം’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത് ദിവ്യവും പുണ്യവുമായ ‘പാഞ്ചനദ’, ‘ആദിഗുഹ്യ’, ‘മഹോദയം’ എന്നീ നാമങ്ങളാലും പ്രസിദ്ധം.

Verse 31

सिद्ध रत्नाकरं नाम समुद्रावरणं तथा । धर्माकारं कलाधारं शिवगर्भगृहं तथा

ഇത് ‘സിദ്ധ-രത്നാകരം’ എന്നും, ‘സമുദ്രാവരണം’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു; ‘ധർമാകാരം’, ‘കലാധാരം’ കൂടാതെ ‘ശിവഗർഭഗൃഹം’ എന്നും വിളിക്കുന്നു.

Verse 32

सर्वदेवनिवेशं च सर्वपातकनाशनम् । अस्य क्षेत्रस्य नामानि कल्पे कल्पे पृथक्प्रिये

ഇത് സർവ്വദേവന്മാരുടെ നിവാസസ്ഥാനവും സർവ്വപാതകങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്. ഹേ പ്രിയേ, ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ നാമങ്ങൾ കല്പം കല്പം വ്യത്യസ്തമാണ്.

Verse 33

आयामादीनि जानीहि गुह्यानि सुरसुन्दरि । आद्ये कल्पे पुरा देवि प्रमोदनमिति स्मृतम्

ഹേ സുരസുന്ദരി, ഇതിന്റെ ആയാമാദി വിവരങ്ങൾ അറിഞ്ഞുകൊൾക—ഇവ ഗുഹ്യങ്ങളാണ്. ഹേ ദേവി, പ്രാചീന ആദ്യകല്പത്തിൽ ഇത് ‘പ്രമോദനം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 34

नन्दनं परितस्तस्य तस्यापि परतः शिवम् । शिवात्परतरं चोग्रं भद्रिकं परतः पुनः

അതിന്റെ ചുറ്റിലും ‘നന്ദന’മെന്നു പ്രസിദ്ധം; അതിനപ്പുറം ‘ശിവം’; ശിവത്തിനപ്പുറം വീണ്ടും ‘ഉഗ്രം’; അതിനപ്പുറം വീണ്ടും ‘ഭദ്രികം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 35

समिंधनं परं तस्मात्कामदं च ततः परम् । सिद्धिदं चापि धर्मज्ञं वैश्वरूपं च मुक्तिदम्

അതിന് ശേഷം ‘സമിംധന’; അതിനപ്പുറം ‘കാമദ’—ആഗ്രഹപൂരകൻ. കൂടാതെ ‘സിദ്ധിദ’—സിദ്ധിപ്രദൻ, ‘ധർമജ്ഞ’—ധർമജ്ഞൻ, ‘വൈശ്വരൂപ’—സർവ്വവ്യാപി രൂപം, ‘മുക്തിദ’—മോക്ഷദാതാവ് എന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 36

तथा श्रीपद्मनाभं तु श्रीवत्सं तु महाप्रभम् । तथा च पापसंहारं सर्वकामप्रदं तथा

അതുപോലെ ‘ശ്രീപദ്മനാഭ’; ‘ശ്രീവത്സ’—മഹാപ്രഭ; കൂടാതെ ‘പാപസംഹാര’—പാപനാശകൻ, ‘സർവകാമപ്രദ’—സകല ആഗ്രഹങ്ങളും നൽകുന്നവൻ എന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 37

मोक्षमार्गं वरा रोहे तथा देवि सुदर्शनम् । धर्मगर्भं तु धर्माणां प्रभासं पापनाशनम् । अतः परं भवन्तीह उत्पलावर्त्तिकानि च

‘മോക്ഷമാർഗം’, ഹേ ദേവി, ‘വരാരോഹാ’യും ‘സുദർശനം’—മംഗളദർശനം. ‘ധർമഗർഭം’—ധർമങ്ങളുടെ ഗർഭം, ‘പ്രഭാസം’—പാപനാശകൻ. ഇവയ്ക്കപ്പുറം ഇവിടെ ‘ഉത്പലാവർത്ത്തികാ’ എന്ന തീർത്ഥങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 38

क्षेत्रस्य मध्ये यद्देवि मम गर्भगृहं स्मृतम् । तस्य नामानि ते देवि कथितान्यनुपूर्वशः

ഹേ ദേവി, ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ എന്റെ ഗർഭഗൃഹമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നതുണ്ട്; ഹേ ദേവി, അതിന്റെ നാമങ്ങൾ നിനക്കു ക്രമമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു।

Verse 39

श्रुत्वा नामान्यशेषाणि क्षेत्रमाहात्म्यमेव च । तेषां तु वांछिता सिद्धि र्भविष्यति न संशयः

സകല നാമങ്ങളും ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും ശ്രവിച്ചാൽ അവരുടെ അഭീഷ്ടസിദ്ധി നിശ്ചയമായും ലഭിക്കും—സംശയം ഇല്ല।

Verse 40

एतत्कीर्त्तयमानस्य त्रिकालं तु महोदयम् । संध्याकालांतरं पापमहोरात्रं विनश्यति

ഇത് ത്രികാലം കീർത്തിക്കുന്നവന് മഹോദയം ലഭിക്കുന്നു; സന്ധ്യകളുടെ സന്ധികാലത്തിൽ അഹോരാത്രസഞ്ചിത പാപം നശിക്കുന്നു।

Verse 41

अपि वै दांभिकाश्चैव ये वसंत्यल्पबुद्धयः । मूढा जीवनिका विप्रास्तेऽपि यांति मृता दिवम्

ദംഭികളായും അല്പബുദ്ധികളായും മോഹിതരായും—ജീവികാമാത്രം നോക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണരായാലും, അവർ പോലും ഇവിടെ മരിച്ചാൽ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 42

अस्य क्षेत्रस्य मध्ये तु रवियोजनमध्यतः । उपक्षेत्राणि देवेशि संत्यन्यानि सहस्रशः

ഹേ ദേവേശീ! ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ, രവി-യോജനപരിമിതിയുടെ ഉള്ളിൽ, ആയിരക്കണക്കിന് മറ്റു ഉപക്ഷേത്രങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു।

Verse 43

कानिचित्पद्मरूपाणि यवाकाराणि कानिचित् । षट्कोणानि त्रिकोणानि दण्डाकाराणि कानिचित्

ചിലത് പദ്മരൂപം, ചിലത് യവാകാരം; ചിലത് ഷട്കോണം, ചിലത് ത്രികോണം, ചിലത് ദണ്ഡാകാര രൂപം ഉള്ളവയാണ്।

Verse 44

चंद्रबिंबार्द्धभेदानि चतुरस्रप्रभेदतः । ब्रह्मादिदैवतानीशे क्षेत्रमध्ये स्थितानि तु

ചിലത് അർദ്ധചന്ദ്ര-ബിംബാകാര ഭേദങ്ങളായും, ചിലത് ചതുരശ്ര രൂപഭേദങ്ങളായും വേർതിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഹേ ഈശേ, ബ്രഹ്മാദി ദേവതകൾ നിശ്ചയമായും ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 45

कानिचिद्योजनार्द्धानि तदर्धार्धानि कानिचित् । निवर्त्तनप्रमाणेन दण्डमानेन कानिचित्

ചില (പുണ്യപ്രദേശങ്ങൾ) അർദ്ധയോജന അളവുള്ളവയും, ചിലത് അതിന്റെ പകുതിയുമാണ്. ചിലത് നിവർത്തന-പ്രമാണത്തിൽ, ചിലത് ദണ്ഡ-മാനത്തിൽ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 46

गोचर्ममानमध्यानि कानिचिद्धनुषांतरम् । यज्ञोपवीतमात्राणि प्रभासे संति कोटिशः

ചില (തീർത്ഥങ്ങൾ) ഗോചർമ്മ-മാനം പ്രകാരം മധ്യമവ്യാപ്തിയുള്ളവയും, ചിലത് ധനുഷ്യന്തരമത്ര വ്യാപിക്കുന്നവയും ആണ്; പ്രഭാസത്തിൽ യജ്ഞോപവീത-മാത്രമായ സൂക്ഷ്മ പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളും കോടികളായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 47

अंगुल्यष्टम भागोऽपि नभोस्ति कमलेक्षणे । न संति यस्मिंस्तीर्थानि दिव्यानि च नभस्तले

ഹേ കമലനേത്രേ, ആകാശത്തിൽ വിരലിന്റെ എട്ടിലൊരുഭാഗംത്ര സ്ഥലവും ഇല്ല—അവിടെ ദിവ്യ തീർത്ഥങ്ങൾ ഇല്ലാത്തതായി; നഭോമണ്ഡലമൊട്ടാകെ അവ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 48

प्रभासक्षेत्रमासाद्य तिष्ठंति प्रलयादनु । केदारे चैव यल्लिंगं यच्च देवि महालये

പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തെ പ്രാപിച്ച് അവർ പ്രളയാനന്തരവും നിലകൊള്ളുന്നു. കേദാരത്തിലുള്ള ലിംഗവും, ഹേ ദേവി, മഹാലയത്തിലുള്ളതും—

Verse 49

मध्यमेश्वरसंस्थं च तथा पाशुपतेश्वरम् । शंकुकर्णेश्वरं चैव भद्रेश्वरमथापि च

അവിടെ മധ്യമേശ്വരന്റെ പുണ്യസ്ഥാനവും, അതുപോലെ പാശുപതേശ്വരനും; ശങ്കുകർണേശ്വരനും ഭദ്രേശ്വരനും കൂടിയുണ്ട്.

Verse 50

सोमे श्वरमथैकाग्रं कालेश्वरमजेश्वरम् । भैरवेश्वरमीशानं तथा कायावरोहणम्

അതിനുശേഷം സോമേശ്വരനും ഏകാഗ്രനും; കാലേശ്വരനും അജേശ്വരനും; ഭൈരവേശ്വരൻ, ഈശാനൻ, കൂടാതെ കായാവരോഹണവും ഉണ്ട്.

Verse 51

चापटेश्वरकं पुण्यं तथा बदरिकाश्रमम् । रुद्रकोटिर्महाकोटि स्तथा श्रीपर्वतं शुभम्

പുണ്യമായ ചാപടേശ്വരകവും, അതുപോലെ ബദരികാശ്രമവും; രുദ്രകോടിയും മഹാകോടിയും; കൂടാതെ ശുഭമായ ശ്രീപർവതവും ഉണ്ട്.

Verse 52

कपाली चैव देवेशः करवीरं तथा पुनः । ओंकारं परमं पुण्यं वशिष्ठाश्रममेव च । यत्र कोटिः स्मृता देवि रुद्राणां कामरूपिणाम्

കപാലിയും ദേവേശനും; വീണ്ടും കരവീരവും; പരമപുണ്യമായ ഓങ്കാരവും വശിഷ്ഠാശ്രമവും—അവിടെ, ഹേ ദേവീ, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന രുദ്രന്മാരുടെ ഒരു കോടി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 53

यानि चान्यानि स्थानानि पुण्यानि मम भूतले । प्रयागं पुरतः कृत्वा प्रभासे निवसंति च

എന്റെ ഭൂതലത്തിലെ മറ്റു പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളൊക്കെയും, പ്രയാഗത്തെ മുൻപിൽ വെച്ച്, പ്രഭാസത്തിലും വന്നു വസിക്കുന്നു.

Verse 54

उत्तरे रविपुत्री तु दक्षिणे सागरं स्मृतम् । दक्षिणोत्तरमानोऽयं क्षेत्रस्यास्य प्रकीर्त्तितः

വടക്കായി രവിപുത്രീയും തെക്കായി സമുദ്രവും എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്ക്–വടക്ക് വ്യാപ്തി പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 55

रुक्मिण्याः पूर्वतश्चैव तप्ततोयाच्च पश्चिमे । पूर्वपश्चिममानोऽयं प्रभासस्य प्रकीर्त्तितः

കിഴക്കായി രുക്മിണീ-തീർത്ഥവും പടിഞ്ഞാറായി തപ്തതോയ-തീർത്ഥവും ഉണ്ട്. ഇങ്ങനെ പ്രഭാസത്തിന്റെ കിഴക്ക്–പടിഞ്ഞാറ് വ്യാപ്തി പ്രഖ്യാതമാണ്.

Verse 56

एतदन्तरमासाद्य तीर्थानि सुरसुन्दरि । पातालादिकटाहांतं तानि तत्र वसंति वै

ഹേ ദേവസുന്ദരി! ഈ ഇടനില പ്രദേശത്തെത്തിയാൽ തീർത്ഥങ്ങൾ സത്യമായും അവിടെയേ വസിക്കുന്നു—പാതാളം മുതലായ കട്ടാഹസദൃശമായ അഗാധാന്തം വരെ വ്യാപിച്ച്.

Verse 57

एवं ज्ञात्वा महादेवि सर्वदेवमयो हरिः । प्रभासक्षेत्रमासाद्य तत्याज स्वं कलेवरम्

ഹേ മഹാദേവി! ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ്, സർവദേവമയനായ ഹരി പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെത്തി അവിടെയേ തന്റെ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചു.

Verse 58

दिव्यं ममेदं चरितं हि रौद्रं श्रोष्यंति ये पर्वसु वा सदा वा । ते चापि यास्यंति मम प्रसादात्त्रिविष्टपं पुण्यजनाधिवासम्

എന്റെ ഈ ദിവ്യവും റൗദ്ര-ഗൗരവമുള്ളതുമായ ചരിതം പർവ്വദിനങ്ങളിൽ അല്ലെങ്കിൽ എപ്പോഴും ശ്രവിക്കുന്നവർ—എന്റെ പ്രസാദത്താൽ ത്രിവിഷ്ടപം, പുണ്യജനാധിവാസമായ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കും.

Verse 59

इति कथितमशेषमेव चित्रं चरितमिदं तव देवि पुण्ययुक्तम् । इतरमपि तवातिवल्लभं यद्वद कथयामि महोदयं मुनीनाम्

ഇങ്ങനെ, ദേവീ, പുണ്യസമ്പന്നമായ ഈ അത്ഭുതവും സമ്പൂർണ്ണവുമായ പവിത്രചരിതം നിനക്കു പറഞ്ഞുതീർത്തു. ഇനി നിനക്കു അതിപ്രിയമായ മറ്റൊരു ആഖ്യാനവും, മുനിമാർക്കു മഹോന്നതി നൽകുന്നതും, യഥാവിധി ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു.