Adhyaya 35

Verse 1

देव्युवाच । भगवन्भार्गवे वंशे यस्त्वौर्वः कथितस्त्वया । वैवस्वतेंऽतरे चास्मिंस्तस्योत्पत्तिं वद प्रभो

ദേവി പറഞ്ഞു— ഭഗവൻ! ഭാർഗവവംശത്തിൽ നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ ഔർവനെക്കുറിച്ച്, ഈ വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തിൽ അവൻ എങ്ങനെ ജനിച്ചു എന്നു, പ്രഭോ, എനിക്ക് പറഞ്ഞു തരിക।

Verse 2

ईश्वर उवाच । ब्राह्मणा निहता ये तु क्षत्रियैर्वित्तकारणात् । क्षयं नीतास्तु ते सर्वे सपुत्राश्च सगर्भतः

ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു— ധനലോഭം നിമിത്തം ക്ഷത്രിയർ കൊന്ന ബ്രാഹ്മണർ എല്ലാവരും പുത്രന്മാരോടും ഗർഭസ്ഥ ശിശുക്കളോടും കൂടി നാശത്തിലേക്കു നയിക്കപ്പെട്ടു।

Verse 3

म्रियमाणेषु सर्वेषु एका स्त्री समतिष्ठत । तया तु रक्षितो गर्भ ऊर्वोर्देशे निधाय च

എല്ലാവരും കൊല്ലപ്പെടുമ്പോൾ ഒരു സ്ത്രീ മാത്രം ധൈര്യത്തോടെ നിലകൊണ്ടു. അവൾ ഗർഭത്തെ സംരക്ഷിച്ച് തന്റെ ഊരുവിന്റെ ഭാഗത്ത് വെച്ച് മറച്ചു സൂക്ഷിച്ചു।

Verse 4

अन्यासां चैव नारीणां सर्वासामपि भामिनि । गर्भानि पातितास्तैस्तु द्रव्यार्थं क्षत्रियाधमैः

ഹേ സുന്ദരി! മറ്റു സ്ത്രീകളുടെയുമെല്ലാം ഗർഭങ്ങൾ, ധനം കൊള്ളയടിക്കാനായി ആ അധമ ക്ഷത്രിയർ നശിപ്പിച്ചു।

Verse 5

कालांतरे ततो भित्त्वा कुरुदेशं महाप्रभः । निर्गतोत्तंभितशिरा ज्वलदास्योतिभीषणः

കുറച്ച് കാലത്തിനു ശേഷം ആ മഹാപ്രഭു കുരുദേശം പിളർത്തി പുറത്തുവന്നു. തല ഉയർത്തി, ജ്വലിക്കുന്ന വായോടെ, ദർശനമാത്രം അതിഭീകരനായിരുന്നു।

Verse 6

तद्वैरं हृदि चाधाय ददाह वसुधातलम् । उत्पाद्य वह्निं तपसा रौद्रमौर्वं जलाशनम्

ആ വൈരം ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ചു അവൻ ഭൂതലത്തെ ദഹിപ്പിച്ചു. തപസ്സാൽ അവൻ ഔർവന്റെ രൗദ്രാഗ്നിയെ ഉത്പാദിപ്പിച്ചു—ജലത്തെയും ഭക്ഷിക്കുന്ന അഗ്നി.

Verse 7

तमिन्द्रः प्लावयामास वृष्ट्यौघैर्वरवर्णिनि । न शशाक यदा नेतुं तदा स यतवाक्स्थितः

ഹേ വരവർണിനീ! ഇന്ദ്രൻ മഴയുടെ മഹാപ്രവാഹങ്ങളാൽ അവനെ മുങ്ങിക്കളയാൻ ശ്രമിച്ചു. എന്നാൽ അവനെ കീഴടക്കാൻ കഴിയാതിരുന്നപ്പോൾ, ഇന്ദ്രൻ വാക്ക് സംയമിച്ച് നിശ്ചലമായി നിന്നു.

Verse 8

ततो देवाः सगंधर्वा ब्रह्माणं शरणं गताः । अभवन्भयसंत्रस्ताः सर्वे प्रांजलयः स्थिताः

അപ്പോൾ ദേവന്മാർ ഗന്ധർവന്മാരോടുകൂടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. ഭയത്തിൽ വിറച്ച് എല്ലാവരും കരംകൂപ്പി വിനീതമായി നിന്നു.

Verse 10

देवा ऊचुः । भगवन्भार्गवे वंशे जातः कोऽपि महाद्युतिः । अग्निरूपेण सर्वं स ददाह वसुधातलम् । कृतो यत्नः पुराऽस्माभिस्तद्विनाशाय सत्तम । जलेन वृद्धिमायाति ततो नो भयमागतम्

ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു— ഹേ ഭഗവൻ! ഭാർഗവ വംശത്തിൽ മഹാദ്യുതിയുള്ള ഒരാൾ ജനിച്ചിരിക്കുന്നു. അവൻ അഗ്നിരൂപത്തിൽ സമസ്ത ഭൂതലവും ദഹിപ്പിക്കുന്നു. ഹേ സത്തമാ! മുമ്പ് ഞങ്ങൾ അവനെ നശിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു; എന്നാൽ അവൻ ജലത്താൽ കൂടുതൽ വർദ്ധിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞങ്ങൾക്ക് ഭയം വന്നിരിക്കുന്നു.

Verse 11

विनष्टे भूतले देव अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । उच्छिद्यते ततोऽस्माकं नाशो नूनं भविष्यति

ഹേ ദേവാ! ഭൂതലം നശിച്ചാൽ അഗ്നിഷ്ടോമാദി യജ്ഞകർമ്മങ്ങൾ മുറിഞ്ഞുപോകും. അവ നിർത്തപ്പെട്ടാൽ ഞങ്ങളുടെ നാശം തീർച്ചയായും സംഭവിക്കും.

Verse 12

तस्माद्यत्नं कुरु विभो त्रैलोक्यहितकाम्यया

അതുകൊണ്ട്, ഹേ വിഭോ, ത്രിലോകങ്ങളുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് നീ പരിശ്രമിക്കൂ।

Verse 13

ततो ब्रह्मा सुरैः सार्द्धं भार्गवैश्च मह र्षिभिः । आगत्य चाब्रवीदौर्वं किमर्थं दहसि क्षितिम्

അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരോടും ഭാർഗവ മഹർഷിമാരോടും കൂടി വന്ന് ഔർവനോട് പറഞ്ഞു—“ഏതു കാരണത്താൽ നീ ഭൂമിയെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു?”

Verse 14

विरामः क्रियतां सद्यो ममार्थं च द्विजोत्तम

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, എന്റെ നിമിത്തവും ഉടൻ വിരാമം വരുത്തുക।

Verse 15

और्व उवाच । एष एव निवृत्तोऽहं तव वाक्येन सत्तम । एष वह्निर्मयोत्सृष्टः स विभो तव शासनात्

ഔർവൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ സത്തമാ, നിന്റെ വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ വിരമിച്ചിരിക്കുന്നു. ഞാൻ വിട്ടയച്ച ഈ അഗ്നി, ഹേ വിഭോ, നിന്റെ ശാസനപ്രകാരം തന്നെയാകും പ്രവർത്തിക്കുക.”

Verse 16

यथा गच्छेत्समुद्रांतं तथा नीतिर्विधीय ताम्

ആ അഗ്നി സമുദ്രാന്തം വരെ പോകുന്നവിധം മാർഗം ക്രമീകരിക്കൂ; അതനുസരിച്ച് നയം നിശ്ചയിക്കപ്പെടട്ടെ।

Verse 17

समाहूय ततो देवीं स्वां सुतां पद्मसंभवः । उवाच पुत्रि गच्छ त्वं गृहीत्वाग्निं महोदधिम् । मद्वाक्यं नान्यथा कार्यं गच्छ शीघ्रं महाप्रभे

അപ്പോൾ പദ്മസംഭവനായ ബ്രഹ്മാവ് ദേവിയെ—തന്റെ പുത്രിയെ—വിളിച്ചു പറഞ്ഞു: “മകളേ, ഈ അഗ്നി കൈക്കൊണ്ട് മഹോദധിയിലേക്കു പോകുക. എന്റെ വാക്ക് മറ്റെങ്ങനെ ചെയ്യരുത്. വേഗം പോകുക, ഹേ മഹാതേജസ്വിനി।”

Verse 18

सरस्वत्युवाच । एषास्मि प्रस्थिता देव तव वाक्यादसंशयम् । इत्युक्ते साधु साध्वीति ब्रह्मणा समुदाहृता

സരസ്വതി പറഞ്ഞു: “ഹേ ദേവാ, നിങ്ങളുടെ വാക്കനുസരിച്ച് ഞാൻ സംശയമില്ലാതെ പുറപ്പെടുന്നു.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് അവളെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രശംസിച്ചു: “സാധു, സാധു—ഹേ സാധ്വി!”

Verse 19

ततोभिमंत्रितं वह्निं क्षिप्त्वा कुंभे हिरण्मये । प्रायच्छत सरस्वत्यै स्वयं ब्रह्मा पितामहः । आशिषो विविधा दत्त्वा प्रोवाचेदं पुनः पुनः

അതിനുശേഷം പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് സ്വയം മന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിതമായ അഗ്നിയെ സ്വർണ്ണകുംഭത്തിൽ വെച്ച് സരസ്വതിക്ക് നൽകി. പലവിധ ആശീർവാദങ്ങൾ നൽകി, ഈ വാക്കുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു.

Verse 20

गच्छ पुत्रि न संतापस्त्वया कार्यः कथंचन । अरिष्टं व्रज पंथानं मा संतु परिपन्थिनः

“പോകുക, മകളേ; നീ ഏതുവിധത്തിലും ദുഃഖിക്കേണ്ട. നിർവിഘ്നവും സുരക്ഷിതവുമായ പാതയിൽ യാത്രചെയ്യുക; നിന്റെ വഴിയിൽ തടസ്സങ്ങളോ വൈരികളോ ഉണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ.”

Verse 21

ईश्वर उवाच । एवमुक्ता तदा तेन ब्रह्मणा च सरस्वती । हिमवंतं गिरिं प्राप्य पिप्पलादाश्रमात्तदा

ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു: ബ്രഹ്മാവ് ഇങ്ങനെ ഉപദേശിച്ചതിനുശേഷം സരസ്വതി അപ്പോൾ ഹിമവന്ത പർവ്വതത്തിലെത്തി, പിപ്പലാദന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോയി.

Verse 22

उद्भूता सा तदा देवी अधस्ताद्वृक्षमूलतः । तत्कोटर कुटीकोटिप्रविष्टानां द्विजन्मनाम्

അപ്പോൾ ആ ദേവി വൃക്ഷമൂലത്തിന്റെ കീഴിൽ നിന്നു പ്രത്യക്ഷയായി; അവിടെ അനേകം ദ്വിജ ഋഷിമാർ കുഴികളിലും എണ്ണമറ്റ പർണ്ണകുടീരങ്ങളിലും തപസ്സിനായി പ്രവേശിച്ചിരുന്നു।

Verse 23

श्रूयन्ते वेदनिर्घोषा सरसारक्तचेतसाम् । विष्णुरास्ते तत्र देवो देवानां प्रवरो गुरुः

സാരസാരത്തിൽ സ്‌നേഹത്തോടെ ലീനമായ മനസ്സുള്ളവരുടെ വേദഘോഷം അവിടെ കേൾക്കപ്പെടുന്നു; അതേ സ്ഥലത്ത് ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും പൂജ്യഗുരുവുമായ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു വസിക്കുന്നു।

Verse 24

तस्मात्स्थानात्ततो देवी प्रतीच्यभिमुखं ययौ । अन्तर्द्धानेन सा प्राप्ता केदारं हिममध्यगम्

ആ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് ദേവി പടിഞ്ഞാറോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് പുറപ്പെട്ടു; അന്തർധാനത്തിന്റെ രഹസ്യഗതിയാൽ ഹിമമദ്ധ്യസ്ഥമായ കേടാരത്തെ അവൾ പ്രാപിച്ചു।

Verse 25

तत्संप्लाव्य गिरेः शृंगं केदारस्य पुरः स्थिता । तेनाग्निना करस्थेन दह्यमाना सरस्वती

പർവ്വതശിഖരം പ്ലാവിതമാക്കി അവൾ കേടാരത്തിന്റെ മുമ്പിൽ നിലകൊണ്ടു; കൈയിൽ ധരിച്ച ആ അഗ്നിയാൽ സരസ്വതി ദഹിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ ആയിരുന്നു।

Verse 26

भूमिं विदार्य तस्याधः प्रविष्टा गजगामिनी । तदंतर्द्धानमार्गेण प्रवृत्ता पश्चिमामुखी

ഭൂമിയെ പിളർത്തി ഗജഗാമിനിയായ ദേവി അതിന്റെ കീഴിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു; പിന്നെ ആ അന്തർധാനമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ പടിഞ്ഞാറോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് മുന്നേറി।

Verse 27

पापभूमिमतिक्रम्य भूमिं भित्त्वा विनि गता । तत्र कूपः समभवन्नाम्ना गन्धर्वसंज्ञितः

അവൾ പാപഭൂമിയെ അതിക്രമിച്ച് ഭൂമിയെ ഭേദിച്ച് പുറത്തു പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അവിടെ ‘ഗന്ധർവ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു കിണർ ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 28

तस्मात्कूपात्पुनर्दृश्या सा बभूव महानदी । मतिः स्मृतिस्तथा प्रज्ञा मेधा बुद्धिर्गिराधरा

ആ കിണറിൽ നിന്ന് അവൾ വീണ്ടും ദൃശ്യമാകുകയും മഹാനദിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ചെയ്തു. അവൾ മതി, സ്മൃതി, പ്രജ്ഞാ, മേധാ, ബുദ്ധി—ധരാധരാ—എന്ന നാമങ്ങളിൽ സ്തുത്യയാണ്.

Verse 29

उपासिकाः सरस्वत्याः षडेताः प्रस्थितास्तदा । पुनः प्रवृत्ता सा तस्मादुद्भेदात्पश्चिमामुखी

അപ്പോൾ സരസ്വതിയുടെ ആറു ഉപാസികമാർ പുറപ്പെട്ടു. അതേ ഉദ്ഭേദസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് അവളുടെ ധാര വീണ്ടും പ്രവഹിച്ച് പടിഞ്ഞാറോട്ടു മുഖം തിരിച്ചു ഒഴുകി.

Verse 30

भूतीश्वरं समायाता सिद्धो यत्र महामुनिः । भूतीश्वरे समीपस्थं तत्र प्राप्ता मनोरमम्

അവൾ ഭൂതീശ്വരത്തിൽ എത്തി; അവിടെ ഒരു മഹാമുനി സിദ്ധി പ്രാപിച്ചിരുന്നു. ഭൂതീശ്വരത്തിന് സമീപം അവൾ മനോഹരവും മംഗളകരവുമായ സ്ഥലത്തെത്തി.

Verse 31

तस्य दक्षिणदिक्संस्थं रुद्रकोट्युपलक्षितम् । श्रीकंठ देशं विख्यातं गता सर्वौषधीयुतम्

ആ സ്ഥലത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ‘രുദ്രകോടി’യാൽ വിശിഷ്ടമായ ‘ശ്രീകണ്ഠ’ എന്ന പ്രസിദ്ധദേശത്തേക്ക് അവൾ പോയി; അത് സർവ്വ ഔഷധികളാൽ സമ്പന്നമായിരുന്നു.

Verse 32

तस्मात्पुण्यतमाद्देशाच्छ्रीकण्ठात्सा मनस्विनी । संप्राप्ता वह्निना सार्द्धं कुरुक्षेत्रं सरस्वती

ആ പരമപുണ്യദേശമായ ശ്രീകണ്ഠത്തിൽ നിന്ന് മനസ്വിനിയായ സരസ്വതി, വഹ്നിയോടുകൂടെ കുരുക്ഷേത്രത്തിലെത്തി.

Verse 33

पुनस्तस्मात्कुरुक्षेत्राद्विराटनगरस्य सा । समुद्भूता समीपस्था अन्तर्द्धानान्मनोरमा । गोपायनो गिरिर्यत्र तत्र सा पुनरुद्गता

വീണ്ടും ആ കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് അവൾ വിരാടനഗരത്തിനടുത്ത്, അന്തർധാനം കഴിഞ്ഞ് മനോഹരയായി ഉദ്ഭവിച്ചു; ഗോപായനപർവ്വതം ഉള്ളിടത്ത് അവൾ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 34

गोपायिता केशवेन यत्र ते पाण्डुनन्दनाः । कुर्वंतः स्वानि कर्माणि न कैश्चिदुपलक्षिता

അവിടെ കേശവൻ ആ പാണ്ഡുനന്ദനരെ സംരക്ഷിച്ചു; അവർ തങ്ങളുടെ കര്‍ത്തവ്യങ്ങൾ ചെയ്തിട്ടും ആരാലും തിരിച്ചറിയപ്പെടില്ലായിരുന്നു.

Verse 35

तत्र कुंडे स्थिता देवी महापातकनाशिनी । पुन र्गोपायनाद्देवी क्षेत्रं प्राप्तातिशोभनम्

അവിടെ ആ കുണ്ടത്തിൽ മഹാപാതകനാശിനിയായ ദേവി വസിച്ചു; പിന്നെ ഗോപായനത്തിൽ നിന്ന് ദേവി അതിശയശോഭനമായ ക്ഷേത്രപ്രദേശത്തെത്തി.

Verse 36

खर्जुरीवनमापन्ना नन्दानाम्नीति तत्र सा । सरस्वती पुनस्तस्माद्वनात्खर्जूरसंज्ञितात्

അവൾ ഖർജൂരീവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; അവിടെ അവൾ ‘നന്ദാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായി; പിന്നെ സരസ്വതി ‘ഖർജൂര’ എന്നു വിളിക്കുന്ന ആ വനത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.

Verse 37

मेरुपादं समासाद्य मार्कंडाश्रममागता । यत्र मार्कंडकं तीर्थं मेरुपादे समाश्रितम्

മേരു‍പാദം പ്രാപിച്ച് അവൾ മാർകണ്ഡ ഋഷിയുടെ ആശ്രമത്തിലെത്തി; അവിടെ മേരു‍പാദത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമായ ‘മാർകണ്ഡക തീർത്ഥം’ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 38

सरस्वती पुनस्तस्मादर्बुदारण्यमाश्रिता । गता वटवनं रम्यं मार्कंडेयाश्रमाच्छुभात्

പിന്നീട് സരസ്വതി അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു അർബുദ അരണ്യത്തിൽ ആശ്രയം നേടി; ശുഭമായ മാർകണ്ഡേയ ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് രമ്യമായ വടവനത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 39

तपस्तप्तं पुरा यत्र वसिष्ठेन समाश्रितात् । तस्माद्वटवनात्पुण्यादुदुम्बरवनं गता । मेरुपादे च तत्रैव तण्डिर्यत्रा तपत्तपः

പുരാതനകാലത്ത് വസിഷ്ഠൻ ആശ്രയം പ്രാപിച്ച് തപസ്സു ചെയ്ത സ്ഥലമായ ആ പുണ്യ വടവനത്തിൽ നിന്ന് അവൾ ഉദുംബരവനത്തിലേക്ക് പോയി. അതുപോലെ അവിടെയേ മേരു‍പാദത്തിൽ തണ്ഡി തപസ്സു ചെയ്ത സ്ഥാനവും ഉണ്ട്.

Verse 40

ऊदुंबरवनात्तस्मात्पुनर्देवी सरस्वती । अन्तर्द्धानेन शिखरमन्यत्प्राप्ता महानदी

ആ ഉദുംബരവനത്തിൽ നിന്ന് ദേവി സരസ്വതി വീണ്ടും അന്തർധാനം പ്രാപിച്ച്, മഹാനദിയായി മുന്നേ നീങ്ങി, മറ്റൊരു ശിഖരത്തിലെത്തി.

Verse 41

मेरुपादं तु सुमहत्सुरसिद्धनिषेवितम् । भिन्नांजनचयाकारं गोलांगूलमिति स्मृतम्

ആ മേരു‍പാദം അത്യന്തം വിശാലം; ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും നിഷേവിക്കുന്നതു. അത് പിളർന്ന അഞ്ജനശിലകളുടെ കൂമ്പാരത്തെപ്പോലെ തോന്നി ‘ഗോലാംഗൂല’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 42

स्थानं मनोरमं तस्मादुद्गता सा सुमध्यमा । वंशस्तंबात्सुविपुला प्रवृत्ता दक्षिणामुखी

ആ മനോഹരസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് സുമധ്യമാ ദേവി ഉദ്ഭവിച്ചു. മുളത്തണ്ടിന്റെ മുട്ടിൽ നിന്ന് വിപുലധാരയായി പുറപ്പെട്ടു ദക്ഷിണാഭിമുഖമായി ഒഴുകിത്തുടങ്ങി.

Verse 43

तत्रोद्गमवटस्तस्यास्तत्समाख्यो व्यवस्थितः । ततः प्रभृति सा देवी सुप्रभं प्रकटा स्थिता

അവിടെ അവളുടെ ഉദ്ഭവനാമത്തിൽ ‘ഉദ്ഗമവടം’ എന്ന പേരിലുള്ള ആൽമരം നിലകൊള്ളുന്നു. അന്നുമുതൽ ദേവി സുപ്രഭയിൽ പ്രത്യക്ഷമായി വിരാജിച്ചു.

Verse 44

अंतर्द्धानं परित्यज्य प्राणिनामनुकम्पया । तस्यास्तटेषु रम्येषु संति तीर्थानि कोटिशः

ജീവികളോടുള്ള അനുകമ്പകൊണ്ട് അവൾ അന്തർധാനം ഉപേക്ഷിച്ചു. അവളുടെ മനോഹര തീരങ്ങളിൽ കോടിക്കണക്കിന് തീർത്ഥങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു.

Verse 45

तेषु तीर्थेषु सर्वेषु धर्महेतुः सरस्वती । रुद्रावतार मार्गेऽस्मिन्प्रवरं प्रथमं स्मृतम्

ആ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും സരസ്വതീ ദേവിയേ ധർമ്മത്തിന്റെ ഹേതുവാണ്. ഈ രുദ്രാവതാരമാർഗത്തിൽ അവൾ ശ്രേഷ്ഠയും ആദ്യവുമെന്നായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 46

तरत्तरंगनामाढ्यं काकतीर्थं महाप्रभम् । तत्र तीर्थं पुनस्त्वन्यत्तीर्थं धारेश्वरं स्मृतम्

‘തരത്തരംഗ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ കാകതീർത്ഥം മഹാപ്രഭയായി ദീപ്തമാണ്. അവിടെ വീണ്ടും മറ്റൊരു തീർത്ഥവും ഉണ്ട്; അത് ധാരേശ്വര-തീർത്ഥമെന്നായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 47

धारेश्वरात्पुनश्चान्यद्गंगोद्भेदमिति स्मृतम् । सारस्वतं तथा गांगं यत्रैकं संस्थितं जलम् । तस्मादन्यत्परं तीर्थं पुंडरीकं ततः परम्

ധാരേശ്വരത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും ‘ഗംഗോദ്ഭേദം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്ന മറ്റൊരു സ്ഥലം ഉണ്ട്; അവിടെ സരസ്വതിയും ഗംഗയും ഒരേ ജലമായി ഏകത്ര നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനപ്പുറം പരമ തീർത്ഥമായ ‘പുണ്ഡരീകം’ ഉണ്ട്; അതിനപ്പുറവും (മറ്റൊരു) തീർത്ഥം ഉണ്ട്.

Verse 48

मातृतीर्थं महापुण्यं सर्वातंकहरं परम् । मातृतीर्थात्पुनस्तस्मान्नातिदूरे व्यवस्थितम्

മാതൃതീർത്ഥം മഹാപുണ്യപ്രദവും സർവ്വാതങ്കങ്ങളെ പരമമായി ഹരിക്കുന്നതുമാണ്. ആ മാതൃതീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും അതിദൂരമല്ലാതെ മറ്റൊരു പുണ്യസ്ഥലം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 49

तीर्थं त्वनरकंनाम नरकार्ति भयापहम् । ततस्तस्मादनरकात्तीर्थमन्यत्पुनः स्थितम्

‘അനരകം’ എന്ന നാമത്തിലുള്ള ഒരു തീർത്ഥമുണ്ട്; അത് നരകയാതനയും ഭയവും അകറ്റുന്നു. ആ അനരക-തീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും മറ്റൊരു തീർത്ഥം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 50

संगमेश्वरनामाढ्यं प्रसिद्धं तन्महीतले । ततस्तस्मात्पुनश्चान्यत्तीर्थं कोटीश्वराह्वयम्

ഭൂമിയിൽ ‘സംഗമേശ്വരം’ എന്ന നാമത്തിൽ ആ പുണ്യസ്ഥലം പ്രസിദ്ധമാണ്. അവിടെ നിന്ന് വീണ്ടും ‘കോടീശ്വരം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന മറ്റൊരു തീർത്ഥം ഉണ്ട്.

Verse 51

ततस्तस्मान्महादेवि शंभुकुण्डेश्वरं स्मृतम् । तीर्थे सरस्वतीतीरे तस्मिन्सिद्धेश्वरं स्मृतम्

അതിനുശേഷം, ഹേ മഹാദേവി, അവിടെ നിന്ന് ‘ശംഭുകുണ്ഡേശ്വരം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അതേ തീർത്ഥത്തിൽ സരസ്വതീതീരത്ത് ‘സിദ്ധേശ്വരം’ എന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 52

सिद्धेश्वरात्पुनस्तस्मात्प्रवृत्ता पश्चिमामुखी । पश्चिमं सागरं गंतुं सखीं स्मृत्वा रुरोद सा

അവൾ സിദ്ധേശ്വരത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും പുറപ്പെട്ടു പടിഞ്ഞാറോട്ടു മുഖം തിരിച്ചു. പടിഞ്ഞാറൻ സമുദ്രത്തിലേക്കു പോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചു സഖിയെ ഓർത്ത് അവൾ കരഞ്ഞു.

Verse 53

स्थित्वा पूर्वमुखा देवी हा गंगेति विना त्वया । एकाकिनी मंदभाग्या क्व गमिष्याम्यबांधवा

ദേവി കിഴക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് നില്ക്കെ വിളിച്ചു—‘ഹാ ഗംഗേ! നിന്നില്ലാതെ ഞാൻ ഏകാകിനി, മന്ദഭാഗ്യവതി; ബന്ധുവില്ലാതെ എവിടെ പോകും?’

Verse 54

तां विज्ञाय ततो गंगा रुदतीं शोककर्शिताम् । शीघ्रं स्वर्गात्समायाता तीर्थानां कोटिभिः सह

അവളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്—കരഞ്ഞുകൊണ്ടും ദുഃഖത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചും നിന്ന അവളെ കണ്ട ഗംഗാ ദേവി—കോടിക്കണക്കിന് തീർത്ഥങ്ങളോടൊപ്പം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ ഇറങ്ങി വന്നു.

Verse 55

ततो दुःखं परित्यज्य तत्र प्राची सरस्वती । सर्वदेवगुणैयुक्ता एवं तत्र स्थिताऽभवत्

അപ്പോൾ ദുഃഖം ഉപേക്ഷിച്ച്, കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്ന സരസ്വതി അവിടെ തന്നെ നിലകൊണ്ടു—സകല ദേവഗുണങ്ങളാലും സമ്പന്നയായി; ഇങ്ങനെ അവൾ അവിടെ വസിച്ചു.

Verse 56

तत्र सिद्धवटंनाम तीर्थं पैतामहं स्मृतम् । वटेश्वरस्य पुरतः सर्वपापक्षयंकरम्

അവിടെ ‘സിദ്ധവടം’ എന്നൊരു തീർത്ഥമുണ്ട്; അത് ‘പൈതാമഹ’ (പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിനുള്ളത്) എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. വടേശ്വരന്റെ മുൻപിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഇത് സർവ്വപാപക്ഷയകരമാണ്.

Verse 57

त्रिकालं यत्र रुद्रस्तु समागत्य व्यवस्थितः । तन्महालयमित्युक्तं स्थानं तस्य महात्मनः

എവിടെ മഹാത്മാവായ രുദ്രൻ ത്രികാലങ്ങളിലും വന്ന് നിത്യമായി സ്ഥിരമായി വസിക്കുന്തോ, ആ സ്ഥലം ആ മഹാത്മന്റെ ‘മഹാലയം’—മഹാനിവാസം—എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 58

पिंडतारकमित्येतत्प्राचीनं तीर्थमुत्तमम् । कुम्भकुक्षिगिरिस्थं तत्पित्र्ये कर्मणि सिद्धिदम्

ഇത് പ്രാചീനവും അത്യുത്തമവുമായ തീർത്ഥം ‘പിണ്ഡതാരകം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം. കുംഭകുക്ഷി ഗിരിയിൽ സ്ഥിതമായ ഇത് പിതൃകർമ്മത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് പിണ്ഡദാനത്തിൽ, സിദ്ധി നൽകുന്നു।

Verse 59

प्राचीनेश्वरदेवस्य पुरोभूतं प्रति ष्ठितम् । प्राची सरस्वती यत्र तत्र किं मृग्यते परम्

പ്രാചീനേശ്വര ദേവന്റെ സന്നിധിയിൽ, എവിടെ പ്രാചീ സരസ്വതി വിരാജിക്കുന്നുവോ, ആ സ്ഥാനത്തേക്കാൾ മേലായ പരമലക്ഷ്യം പിന്നെ എന്ത് തേടണം?

Verse 60

निवृत्ते भारते युद्धे तत्र तीर्थे किरीटिना । प्रायश्चित्तं पुरा चीर्णं विष्णुना प्रेरिता त्मना

ഭാരതയുദ്ധം അവസാനിച്ചതിന് ശേഷം, ആ തീർത്ഥത്തിൽ കിരീടധാരി (അർജുനൻ) വിഷ്ണുവിന്റെ അന്തഃപ്രേരണയാൽ ഒരിക്കൽ പ്രായശ്ചിത്തം അനുഷ്ഠിച്ചു।

Verse 61

तेन तस्माद्विनिर्मुक्तः पातकात्पूर्वसंचितात् । नरतीर्थं ततः ख्यातं तत्र पापभयापहम्

ആ പ്രായശ്ചിത്തം മൂലം അദ്ദേഹം മുൻസഞ്ചിത പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി. അതിനാൽ ആ സ്ഥലം ‘നരതീർത്ഥം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായി; അവിടെ പാപജന്യ ഭയം അകറ്റപ്പെടുന്നു।

Verse 62

नरतीर्थादन्यतीर्थं पुंडरीकमिति स्मृतम् । अर्जुनेन सहागत्य यत्र स्नातो हरिः प्रिये

നരതീർത്ഥത്തിന് അപ്പുറം പുണ്ഡരീകം എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്ന മറ്റൊരു തീർത്ഥമുണ്ട്. പ്രിയേ, അവിടെ അർജുനനോടൊപ്പം എത്തി ഭഗവാൻ ഹരി സ്നാനം ചെയ്തു.

Verse 63

प्राचीनेशात्परं तीर्थं वालखिल्येश्वरं महत् । तत्र तस्मान्महातीर्थात्तीर्थमन्यन्महो दयम्

പ്രാചീനേശനു അപ്പുറം വാലഖില്യേശ്വരം എന്ന മഹത്തായ തീർത്ഥമുണ്ട്. ആ മഹാതീർത്ഥത്തിന് ശേഷം മറ്റൊരു മഹാമംഗളകരമായ തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.

Verse 64

गंगासमागमंनाम तीर्थमन्यन्महोदयम् । तत्रालोक्य पुनर्देवीं दीनास्यां दीनमानसाम्

‘ഗംഗാസമാഗമം’ എന്ന പേരിലുള്ള മറ്റൊരു മഹാമംഗളകരമായ തീർത്ഥമുണ്ട്. അവിടെ വീണ്ടും ദേവിയെ കണ്ടപ്പോൾ—മുഖം ദുഃഖഭരിതവും മനസ്സ് ദീനവുമായിരുന്ന അവളെ—

Verse 65

ब्रह्मासृजत्सखीं तस्याः कपिलां विपुलेक्षणाम् । हरिणीं हरिरप्याशु वज्रिणीमपि देवराट् । न्यंकुं विनोदनार्थं च सरस्वत्या ददौ हरः

ബ്രഹ്മാവ് അവൾക്കായി സഖിയായി വിശാലനേത്രയായ കപിലയെ സൃഷ്ടിച്ചു. ഹരിയും വേഗത്തിൽ ഹരിണീ എന്ന സഖിയെയും രൂപപ്പെടുത്തി; ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ വജ്രിണിയെയും സൃഷ്ടിച്ചു. കൂടാതെ ഹരൻ, സരസ്വതിക്ക് വിനോദാർത്ഥം ന്യങ്കുവിനെ ദാനം ചെയ്തു.

Verse 66

ततः प्रहृष्टा सा देवी देवादेशात्सरस्वती । तस्माद्गन्तुं समारब्धा प्राचीना पापनाशिनी

അപ്പോൾ ദേവന്മാരുടെ ആജ്ഞയാൽ ദേവി സരസ്വതി ഹർഷിതയായി; അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെടാൻ ആരംഭിച്ചു—അവൾ പ്രാചീനയും പാപനാശിനിയും ആകുന്നു.

Verse 67

ईश्वर उवाच । दक्षिणां दिशमास्थाय पुनः पश्चान्मुखी तदा । सरस्वती महादेवी वडवानलधारिणी । तदुत्तरे तटे तीर्थमेकद्वारमिति स्मृतम्

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ദക്ഷിണദിശയെ ആശ്രയിച്ച്, വഡവാനലധാരിണിയായ മഹാദേവി സരസ്വതി പിന്നെയും പടിഞ്ഞാറോട്ടു മുഖം തിരിച്ചു. അവളുടെ ഉത്തരതീരത്തിൽ ‘ഏകദ്വാര’മെന്നു പ്രസിദ്ധമായ തീർത്ഥമുണ്ട്.

Verse 68

एकद्वारेण यत्सेना स्वर्गं प्राप्ता ततो वरात् । तस्मात्तीर्थात्पुनश्चान्यत्तीर्थं यत्र गुहेश्वरः

‘ഏകദ്വാര’ എന്ന തീർത്ഥദ്വാരത്തിലൂടെ ആ സേന വരപ്രസാദത്താൽ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. ആ തീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും മറ്റൊരു പുണ്യസ്ഥാനത്തേക്ക് പോകണം—അവിടെ ഗുഹേശ്വരൻ വിരാജിക്കുന്നു.

Verse 69

गुहेन स्थापितः पूर्वं यत्र देवो महेश्वरः । गुहेश्वरान्नातिदूरे वटेश्वरमिति स्मृतम्

പൂർവം ഗുഹൻ ദേവൻ മഹേശ്വരനെ സ്ഥാപിച്ച സ്ഥലമാണ് ഗുഹേശ്വരം. ഗുഹേശ്വരത്തിൽ നിന്ന് അതിദൂരമല്ല ‘വടേശ്വരം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്ന സ്ഥലം.

Verse 70

दिव्यं सरस्वतीतीरे व्यासेनाराधितं पुरा । आमर्द्दकी नदी यत्र सरस्वत्या सहैकताम्

സരസ്വതീതീരത്ത് ഒരു ദിവ്യ തീർത്ഥമുണ്ട്; പുരാതനകാലത്ത് വ്യാസൻ അതിനെ ആരാധിച്ചു. അവിടെ ആമർദ്ദകീ നദി സരസ്വതിയോടു ഏകത്വം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 71

संप्राप्ता तन्महातीर्थं फलदं सर्वदेहिनाम् । आमर्दकी संगमं तं नापुण्यो वेद कश्चन । संगमेश्वरनामेति तत्र लिंगं प्रतिष्ठितम्

ആ മഹാതീർത്ഥം പ്രാപിച്ചാൽ അത് എല്ലാ ദേഹധാരികൾക്കും ഫലദായകമാകുന്നു. ആമർദ്ദകീയുടെ ആ സംഗമം പുണ്യമില്ലാത്തവർക്ക് ആരും അറിയുകയില്ല. അവിടെ ‘സംഗമേശ്വര’ നാമത്തിലുള്ള ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്.

Verse 72

मुण्डीश्वरेति च तथा प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ । मुंडीश्वरसमीपस्थं सरस्वत्यां महोदयम्

ഇത് ഭൂമിയിൽ ‘മുണ്ഡീശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി. മുണ്ഡീശ്വരസമീപം സരസ്വതീതീരത്ത് ‘മഹോദയ’ എന്ന തീർത്ഥം ഉണ്ട്.

Verse 73

नाम्ना यत्प्राङ्मुखं तीर्थं सरस्वत्यास्तटे स्थितम् । मांडव्येश्वरनाम्ना वै यत्रेशः संप्रतिष्ठितः

സരസ്വതീതീരത്ത് ‘പ്രാങ്മുഖ’ എന്ന പേരിലുള്ള തീർത്ഥം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അവിടെ ഈശ്വരൻ ‘മാണ്ഡവ്യേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതനാണ്.

Verse 74

पीलुकर्णिकसंज्ञं तु तीर्थमन्यत्पुनस्ततः । सरस्वतीतीरगतमृषिणा सेवितं महत्

അവിടെ നിന്ന് വീണ്ടും ‘പീലുകർണികാ’ എന്ന പേരിലുള്ള മറ്റൊരു തീർത്ഥം ഉണ്ട്. അത് സരസ്വതീതീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, മഹത്തായതും ഋഷിയാൽ സേവിതവുമാണ്.

Verse 75

तस्मादन्यत्सरस्वत्यां तीर्थं द्वारवती स्मृतम् । तीर्थानां प्रवरं देवि यत्र संनिहितो हरिः

അവിടെ നിന്ന് സരസ്വതിയിൽ ‘ദ്വാരവതീ’ എന്ന പേരിലുള്ള മറ്റൊരു തീർത്ഥം സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഹേ ദേവീ, തീർത്ഥങ്ങളിൽ ഇത് ശ്രേഷ്ഠം; കാരണം അവിടെ ഹരി സന്നിഹിതനാണ്.

Verse 76

ततस्तस्य समीपस्थं तीर्थं गोवत्ससंज्ञितम् । यत्रावतीर्य गोवत्सस्वरूपेणांबिकापतिः

അതിനടുത്ത് ‘ഗോവത്സ’ എന്ന പേരിലുള്ള തീർത്ഥം ഉണ്ട്; അവിടെ അംബികാപതി കാളക്കുട്ടിയുടെ രൂപം ധരിച്ചു അവതരിച്ചുവെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 77

स्वयं भूलिंगरूपेण संस्थितस्तेजसां निधिः । गोवत्सान्नैरृते भागे दृश्यते लोहयष्टिका

അവിടെ തേജസ്സുകളുടെ നിധി സ്വയം ഭൂലിംഗരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ഗോവത്സത്തിന്റെ നൈഋത്യ ഭാഗത്ത് ഒരു ഇരുമ്പ് യഷ്ടി (ചിഹ്നം) കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 78

स्वयंभूलिंगरूपेण रुद्रस्तत्र स्वयं स्थितः । एकविंशति वारस्य भक्त्या पिंडस्य यत्फलम्

അവിടെ രുദ്രൻ സ്വയം സ്വയംഭൂ ലിംഗരൂപത്തിൽ വസിക്കുന്നു. ഇരുപത്തൊന്ന് ദിവസം ഭക്തിയോടെ പിണ്ഡദാനം ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം—

Verse 79

गंगायां प्राप्यते पुंसां श्राद्धेनैकेन तत्र तत् । ततस्तस्मान्महातीर्थाद्बालक्रीडनकी यथा

അதே പുണ്യം പുരുഷന്മാർക്ക് ഗംഗയിൽ അവിടെ ഒരൊറ്റ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്നു. പിന്നെ ആ മഹാതീർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് അവൾ കളിക്കുന്ന ബാലികയെപ്പോലെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.

Verse 80

सखीभिः सहिता तत्र क्रीडताऽसौ यथेच्छया । आनुलोम्यविलोम्येन दक्षिणेनोत्तरेण च

അവിടെ സഖികളോടൊപ്പം അവൾ ഇഷ്ടാനുസാരം ക്രീഡിച്ചു—ഒരിക്കൽ പ്രവാഹാനുകൂലമായി, ഒരിക്കൽ പ്രതികൂലമായി, തെക്കോട്ടും വടക്കോട്ടും കൂടി നീങ്ങി.

Verse 81

रुल्लं प्राप्य पुनर्देवी समुद्भूता मनोरमा । रुल्लं नाम पुरं यत्र सृष्टं देवेन शंभुना

റുള്ളയെ വീണ്ടും പ്രാപിച്ച് ആ മനോഹര ദേവി അവിടെ പ്രാദുർഭവിച്ചു. ശംഭു ദേവൻ ‘റുള്ള’ എന്ന നഗരത്തെ സൃഷ്ടിച്ച സ്ഥലം അതാണ്.

Verse 82

सह देवैस्तु पार्वत्या धारायंत्रप्रयोगकैः । एकं वर्षसहस्रं तु शंभुना तत्र रुल्लितम्

അവിടെ ദേവന്മാരോടും പാർവതിയോടും കൂടെ, ജലയന്ത്രങ്ങളുടെ പ്രയോഗത്താൽ ശംഭു ആ സ്ഥലത്തെ പൂർണ്ണമായും ഒരു സഹസ്ര വർഷം ‘രുള്ളിത’മാക്കി.

Verse 83

रुल्लं तत्र ह्रदं नाम सरस्वत्यां महोदयम् । साक्षात्तत्र महादेव आनंदेश्वरसंज्ञितः

അവിടെ സരസ്വതീതീരത്ത് ‘രുള്ള’ എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു ഹ്രദമുണ്ട്; അത് മഹത്തും മംഗളകരവുമായ തീർത്ഥമാണ്. അവിടെയേ സാക്ഷാൽ മഹാദേവൻ ‘ആനന്ദേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ വിരാജിക്കുന്നു।

Verse 84

पश्चिमेन स्थितं तत्र शम्भोरायतनस्य तु । स मेरोर्दक्षिणे पादे नखस्तु परिकीर्तितः

അവിടെ ശംഭുവിന്റെ ആലയത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറായി നിലകൊള്ളുന്നതു, മേരുവിന്റെ തെക്കൻ പാദത്തിലെ ‘നഖം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 85

पश्यंति ये नराः सम्यक्तेऽपि पापविवर्जिताः । अश्वमेधसहस्रस्य प्राप्नुवंति फलं ध्रुवम्

ആരെല്ലാം അതിനെ യഥാവിധി ദർശിക്കുന്നു, അവർ പാപവിമുക്തരായി നിശ്ചയമായും സഹസ്ര അശ്വമേധയാഗത്തിന്റെ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 86

परतस्तस्य कूष्मांडमुनेस्तत्राश्रमं महत् । कूष्मांडेश्वरसंज्ञं तु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

അതിന് അപ്പുറം കൂഷ്മാണ്ഡ മുനിയുടെ മഹത്തായ ആശ്രമമുണ്ട്; ‘കൂഷ്മാണ്ഡേശ്വരൻ’ എന്ന തീർത്ഥം ത്രൈലോക്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 87

कोल्लादेवी स्थिता तत्र सर्वपापभयापहा । अन्तर्द्धानेन तां कोल्लां संप्राप्ता सा महानदी

അവിടെ കൊല്ലാ ദേവി അധിഷ്ഠിതയാണ്; അവൾ സർവ്വപാപഭയനാശിനി. അന്തർധാനം ചെയ്ത് ആ മഹാനദി കൊല്ലാ-ധാമത്തെ പ്രാപിച്ചു.

Verse 88

ततोऽप्यंतर्हिता भूत्वा संप्राप्ता तु मनोरमम् । सानुं मदनसंज्ञं तु क्षेत्रं सिद्धनिषेवितम्

പിന്നീട് അവൾ വീണ്ടും അന്തർധാനം ചെയ്ത്, മനോഹരമായ സ്ഥലത്തെത്തി—‘മദന’ എന്ന പേരുള്ള ചരിവിലേക്ക്—സിദ്ധന്മാർ സേവിക്കുന്ന പുണ്യക്ഷേത്രത്തിലേക്ക്.

Verse 89

ततोऽप्यंतर्हिता भूत्वा पुनः प्राप्ता हिमाचलम् । खादिरामोदनामानं सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलम्

വീണ്ടും അന്തർധാനം ചെയ്ത് അവൾ ഹിമാചലത്തെ പ്രാപിച്ചു—‘ഖാദിരാമോദ’ എന്ന സ്ഥലത്തെ—എല്ലാ ഋതുക്കളിലുമുള്ള പുഷ്പങ്ങളാൽ ദീപ്തമായത്.

Verse 90

तत्रारुह्य विलोक्याथ ददर्श सुमनोरमम । क्षारोदं पश्चिमाशास्थं घनवृंदमिवोन्नतम्

അവിടെ കയറി ചുറ്റും നോക്കിയപ്പോൾ അവൾ അതിമനോഹരമായ ദൃശ്യം കണ്ടു—പശ്ചിമദിക്കിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ക്ഷാരോദം, ഘനമേഘക്കൂട്ടംപോലെ ഉയർന്ന് നിന്നത്.

Verse 91

एवंविधं च तं तत्र सा विलोक्य महाप्रभा । हर्षात्पंचानना भूत्वा देवकार्यार्थमुद्यता

അത്തരമൊരു അത്ഭുതദൃശ്യം അവിടെ കണ്ട മഹാപ്രഭാ ദേവി ആനന്ദത്തിൽ പഞ്ചാനനയായി മാറി, ദേവകാര്യസിദ്ധിക്കായി സന്നദ്ധയായി.

Verse 92

हरिणी वज्रिणी न्यंकुः कपिला च सरस्वती । पंचस्रोताः स्थिता तत्र मुनिनोक्ता सरस्वती

അവിടെ മുനിമാർ പറഞ്ഞുപോലെ സരസ്വതി അഞ്ചു സ്രോതസ്സുകളായി നിലകൊണ്ടു—ഹരിണീ, വജ്രിണീ, ന്യങ്കു, കപിലാ, സരസ്വതി।

Verse 93

श्रमापनोदं कुर्वाणा मुनीनां यत्र संस्थिता । तत्तत्पादकमित्युक्तं तीर्थं तीर्थार्थिनां नृणाम् । सर्वेषां पातकानां च शोधनं तद्वरानने

അവൾ മുനിമാരുടെ ക്ഷീണം അകറ്റി എവിടെ നിലകൊള്ളുന്നുവോ, ആ സ്ഥലം തീർത്ഥം തേടുന്ന ജനങ്ങൾക്ക് ‘തത്തത്പാദക’ എന്ന തീർത്ഥമായി പ്രസിദ്ധം; ഹേ സുന്ദരമുഖിയേ, അത് സർവ്വപാപശോധനം ചെയ്യുന്നു।

Verse 94

खादिरामोदमासाद्य तत्रस्था वीक्ष्य सागरम् । गन्तुं प्रवृत्ता तं वह्निमादाय सुरसुन्दरि

ഖാദിരാമോദത്തെ പ്രാപിച്ച് അവിടെ നിന്നുകൊണ്ട് അവൾ സമുദ്രത്തെ നോക്കി; പിന്നെ, ഹേ സുരസുന്ദരീ, ആ അഗ്നിയെ എടുത്തുകൊണ്ട് മുന്നോട്ട് പോകാൻ പുറപ്പെട്ടു।

Verse 95

दग्ध्वा कृतस्मरं देवी पुनरादाय वाडवम् । समुद्रस्य समीपस्था स्थिता हृष्टत नूरुहा

ദേവി കൃതസ്മരനെ ദഹിപ്പിച്ച് വീണ്ടും വാഡവാഗ്നിയെ ഏറ്റെടുത്തു; സമുദ്രസമീപത്ത്, ഹേ സുകുമാരാംഗീ, അവൾ ഹർഷത്തോടെ അവിടെ തന്നെ നിലകൊണ്ടു।

Verse 96

ततः प्रविष्टा सा देवी अगाधे लवणांभसि । वाडवं वह्निमादाय जलमध्ये व्यसर्जयत्

അതിനുശേഷം ദേവി അഗാധമായ ലവണജലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; വാഡവാഗ്നിയെ എടുത്തുകൊണ്ട് അത് സമുദ്രജലത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ വിട്ടുവിട്ടു।

Verse 97

ततस्तस्याः पुनः प्रीतः स्वय मेव हुताशनः । तद्दृष्ट्वा दुष्करं कर्म वचनं चेदमब्रवीत्

അതിനുശേഷം ഹുതാശനൻ (അഗ്നി) സ്വയം വീണ്ടും അവളിൽ പ്രസന്നനായി. അവളുടെ ദുഷ്കരകർമ്മം കണ്ടു അദ്ദേഹം ഈ വചനങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 98

परितुष्टोऽस्मि ते भद्रे वरं वरय सुव्रते । तत्ते दास्याम्यहं प्रीतो यद्यपि स्यात्सु दुर्लभम्

ഹേ ഭദ്രേ, ഹേ സുവ്രതേ! ഞാൻ നിന്നിൽ പൂർണ്ണമായി തൃപ്തനാണ്. വരം ചോദിക്ക; അതി ദുർലഭമായാലും, പ്രസന്നനായി ഞാൻ നിനക്കു നൽകും.

Verse 99

ईश्वर उवाच । प्रगृह्य वलयं हस्तादिदं वचनमब्रवीत् । इदं मे वलयं वह्ने वक्त्रे धार्यं सदा त्वया

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—അവന്റെ കൈയിൽ നിന്നു വളയം എടുത്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഹേ വഹ്നേ (അഗ്നി), എന്റെ ഈ വളയം നീ നിന്റെ മുഖത്തിൽ സദാ ധരിക്കണം.’

Verse 100

अनेन शक्यते यावत्तावत्तोयं समाहर । न त्वया शोषणीयोऽयं समुदः सरितांपतिः

ഇതുകൊണ്ട് കഴിയുന്നത്ര വെള്ളം മാത്രം ശേഖരിക്കൂ; നദികളുടെ അധിപനായ ഈ സമുദ്രത്തെ നീ ഉണക്കരുത്.

Verse 101

बाढमित्येव चोक्त्वा स प्रविष्टो निधिमंभसाम् । एवमेषा महादेवि प्रभासे तु सरस्वती । गृहीत्वा वाडवं प्राप्ता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्

‘ബാഢം’ എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം ജലനിധിയായ (സമുദ്രമായ) സ്ഥലത്ത് പ്രവേശിച്ചു. ഇങ്ങനെ, ഹേ മഹാദേവി, പ്രഭാസത്തിൽ സരസ്വതി മുനിജനങ്ങളുടെ തൃപ്തിക്കായി വാഡവാഗ്നിയെ സ്വീകരിച്ച് അവിടെ എത്തി.

Verse 102

सा विश्रांता कुरुक्षेत्रे भद्रावर्ते च भामिनि । पुष्करे श्रीकला देवी प्रभासे च महानदी

ഹേ ഭാമിനി! അവൾ കുരുക്ഷേത്രത്തിലും ഭദ്രാവർത്തത്തിലും വിശ്രമം പ്രാപിച്ചു. പുഷ്കരത്തിൽ അവൾ ‘ശ്രീകലാ’ ദേവി, പ്രഭാസത്തിൽ അവൾ ‘മഹാനദി’യായി വിരാജിക്കുന്നു.

Verse 103

देवमातेति सा तत्र संस्थिता लवणोदधौ । अस्मिन्मन्वंतरे देवि आदौ त्रेतायुगे पुरा

അവിടെ ലവണോദധിയിൽ അവൾ ‘ദേവമാതാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതയായി. ഹേ ദേവി! ഈ മന്വന്തരത്തിൽ, പുരാതനകാലത്ത് ത്രേതായുഗത്തിന്റെ ആദിയിൽ…

Verse 104

इति वृत्तं सरस्वत्या वाडवाग्नेस्तथाभवत् । मन्वन्तरे व्यतीतेऽस्मिन्भविताऽन्यस्तु वाडवः

ഇങ്ങനെ സരസ്വതിയെയും വാഡവാഗ്നിയെയും സംബന്ധിച്ച ഈ വൃത്താന്തം സംഭവിച്ചു. ഈ മന്വന്തരമൊഴിഞ്ഞാൽ മറ്റൊരു വാഡവാഗ്നി ഉദ്ഭവിക്കും.

Verse 105

ज्वालामुखेति नाम्ना वै रुद्रक्रोधाद्भविष्यति । सरस्वत्यास्तथा नाम ख्यातिं ब्राह्मीति यास्यति

രുദ്രക്രോധത്തിൽ നിന്ന് അത് ‘ജ്വാലാമുഖ’ എന്ന നാമത്തോടെ ഉദ്ഭവിക്കും. അതുപോലെ സരസ്വതിയുടെ നാമം ‘ബ്രാഹ്മീ’യായി പ്രസിദ്ധി പ്രാപിക്കും.

Verse 106

सरस्वतीति वै लोके वर्तते नाम सांप्रतम् । अतीतं नाम यत्तस्याः कमंडलुभवेति च । रत्नाकरेति सामुद्रं सत्यं नामांतरं पुरा

ഇപ്പോൾ ലോകത്തിൽ അവൾ ‘സരസ്വതി’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. അവളുടെ മുൻ നാമം ‘കമണ്ഡലുഭവ’ ആയിരുന്നു; പുരാതനകാലത്ത് സമുദ്രബന്ധിയായ അവളുടെ സത്യ നാമാന്തരം ‘രത്നാകര’ ആയിരുന്നു.

Verse 107

अस्मिन्मन्वंतरे देवि सागरेति प्रकीर्तितम् । क्षांरोदेति भविष्यं तु नाम देवि प्रकीर्ति तम्

ഹേ ദേവി! ഈ മന്വന്തരത്തിൽ അവൾ ‘സാഗരാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയാണ്. ഭാവിയിൽ, ഹേ ദേവി, ‘ക്ഷാംരോദാ’ എന്ന നാമം പ്രഖ്യാതമാകും.

Verse 108

एवं जानाति यः कश्चित्स तीर्थफलमश्नुते । स्वर्गनिःश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती

ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലും അറിയുന്നുവെങ്കിൽ, അവൻ തീർത്ഥഫലം നിശ്ചയമായി അനുഭവിക്കും. കാരണം പ്രഭാസത്തിൽ സരസ്വതി സ്വർഗ്ഗാരോഹണത്തിനുള്ള ‘നിശ്രേണി’യായി ഉദ്ഭവിച്ചതായി പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 109

नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी । प्राची सरस्वती देवि सर्वत्र च सुदुर्लभा । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा

പുണ്യമില്ലാത്ത പുരുഷന്മാർക്ക് ഈ മഹാനദിയെ പ്രാപിക്കാനാവില്ല. ഹേ ദേവി! പ്രാചീ (പ്രാചീന) സരസ്വതി എല്ലായിടത്തും അത്യന്തം ദുർലഭം—വിശേഷിച്ച് കുരുക്ഷേത്രം, പ്രഭാസം, പുഷ്കരം എന്നിവിടങ്ങളിൽ.

Verse 110

एवंप्रभावा सा देवी वडवानल धारिणी । अग्नितीर्थसमीपस्था स्थिता देवी सरस्वती

അത്രയും മഹിമയുള്ള ആ ദേവി വഡവാനലത്തെ (അന്തരാഗ്നി) ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. ദേവി സരസ്വതി അഗ്നിതീർത്ഥത്തിനടുത്ത് നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 111

तामादौ पूजयेद्यस्तु स तीर्थफलमश्नुते । सागरं यच्च तत्तीर्थं पापघ्नं पुण्य वर्द्धनम्

ആദ്യം അവളെ പൂജിക്കുന്നവൻ തീർത്ഥയാത്രയുടെ ഫലം പ്രാപിക്കും. സമുദ്രത്തിലെ ആ തീർത്ഥം പാപനാശകവും പുണ്യവർദ്ധകവും ആകുന്നു.

Verse 112

दर्शनादेव तस्यैव महाक्रतुफलं लभेत् । अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः

അതിന്റെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ മഹായാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു. ഇവിടെ അഗ്നിചിത്, കപിലാ, സത്രി, രാജാവ്, ഭിക്ഷു, മഹോദധി എന്നീ നാമങ്ങൾ പറയുന്നു.

Verse 113

दृष्टमात्राः पुनंत्येते तस्मा त्पश्येद्धि भावितः । अग्नितीर्थे नरः स्नात्वा पावके प्रक्षिपेत्ततः । गुग्गुलं भारसहितं सोग्निलोके महीयते

ഇവയെ ദർശിച്ചതുമാത്രം ശുദ്ധിയാകുന്നു; അതിനാൽ ഭക്തിഭാവത്തോടെ ദർശിക്കണം. അഗ്നിതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, യഥോചിത അളവോടെ ഗുഗ്ഗുലു പാവകത്തിൽ അർപ്പിച്ചാൽ അവൻ അഗ്നിലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 114

एवं संक्षेपतः प्रोक्तो ह्यग्नि तीर्थमहोदयः । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्

ഇങ്ങനെ സംക്ഷേപമായി അഗ്നിതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്തായ മഹിമ പ്രസ്താവിച്ചു; സർവ്വപാപനാശിനിയായ സരസ്വതിയുടെ മഹാത്മ്യവും കൂടെ പറഞ്ഞു.

Verse 115

स्नात्वाग्नितीर्थे विधिवत्कंकणं प्रक्षिपेततः । सुवर्णस्य महादेवि यथावित्तानु सारतः

ഹേ മഹാദേവി! അഗ്നിതീർത്ഥത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത്, പിന്നെ തൻ്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് സ്വർണ്ണകങ്കണം അർപ്പിക്കണം.

Verse 116

ततः सरस्वतीं पूज्य कपर्दिनमथार्चयेत्

അതിനുശേഷം സരസ്വതിയെ പൂജിച്ച്, പിന്നെ കപർദിൻ (ശിവൻ)നെ അർച്ചിക്കണം.

Verse 117

ततः केदारनामानं भीमेश्वरमतःपरम् । भैरवेश्वरनामानं चण्डीश्वरमतः परम्

അതിനുശേഷം കേദാരനാമധാരിയായ ശിവനെ പൂജിക്കണം; പിന്നെ ഭീമേശ്വരനെ. തുടർന്ന് ഭൈരവേശ്വരനാമക ശിവനെ, അതിനുശേഷം ചണ്ഡീശ്വരനെ ആരാധിക്കണം.

Verse 118

ततः सोमेश्वरं देवं पूजयेद्विधिवन्नरः । नवग्रहेश्वरानिष्ट्वा रुद्रैकादशकं तथा

അതിനുശേഷം മനുഷ്യൻ വിധിപൂർവ്വം ദേവൻ സോമേശ്വരനെ പൂജിക്കണം. നവഗ്രഹേശ്വരന്മാരെ യഥാവിധി ആരാധിച്ച്, അതുപോലെ ഏകാദശ രുദ്രന്മാരെയും പൂജിക്കണം.

Verse 119

ततः संपूजयेद्देवं ब्रह्माणं बालरूपिणम् । एवं रौद्री समाख्याता यात्रा पातकनाशिनी

അതിനുശേഷം ബാലരൂപധാരിയായ ദേവൻ ബ്രഹ്മാവിനെ സമ്യകമായി പൂജിക്കണം. ഇങ്ങനെ ‘രൗദ്രീ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഈ യാത്ര പാപനാശിനിയാണ്.

Verse 121

एवं कृत्वा ततो गच्छेन्महादेवीं सरस्वतीम्

ഇങ്ങനെ ചെയ്ത ശേഷം മഹാദേവി സരസ്വതിയിലേക്കു പോകണം.

Verse 122

सरस्वतीवससमा कुतो गुणाः सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः । सरस्वतीं प्राप्य दिवं गता नराः पुनः स्मरिष्यंति नदीं सरस्वतीम्

സരസ്വതിയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ വസിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള ഗുണങ്ങൾ എവിടെ? സരസ്വതിയോടൊപ്പം വസിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള ആനന്ദം എവിടെ? സരസ്വതിയെ പ്രാപിച്ച് സ്വർഗ്ഗത്തിലെത്തിയ മനുഷ്യരും പിന്നെയും സരസ്വതി നദിയെ തന്നെ സ്മരിക്കുന്നു.