Adhyaya 257

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि त्रितकूपमिति स्मृतम् । नंदादित्यस्य पूर्वेण योजनत्रितयेन तु

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—അതിനുശേഷം, ഹേ മഹാദേവി, ‘ത്രിതകൂപം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ സ്ഥലത്തേക്കു പോകണം; അത് നന്ദാദിത്യത്തിന്റെ കിഴക്കായി മൂന്ന് യോജന ദൂരത്തിലാണ്।

Verse 2

पुरा बभूव राजेन्द्रः सौराष्ट्रविषये सुधीः । आत्रेय इति विख्यातो वेदवेदांगपारगः

പുരാതനകാലത്ത് സൗരാഷ്ട്രദേശത്ത് ഒരു വിവേകശാലിയായ രാജേന്ദ്രൻ ഉണ്ടായിരുന്നു; ‘ആത്രേയൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനും വേദ-വേദാംഗങ്ങളിൽ പാരംഗതനും ആയിരുന്നു।

Verse 3

तस्य पुत्रत्रयं जज्ञ ऋतुकालाभिगामिनः । एकतश्चद्वितश्चैव त्रितश्चैवेति भामिनि

അവനു മൂന്നു പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു; അവർ ഋതുകാലത്തിൽ മാത്രമേ ഭാര്യാഗമനധർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവരായിരുന്നൂ. ഹേ ഭാമിനി, അവരുടെ പേരുകൾ ഏകത, ദ്വിത, ത്രിത എന്നായിരുന്നു.

Verse 4

त्रितस्तेषां कनिष्ठोऽभूद्वेदवेदांगपारगः । सर्वैरेव गुणैर्युक्तो मूर्खो ज्येष्ठौ बभूवतुः

അവരിൽ ത്രിത കനിഷ്ഠൻ; അവൻ വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പാരംഗതനായി. സർവ്വഗുണസമ്പന്നനായ അവൻ ശ്രേഷ്ഠൻ; എന്നാൽ രണ്ടു ജ്യേഷ്ഠന്മാർ മൂഢരായി തന്നെ നിന്നു.

Verse 5

कस्यचित्त्वथकालस्य आत्रेयो द्विज सत्तमः । तपः कृत्वा तु विपुलं कालधर्ममुपेयिवान्

പിന്നീട് കുറെക്കാലത്തിന് ശേഷം, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായ ആത്രേയൻ മഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്ത് കാലധർമ്മം പ്രാപിച്ച് ദേഹത്യാഗം ചെയ്തു.

Verse 6

ततस्तेषां त्रितो राजा बभूव गुणवत्तरः । धुरमाकर्षयामास पुत्रोऽयं तस्य या पुरा

അതിനുശേഷം അവരിൽ ത്രിത ഗുണങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായി രാജാവായി. പൂർവകാലം മുതൽ അവൻ അവന്റെ പുത്രൻ തന്നെയായിരുന്നു; ഉത്തരവാദിത്വത്തിന്റെ ഭാരധുരം അവൻ തന്നെ ഏറ്റെടുത്തു.

Verse 7

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना कथं यज्ञं करोम्यहम् । सन्निमंत्र्य द्विजश्रेष्ठान्यज्ञकर्मस्वधिष्ठितान्

അപ്പോൾ അവനിൽ ഈ ചിന്ത ഉദിച്ചു—“ഞാൻ യജ്ഞം എങ്ങനെ നടത്തും?” യജ്ഞകർമ്മങ്ങളിൽ നിഷ്ഠിതരായ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരെ അവൻ വിധിപൂർവ്വം ക്ഷണിച്ചു.

Verse 8

इन्द्रादींश्च सुरान्सर्वानावाह्य विधिपूर्वकम् । दक्षिणार्थं द्विजेन्द्राणां प्रभासं स जगाम ह । गृहीत्वा भ्रातरौ ज्येष्ठौ गवार्थं प्रस्थितो द्विजः

വിധിപൂർവം ഇന്ദ്രാദി സർവ്വദേവന്മാരെയും ആവാഹനം ചെയ്ത്, ദ്വിജേന്ദ്രന്മാരുടെ ദക്ഷിണാർത്ഥം പ്രഭാസത്തിലേക്ക് അവൻ പുറപ്പെട്ടു. രണ്ട് ജ്യേഷ്ഠ സഹോദരന്മാരെയും കൂട്ടി, ഗോകാര്യത്തിനായി ആ ദ്വിജൻ യാത്രയായി.

Verse 9

यस्य यस्य गृहे याति स त्रितो वेदपारगः । तत्र तत्र वरां पूजां लेभे गाश्चैव पुष्कलाः

വേദപാരഗനായ ത്രിതൻ ഏത് ഏത് വീട്ടിൽ ചെന്നാലും, അവിടെ അവന് ഉത്തമമായ പൂജയും സത്കാരവും ലഭിച്ചു; സമൃദ്ധമായ പശുക്കളും ലഭിച്ചു.

Verse 10

एवं स गोधनं प्राप्य भ्रातृभ्यां सहितस्तदा । गृहाय प्रस्थितो देवि निर्वृतिं परमां गतः

ഇങ്ങനെ ഗോധനം ലഭിച്ച് സഹോദരന്മാരോടുകൂടെ, ഹേ ദേവീ, അവൻ വീട്ടിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു; പരമ നിർവൃതിയെ പ്രാപിച്ചു.

Verse 11

त्रितस्ताभ्यां पुरो याति पृष्ठतो भ्रातरौ च तौ । गोधनं चालयंतस्ते प्रभासं क्षेत्रमागताः

ത്രിതൻ മുന്നിൽ നടന്നു; ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ പിന്നിൽ പശുക്കൂട്ടത്തെ ഓടിച്ചുകൊണ്ട് വന്നു. ഇങ്ങനെ അവർ പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെത്തി.

Verse 12

अथ तद्गोधनं दृष्ट्वा भूरि दानार्थमाहृतम् । भ्रातृभ्यां त्रितये चेति पापा मतिरजायत

അപ്പോൾ ദാനാർത്ഥമായി കൊണ്ടുവന്ന ആ മഹത്തായ ഗോധനം കണ്ടപ്പോൾ, ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരുടെ മനസ്സിൽ പാപബുദ്ധി ഉദിച്ചു—“ഇത് ത്രിതന്റെയും, ഞങ്ങളുടെയും (കയ്യടക്കാൻ)!”

Verse 13

परस्परमूचतुस्तौ भ्रातरौ दुष्टचेतसौ । त्रितो यज्ञेषु कुशलो वेदेषु कुशलस्तथा

അപ്പോൾ ദുഷ്ടചിത്തരായ ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ പരസ്പരം പറഞ്ഞു— “ത്രിതൻ യജ്ഞങ്ങളിൽ നിപുണൻ; വേദങ്ങളിലും അതുപോലെ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ।”

Verse 14

मान्यः पूज्यश्च सर्वत्र आवां मूर्खौ निरर्थकौ । एतद्धि गोधनं सर्वं त्रितो दास्यति सन्मखे

“അവൻ എല്ലായിടത്തും മാന്യനും പൂജ്യനും; ഞങ്ങൾ രണ്ടുപേരും മൂഢർ, നിരർത്ഥകർ. ഈ മുഴുവൻ ഗോധനം ത്രിതൻ സജ്ജനരുടെ സന്നിധിയിൽ യജ്ഞത്തിൽ ദാനം ചെയ്യും।”

Verse 15

अस्माकं पितृपर्यातो यदाप्तं तत्समं भवेत् । तस्मादत्रैव युक्तोऽस्य वधो वै त्रितयज्ञिनः

“പിതൃപരമ്പരയായി ഞങ്ങൾക്ക് ലഭിച്ചതിന് (സമം) ആകുക നാം അത് കൈവശപ്പെടുത്തുമ്പോഴേ. അതിനാൽ ഇവിടെ തന്നേ യജ്ഞകർതാവായ ത്രിതനെ വധിക്കുന്നതുതന്നെ യുക്തം।”

Verse 16

एवं तौ निश्चयं कृत्वा प्रस्थितौ भ्रातरावुभौ । त्रितस्तु पुरतो याति निर्विकल्प ऋजुः सुधीः

ഇങ്ങനെ തീരുമാനമെടുത്ത് ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ പുറപ്പെട്ടു. എന്നാൽ ത്രിതൻ അവരുടെ മുമ്പിൽ നടന്നു—നിർവികൽപൻ, ഋജു, സുദ്ഭുദ്ധി, സംശയരഹിതൻ.

Verse 17

अनु तत्र समुत्तस्थौ व्याघ्रो रौद्रतराकृतिः । व्यादितास्यो रवं देवि व्यनद्भैरवं ततः

അപ്പോൾ അവരുടെ പിന്നിൽ അത്യന്തം രൗദ്രാകൃതിയുള്ള ഒരു കടുവ എഴുന്നേറ്റു. ദേവീ, വായ് പിളർത്തി അത് ഭയങ്കരമായ ഭൈരവ ഗർജ്ജനം മുഴക്കി.

Verse 18

तस्य शब्देन ता गावो नष्टा जग्मुर्दिशो दश । अन्धकूपो महांस्तत्र प्रदेशे दारुणोऽभवत्

ആ ഗർജ്ജനശബ്ദം കേട്ട് ആ പശുക്കൾ ചിതറി നഷ്ടപ്പെട്ടു, പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി. ആ പ്രദേശത്ത് കാണുന്നതിന് തന്നെ ഭയാനകമായ ഒരു മഹാ ‘അന്ധകൂപം’ ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 19

एकतो दारुणो व्याघ्रः कूपोऽन्यत्र सुदारुणः । दृष्ट्वा ते भ्रातरः सर्वे भयोद्विग्नाः प्रदुद्रुवुः

ഒരു വശത്ത് ഭയാനകമായ വ്യാഘ്രം, മറ്റെവിടെ അത്യന്തം ദാരുണമായ കൂപം. അത് കണ്ട എല്ലാ സഹോദരന്മാരും ഭയവിഹ്വലരായി പരിഭ്രാന്തിയിൽ ഓടിപ്പോയി.

Verse 20

अथ ते विषमं प्राप्य तटं कूपस्य भामिनि । स्थिता यावद्गतो व्याघ्रस्ततो गंतुं मनो दधुः

പിന്നീട്, ഹേ ഭാമിനി, അവർ കൂപത്തിന്റെ അസമമായ കരയിലെത്തി അവിടെ തന്നെ നിന്നു. വ്യാഘ്രം മാറിപ്പോകുന്നതുവരെ കാത്തു; അത് പോയശേഷം മുന്നോട്ട് പോകാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു.

Verse 21

अथ ताभ्यां त्रितो देवि भ्रातृभ्यां नृपसत्तम । प्रक्षिप्तो दारुणे कूपे जीर्णे तोयविवर्जिते

അപ്പോൾ, ഹേ ദേവീ—ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠാ—ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ ത്രിതനെ ഭയാനകമായ ഒരു കൂപത്തിലേക്ക് തള്ളിവിട്ടു; അത് ജീർണ്ണവും ജലരഹിതവും വരണ്ടതുമായിരുന്നു.

Verse 22

ततस्तद्गोधनं गृह्य प्रस्थितौ हृष्टमानसौ । त्रितस्तु पतितस्तत्र कूपे जलविवर्जिते

അതിനുശേഷം അവർ ആ ഗോധനം എടുത്തുകൊണ്ട് ഹർഷിതമനസ്സോടെ പുറപ്പെട്ടു. എന്നാൽ ത്രിതൻ അവിടെ തന്നെ ജലരഹിതമായ കൂപത്തിൽ വീണുകിടന്നു.

Verse 23

चिन्तयामास मेधावी नाहं शोचामि जीवितुम् । मयाहूता द्विजश्रेष्ठा यज्ञार्थं वेदपारगाः । इन्द्राद्याश्च सुराः सर्वे स क्रतुः स्यान्न मे त्वतः

മെധാവി മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു—“എന്റെ ജീവൻ സംബന്ധിച്ച് ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല. യജ്ഞാർത്ഥമായി ഞാൻ വേദപാരംഗതരായ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരെയും ഇന്ദ്രാദി സർവ്വദേവന്മാരെയും ക്ഷണിച്ചിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ എന്റെ കാരണത്താൽ ആ ക്രതു പരാജയപ്പെടരുത്।”

Verse 24

स एवं चिन्तयामास वेदवेदांगपारगः । मानसं यज्ञमारभ्य तत्रैव वरवर्णिनि

ഇങ്ങനെ വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പാരംഗതനായ ആ ബ്രാഹ്മണൻ അന്തർമനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു; അവിടെയേ, ഹേ മനോഹരവർണ്ണിനീ, അവൻ മാനസയജ്ഞം ആരംഭിച്ചു।

Verse 25

स्वयमेव स सूक्तानि प्रोक्त्वा प्रोक्त्वा द्विजोत्तमः । कृतवान्बालुकाहोमं तेन तुष्टाश्च देवताः

ആ ദ്വിജോത്തമൻ സ്വയം സൂക്തങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ജപിച്ച് ബാലുകാ-ഹോമം നടത്തി; ആ കർമത്താൽ ദേവതകൾ പ്രസന്നരായി।

Verse 26

श्रद्धां तस्य विदित्वा तु भूयस्तृप्तास्तु देवताः । आगत्य ब्राह्मणं प्रोचुः कूपमध्ये व्यवस्थितम्

അവന്റെ ശ്രദ്ധ അറിയുകയും ദേവതകൾ കൂടുതൽ തൃപ്തരാകുകയും ചെയ്തു; അവർ വന്ന് കിണറ്റിനുള്ളിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന ബ്രാഹ്മണനോട് സംസാരിച്ചു।

Verse 27

देवा ऊचुः । भोभो विप्र त्वया नूनं सर्वे संतर्पिता वयम् । मानसेन तु यज्ञेन तस्माद्ब्रूहि मनोगतम्

ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—“ഹേ വിപ്രാ! നിന്റെ മാനസയജ്ഞം കൊണ്ടു ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും നിശ്ചയമായി സന്തൃപ്തരായി. അതിനാൽ നിന്റെ മനസ്സിലെ അഭിലാഷം പറയുക।”

Verse 28

ब्राह्मण उवाच । यदि देवाः प्रसन्ना मे कूपान्निष्कमणे त्वहम् । यष्टा स्वं मंदिरं गत्वा देवयज्ञं करोम्यहम्

ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—ദേവന്മാർ എനിക്കു പ്രസന്നരായാൽ, ഞാൻ ഈ കിണറ്റിൽ നിന്നു പുറത്തുവരാൻ കഴിയട്ടെ. എന്റെ വീട്ടിലേക്കു പോയി ഞാൻ വിധിപൂർവ്വം ദേവയജ്ഞം നടത്തും.

Verse 29

ईश्वर उवाच । अथ देवैः समादिष्टा तस्मिन्कूपे सरस्वती । निर्गत्य वसुधां भित्त्वा पूरयामास वारिणा

ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദേവന്മാരുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം സരസ്വതി ആ കിണറ്റിൽ പ്രത്യക്ഷയായി; ഭൂമിയെ ഭേദിച്ച് ജലത്തോടെ അതിനെ നിറച്ചു.

Verse 30

अथ निष्क्रम्य विप्रोऽसौ यातः स्वभवनं प्रति । ततः प्रभृति देवेशि त्रितकूपः स उच्यते

അപ്പോൾ ആ ബ്രാഹ്മണൻ പുറത്തുകടന്ന് തന്റെ വീട്ടിലേക്കു പോയി. ദേവേശീ, അന്നുമുതൽ ആ സ്ഥലം ‘ത്രിതകൂപം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 31

स्नात्वा तत्र शुचिर्भूत्वा त्वथ संतर्पयेत्पितॄन् । अश्वमेधमवाप्नोति सर्वपापविवर्जितः

അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധനായി പിതൃകളെ തർപ്പണത്തോടെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നവൻ സർവ്വപാപവിമുക്തനായി അശ്വമേധയജ്ഞഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 32

तिल दानं तु देवेशि तत्र शस्तं सकाञ्चनम् । पितॄणां वल्लभं तीर्थं नित्यं चैव तु भामिनि

ഹേ ദേവേശീ, അവിടെ സ്വർണ്ണസഹിതമായ എള്ളുദാനം അത്യന്തം പ്രശംസനീയമാണ്. ഹേ ഭാമിനി, ആ തീർത്ഥം പിതൃകൾക്ക് നിത്യപ്രിയമാണ്.

Verse 33

अग्निष्वात्ता बर्हिषद आयंतुन इति स्मृताः । ये दिव्याः पितरो देवि तेषां सांनिध्यमत्र हि

‘അഗ്നിഷ്വാത്ത’യും ‘ബർഹിഷദ്’യും ആയ പിതൃഗണങ്ങളെ “വരിക” എന്ന ആഹ്വാനത്തോടെ സ്മരിക്കുന്നു. ഹേ ദേവി, ആ ദിവ്യ പിതൃകളുടെ സാന്നിധ്യം ഇവിടെ നിശ്ചയമായും നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 34

दर्शनादपि तीर्थस्य तस्य वै सुरसत्तमे । मुच्यन्ते प्राणिनः पापादाजन्ममरणांतिकात्

ഹേ ദേവശ്രേഷ്ഠാ, ആ തീർത്ഥം വെറും ദർശനം ചെയ്താലും ജീവികൾ പാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരാകുന്നു—ജന്മം മുതൽ മരണാന്തം വരെ ചേർന്ന് നിൽക്കുന്ന പാപത്തിൽ നിന്ന്।

Verse 35

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत् । प्रभासं क्षेत्रमासाद्य यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः

അതുകൊണ്ട്, എല്ലാ പരിശ്രമത്തോടെയും അവിടെ വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ആചരിക്കണം; പ്രഭാസക്ഷേത്രം പ്രാപിച്ച്, ആരെങ്കിലും തന്റെ പരമ ശ്രേയസ്സിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ।

Verse 257

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये त्रितकूपमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീസ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ എൺപത്തൊന്നായിരം ശ്ലോകങ്ങളുള്ള സംഹിതയിൽ, ഏഴാം പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ആദ്യ ‘പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യ’ വിഭാഗത്തിൽ, ‘ത്രിതകൂപതീർത്ഥമാഹാത്മ്യവർണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള ഇരുനൂറ്റി അൻപത്തേഴാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തമായി।