Adhyaya 11

Verse 1

सूत उवाच । इति प्रोक्ता तदा देवि विस्मयोत्फुल्ललोचना । रोमांचकञ्चुका सुभ्रूः पुनः पप्रच्छ भूसुराः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ദേവി വിസ്മയത്തോടെ വിരിഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, രോമാഞ്ചം മൂടിയ ദേഹത്തോടെ, മനോഹര ഭ്രൂകളോടെ, വീണ്ടും ആ ദിവ്യ ഋഷിയെ ചോദ്യം ചെയ്തു.

Verse 2

देव्युवाच । धन्याऽहं कृतपुण्याऽहं तपः सुचरितं मया । यदेष क्षेत्र महिमा महादेवान्मया श्रुतः

ദേവി പറഞ്ഞു—ഞാൻ ധന്യയാണ്, ഞാൻ പുണ്യവതിയാണ്; എന്റെ തപസ്സ് സുസംപന്നമായി, കാരണം മഹാദേവനിൽ നിന്ന് ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹിമ ഞാൻ ശ്രവിച്ചു.

Verse 3

भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । पृष्टं तु यन्मया पूर्वं तत्सर्वं कथितं हर

ഹേ ഭഗവൻ, ദേവദേവേശ, സംസാരസമുദ്രം കടത്തുന്ന താരകാ! ഞാൻ മുമ്പ് ചോദിച്ചതെല്ലാം നീ പറഞ്ഞുതീർത്തു, ഹേ ഹര.

Verse 4

पुनश्च देवदेवेश त्वद्वाक्यामृतरंजिता । न तृप्तिमधिगच्छामि देवदेव महेश्वर

എന്നിരുന്നാലും, ഹേ ദേവദേവേശ, നിന്റെ വാക്യാമൃതത്തിൽ രസിച്ചിട്ടും എനിക്ക് തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നില്ല—ഹേ ദേവദേവ, ഹേ മഹേശ്വര.

Verse 5

किंचित्प्रष्टुमनाश्चास्मि प्रभासक्षेत्रविस्तरम् । तन्मे कथय कामेश दयां कृत्वा जगत्प्रभो

പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിന്റെ വിപുലതയെക്കുറിച്ച് ഞാൻ അല്പം കൂടി ചോദിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഹേ കാമേശാ, ഹേ ജഗത്പ്രഭോ, കരുണചെയ്ത് അത് എനിക്ക് പറയണമേ.

Verse 6

ईश्वर उवाच । पृथिव्या मध्यगर्भस्थं जंबूद्वीपमिति स्मृतम् । तच्च वै नवधा भिन्नं वर्षभेदेन सुन्दरि

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—പൃഥ്വിയുടെ മദ്ധ്യഗർഭത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതാണ് ‘ജംബൂദ്വീപം’ എന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു. ഹേ സുന്ദരി, അത് വർഷഭേദത്താൽ തീർച്ചയായും ഒൻപതായി വിഭജിതമാണ്.

Verse 7

तस्याद्यं भारतं वर्षं तच्चापि नवधा स्मृतम् । नवयोजनसाहस्रं दक्षिणोत्तरमानतः

അവയിൽ ആദ്യം ഭാരതവർഷം; അതും ഒൻപതായി സ്മൃതമാണ്. തെക്കിൽ നിന്ന് വടക്കുവരെ അതിന്റെ അളവ് ഒൻപതിനായിരം യോജനകൾ.

Verse 8

अशीतिश्च सहस्राणि पूर्वपश्चायतं स्मृतम् । उत्तरे हिमवानस्ति क्षीरोदो दक्षिणे स्मृतः

കിഴക്കിൽ നിന്ന് പടിഞ്ഞാറുവരെ അതിന്റെ വ്യാപ്തി എൺപതിനായിരം (യോജന) എന്നു സ്മൃതമാണ്. വടക്കിൽ ഹിമവാൻ ഉണ്ട്; തെക്കിൽ ക്ഷീരോദ (സമുദ്രം) സ്മൃതമാണ്.

Verse 9

एतस्मिन्नंतरे देवि भारतं क्षेत्रमुत्तमम् । कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं युगचतुष्टयम्

ഹേ ദേവി, ഈ പരിധിക്കുള്ളിൽ ഭാരതം തന്നെയാണ് ഉത്തമക്ഷേത്രം. ഇവിടെ തന്നെയാണ് കൃതം, ത്രേതാ, ദ്വാപരം, തിഷ്യ (കലി) എന്നിങ്ങനെ നാലു യുഗങ്ങൾ ഗണിക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 10

अत्रैवैषा युगावस्था चतुर्वर्णश्च वै जनः । चत्वारि त्रीणि च द्वे च तथैवैक शरच्छतम्

ഇവിടെയേ യುಗങ്ങളുടെ ക്രമവ്യവസ്ഥയും, ഇവിടെയേ മനുഷ്യർ ചതുര്‍വർണ്ണമായി വിന്യസ്തരുമാണ്. കൃത, ത്രേതാ, ദ്വാപര, കലി—ഈ യುಗങ്ങളുടെ അളവ് ക്രമമായി നാല്, മൂന്ന്, രണ്ട്, ഒന്ന് ‘ശരദ്-ശതം’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 11

जीवन्त्यत्र नरा देवि कृतत्रेतादिषु क्रमात् । यदेतत्पार्थिवं पद्मं चतुष्पत्रं मयोदितम्

ഹേ ദേവീ! ഇവിടെ മനുഷ്യർ കൃത, ത്രേതാ മുതലായ യುಗങ്ങളിൽ ക്രമമായി (യോഗ്യമായ ആയുസ്സും ധർമ്മവും സഹിതം) ജീവിക്കുന്നു. ഞാൻ പറഞ്ഞ ഈ ഭൗമപദ്മം ചതുഷ്പത്രം, അഥവാ നാലു ദളങ്ങളുള്ളതാണ്.

Verse 12

वर्षाणि भारताद्यानि पत्राण्यस्य चतुर्द्दिशम् । भारतं केतुमालं च कुरु भद्राश्वमेव च

ഭാരതം മുതലായ വർഷങ്ങൾ ഈ (ഭൂമി-രൂപ) പദ്മത്തിന്റെ ദളങ്ങളാണ്; അവ നാലു ദിക്കുകളിലായി വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു—ഭാരതം, കേതുമാലം, കുരു, ഭദ്രാശ്വം.

Verse 13

भारतं नाम यद्वर्षं दाक्षिणात्यं मयोदितम् । दक्षिणापरतो यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः

‘ഭാരതവർഷം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ദേശത്തെ ഞാൻ ദക്ഷിണദേശമായി വിവരണം ചെയ്തു. അതിന്റെ കിഴക്കിലും, തെക്കും പടിഞ്ഞാറും മഹാസമുദ്രം; വടക്കിൽ ഹിമവാൻ—അതുകൊണ്ട് അത് വില്ലിന്റെ ഞാണുപോലെ ആകൃതിയുള്ളതാണ്.

Verse 14

तदेतद्भारतं वर्षं सर्वबीजं वरानने । तत्कर्मभूमिर्नान्यत्र संप्राप्तिः पुण्यपापयोः

ഹേ വരാനനേ! ഈ ഭാരതവർഷം സർവ്വഫലപ്രാപ്തിയുടെ ബീജസ്വരൂപമാണ്. ഇതാണ് കർമ്മഭൂമി; മറ്റെവിടെയും കർമ്മത്തിലൂടെ പുണ്യപാപങ്ങളുടെ ഇത്തരമൊരു പ്രാപ്തി ഇല്ല.

Verse 15

देवानामपि देवेशि सदैवैष मनोरथः । अपि मानुष्यमाप्स्यामो भारते प्रत्युत क्षितौ

ഹേ ദേവേശി! ദേവന്മാർക്കും നിത്യവും ഇതേ പ്രിയമായ മനോരഥം— ‘ഭാരതഭൂമിയിലെ ഭൂമിയിൽ ഞങ്ങൾക്ക് മനുഷ്യജന്മം ലഭിക്കട്ടെ’ എന്നു.

Verse 16

भद्राश्वेऽश्वशिरा विष्णुर्भारते कूर्मसंस्थितः । वराहः केतुमाले च मत्स्यरूपस्तथोत्तरे

ഭദ്രാശ്വ-വർഷത്തിൽ വിഷ്ണു അശ്വശിരാ (ഹയഗ്രീവ) രൂപത്തിൽ വിരാജിക്കുന്നു; ഭാരത-വർഷത്തിൽ കൂർമരൂപത്തിൽ സ്ഥാപിതനാണ്; കേതുമാലയിൽ വരാഹരൂപത്തിൽ, ഉത്തരദേശത്ത് മത്സ്യരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

Verse 17

तेषु नक्षत्रविन्यासाद्विषयाः समवस्थिताः । चतुर्ष्वपि महादेवि विग्रहो नव पादकः

ആ പ്രദേശങ്ങളിൽ നക്ഷത്രവിന്യാസപ്രകാരം വിഷയപ്രദേശങ്ങൾ ക്രമമായി സ്ഥാപിതമാണ്. ഹേ മഹാദേവീ! നാലു ദിക്കുകളിലും പ്രകടമായ വിഗ്രഹം നവപാദ (ഒമ്പത് ഭാഗങ്ങൾ/പദങ്ങൾ) ഉള്ളതാണ്.

Verse 18

भारतो यो महादेवि कूर्मरूपेण संस्थितः । नक्षत्रग्रहविन्यासं तस्य ते कथयाम्यहम्

ഹേ മഹാദേവീ! കൂർമരൂപത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ ഈ ഭാരതത്തിന്റെ നക്ഷത്ര-ഗ്രഹ വിന്യാസം ഞാൻ ഇപ്പോൾ നിനക്കു വിവരിക്കുന്നു.

Verse 19

प्राङ्मुखो भगवान्देवो कूर्मरूपी व्यवस्थितः । आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं प्रिये

ഹേ പ്രിയേ! കിഴക്കോട്ടു മുഖം തിരിഞ്ഞ ഭഗവാൻ ദേവൻ കൂർമരൂപത്തിൽ സ്ഥിതനായി ഭാരതവർഷത്തെ ആവൃതമാക്കുന്നു; ഈ പ്രിയദേശം നവഭേദങ്ങളായി വിഭജിതമാണ്.

Verse 20

नवधा संस्थितस्यास्य नक्षत्राणि निबोध मे । कृत्तिका रोहिणी सौम्यं तृतीयं कूर्मपृष्ठिगम्

നവധാ വിഭജിതമായ ഈ ഭാരതത്തിന്റെ നക്ഷത്രങ്ങളെ എന്നിൽ നിന്നു ഗ്രഹിക്കൂ. കൃത്തിക, രോഹിണി, സൗമ്യം (മൃഗശീർഷം)—ഈ മൂന്നും കൂർമ്മത്തിന്റെ പൃഷ്ഠത്തിൽ സ്ഥിതമാണെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 21

रौद्रं पुनर्वसुः पुष्यं नक्षत्रत्रितयं मुखे । आश्लेषाख्यं तथा पैत्रं फाल्गुनी प्रथमा प्रिये

രൗദ്രം (ആർദ്ര), പുനർവസു, പുഷ്യ—ഈ നക്ഷത്രത്രയം കൂർമ്മമുഖത്തിൽ. തുടർന്ന് ആശ്ലേഷാ, പൈത്രം (മഘ) കൂടാതെ പ്രഥമ ഫാൽഗുനി (പൂർവ), ഹേ പ്രിയേ.

Verse 22

नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्वदक्षिणम् । फाल्गुनी चोत्तरा हस्तं चित्रा चर्क्षत्रयं स्मृतम्

തെക്കുകിഴക്കൻ പാദത്തിൽ നക്ഷത്രത്രയം ആശ്രിതമാണ്. അവിടെ ഉത്തര ഫാൽഗുനി, ഹസ്ത, ചിത്ര—ഈ മൂന്നും ഒരുകൂട്ടമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 23

कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ चर्क्षपादं तथाऽपरम् । स्वाती विशाखा मैत्रं च नैरृते त्रितयं स्मृतम्

കൂർമ്മത്തിന്റെ തെക്കൻ കുക്ഷിയിൽ നക്ഷത്രക്രമത്തിന്റെ മറ്റൊരു ഭാഗമുണ്ട്. നൈഋത്യത്തിൽ സ്വാതി, വിശാഖ, മൈത്രം (അനുരാധ)—ഈ ത്രയം സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 24

ऐंद्रं मूलं तथाषाढा पृष्ठे तु त्रितयं स्मृतम् । आषाढा श्रवणं चैव धनिष्ठा चात्र शब्दिता

പൃഷ്ഠത്തിൽ ഐന്ദ്രം (ജ്യേഷ്ഠ), മൂലം, ആഷാഢ—ഈ ത്രയം സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ആഷാഢ, ശ്രവണ, ധനിഷ്ഠ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 25

नक्षत्रितयं पादे वायव्ये तु यशस्विनि । वारुणं चैव नक्षत्रं तथा प्रोष्ठपदाद्वयम्

യശസ്വിനീ! വടക്കുപടിഞ്ഞാറ് പാദത്തിൽ നക്ഷത്രത്രയം സ്ഥിതമാണ്—വാരുണ നക്ഷത്രം (ശതഭിഷജ്) കൂടാതെ പ്രോഷ്ഠപദാ ദ്വയം (പൂർവ-ഉത്തര)।

Verse 26

कूर्मस्य वामकुक्षौ तु त्रितयं संस्थितं प्रिये । रेवती चाश्विदैवत्यं याम्यं चर्क्षमिति त्रयम् । ईशपादे समाख्यातं शुभाशुभफलं शृणु

പ്രിയേ! കൂർമത്തിന്റെ ഇടത് കുശിയിൽ നക്ഷത്രത്രയം സ്ഥിതമാണ്—രേവതി, അശ്വിനീദൈവത്യ നക്ഷത്രം, യാമ്യ (തെക്ക്) നക്ഷത്രം—ഈ മൂന്ന്. ഇവ ഈശപാദത്തിൽ പെട്ടവയെന്ന് പറയുന്നു; ഇനി ശുഭാശുഭ ഫലം കേൾക്കുക।

Verse 27

यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्धैन्यतो भयम् । तद्देशस्य महादेवि तथोत्कर्षे शुभागमः

ഹേ മഹാദേവി! ഏത് നക്ഷത്രത്തിന്റെയും അധിപനായ ഗ്രഹം പീഡിതനായാൽ ആ ദേശത്ത് ദൈന്യജന്യ ഭയം ഉണ്ടാകും; അതേ ഗ്രഹം ഉന്നതിയിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ ആ ഭൂമിക്ക് ശുഭഫലാഗമനം സംഭവിക്കും।

Verse 28

एष कूर्मो मयाख्यातो भारते भगवानिह । नारायणो ह्यचिंत्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्

ഇങ്ങനെ ഞാൻ ഭാരതത്തിൽ ഈ ഭഗവാൻ കൂർമനെ വിവരിച്ചു. അവൻ അചിന്ത്യസ്വരൂപനായ നാരായണൻ; അവനിൽ തന്നെയാണ് എല്ലാം പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്।

Verse 29

मेषवृषौ हृदो मध्ये मुखे च मिथुनादिकौ । प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ

ഹൃദയത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ മേഷവും വൃഷഭവും സ്ഥിതമാണ്; മുഖത്തിൽ മിഥുനാദി രാശികൾ നിലകൊള്ളുന്നു. അതുപോലെ തെക്കുകിഴക്കൻ പാദത്തിൽ കർക്കടകവും സിംഹവും സ്ഥാപിതമാണ്।

Verse 30

सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशित्रयं स्मृतम् । धटोऽध वृश्चिकाश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे

സിംഹം, കന്നി, തുലാം—ഈ മൂന്ന് രാശികളും അതിന്റെ കുക്ഷിയിൽ (പാർശ്വത്തിൽ) സ്മൃതമാണ്. താഴെ തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ് പാദത്തിൽ കുംഭവും വൃശ്ചികവും രണ്ടും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 31

पुच्छे तु वृश्चिकश्चैव सधनुश्च व्यवस्थितः । वायव्ये वामपादे च धनुर्ग्राहादिकं त्रयम्

വാലിൽ വൃശ്ചികവും ധനുസും സ്ഥാപിതമാണ്. വായവ്യ (വടക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിക്കിൽ ഇടത് പാദത്തിൽ ധനുസ്സിൽ തുടങ്ങി മകരാദി ത്രയം ക്രമമായി വിന്യസിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 32

कुम्भ मीनौ तथा चास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ । मीनमेषौ महादेवि पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ

കുംഭവും മീനവും അതിന്റെ വടക്കൻ കുക്ഷിയിൽ (പാർശ്വത്തിൽ) ആശ്രിതമാണ്. ഹേ മഹാദേവി, മീനവും മേഷവും വടക്കുകിഴക്ക് പാദത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 33

कूर्म्मदेशांस्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै प्रिये । राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहा राशिव्यवस्थिताः

ഹേ പ്രിയേ, കൂർമദേശത്തിന്റെ വിഭാഗങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളും ഈ ദേശങ്ങളിൽ ഇങ്ങനെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുപോലെ നക്ഷത്രങ്ങളിൽ രാശികൾ, രാശിപ്രകാരം ഗ്രഹങ്ങളും ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 34

तस्माद्ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् । तत्र स्नानं प्रकुर्वंति दानं होमादिकं तथा

അതുകൊണ്ട് ഗ്രഹ-നക്ഷത്ര പീഡകൾ ഉണ്ടായാൽ, അതനുസരിച്ച് ദേശപീഡയും നിർദ്ദേശിക്കണം. അവിടെ ജനങ്ങൾ സ്നാനം, ദാനം, ഹോമാദി കർമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു.

Verse 35

स एष वैष्णवः पादो देवि मध्ये ग्रहोऽस्य यः । नारायणाख्योऽचिंत्यात्मा कारणं जगतः प्रभुः

ഹേ ദേവി, ഇതു വൈഷ്ണവ പാദമാണ്; ഇതിന്റെ മദ്ധ്യത്തിലുള്ള ഗ്രഹം നാരായണനാമധേയൻ, അചിന്ത്യസ്വരൂപൻ, ലോകകാരണമാകുന്ന പ്രഭു തന്നേ.

Verse 36

भौमशुक्रबुधेंद्वर्कबुधशुक्रमहीसुताः । गुरुमंदासुराचार्या मेषादीनामधीश्वराः

കുജൻ, ശുക്രൻ, ബുധൻ, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, വീണ്ടും ബുധൻ, ശുക്രൻ, കുജൻ; കൂടാതെ ഗുരു, ശനി, അസുരാചാര്യൻ—ഇവരാണ് മേടം മുതലായ രാശികളുടെ അധീശ്വരന്മാർ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 37

एवंविधो महादेवि कूर्मरूपी जनार्द्दनः । तस्य नैऋतपादे तु सौराष्ट्र इति विश्रुतः

ഹേ മഹാദേവി, ഇങ്ങനെ കൂർമരൂപനായ ജനാർദ്ദനനെ വർണ്ണിക്കുന്നു; അവന്റെ നൈഋത്യ പാദത്തിൽ ‘സൗരാഷ്ട്ര’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ദേശം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 38

स चैवं नवधा भिन्नः पुरभेदेन सुंदरि । तस्य यो नवमो भागः सागरस्य च सन्निधौ

ഹേ സുന്ദരി, പുരഭേദം മൂലം ആ പുണ്യക്ഷേത്രം ഇങ്ങനെ ഒമ്പതായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിലെ ഒമ്പതാം ഭാഗം സമുദ്രത്തിന്റെ അതിസന്നിധിയിൽ തന്നെയാണ്.

Verse 39

प्रभास इति विख्यातो मम देवि प्रियः सदा । योजनानां दशद्वे च विस्तीर्णः परिमण्डलम्

ഹേ ദേവി, അത് ‘പ്രഭാസ’ എന്നു വിഖ്യാതവും എനിക്ക് സദാ പ്രിയവും ആകുന്നു; അതിന്റെ വൃത്താകാര വിസ്തീർണം ദ്വാദശ യോജനമാണ്.

Verse 40

मध्येस्य पीठिका प्रोक्ता पंचयोजनविस्तृता । तन्मध्ये मद्ग्रहं देवि तिष्ठत्युदधिसंनिधौ

അതിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ അഞ്ചു യോജന വ്യാപ്തിയുള്ള ‘പീഠിക’ എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. ദേവീ, അതിനുള്ളിൽ സമുദ്രസന്നിധിയിൽ എന്റെ പുണ്യധാമം നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 41

तस्य मध्ये महादेवि लिंगरूपो वसाम्यहम्

അതിന്റെ പരമ മദ്ധ്യത്തിൽ, മഹാദേവീ, ഞാൻ ലിംഗരൂപത്തിൽ വസിക്കുന്നു.

Verse 42

कृतस्मरात्पश्चिमतो धनुषां च शतत्रये । वसामि तत्र देवेशि त्वया सह वरानने

കൃതസ്മരയുടെ പടിഞ്ഞാറായി, മൂന്നു നൂറ് ധനുസ്സുകളുടെ ദൂരത്തിൽ, ദേവേശീ, വരാനനേ, ഞാൻ അവിടെ നിനക്കൊപ്പം വസിക്കുന്നു.

Verse 43

तन्मे स्थानं महादेवि कैलासादपि वल्लभम् । गोचर्ममात्रं तत्रापि महागोप्यं वरानने

മഹാദേവീ, എന്റെ ആ സ്ഥലം കൈലാസത്തേക്കാളും എനിക്ക് പ്രിയമാണ്. അത് ഗോചർമ്മമാത്രമായാലും, വരാനനേ, അതി ഗൂഢരഹസ്യമാണ്.

Verse 44

अकथ्यं देवदेवेशि तव स्नेहात्प्रकाशितम् । एतत्प्राभासिकं क्षेत्रं प्रभया दीपितं मम

ദേവദേവേശീ, ഇത് അകഥ്യം; എങ്കിലും നിനക്കുള്ള സ്നേഹത്താൽ ഇത് വെളിപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. ഈ പ്രാഭാസിക ക്ഷേത്രം എന്റെ പ്രഭയാൽ ദീപ്തമാണ്.

Verse 45

तेन प्रभासमित्युक्तमादिकल्पे वरानने । द्वितीये तु प्रभा लब्धा सर्वैर्देवैः सवासवैः

ഹേ സുന്ദരമുഖിയേ! ആദികൽപ്പത്തിൽ ഈ കാരണത്താൽ ഇതിന് ‘പ്രഭാസ’ എന്നു നാമം ലഭിച്ചു. രണ്ടാം യുഗത്തിൽ ഇന്ദ്രനോടുകൂടി എല്ലാ ദേവന്മാരും ഇവിടെ ദിവ്യപ്രഭ നേടി.

Verse 46

मम प्रभाभा देवेशि तेन प्राभासिकं स्मृतम् । प्रभाववन्तो देवेशि यत्र संति महासुराः

ഹേ ദേവേശീ! ഇത് എന്റെ തന്നെ തേജസ്സിന്റെ പ്രഭയാണ്; അതുകൊണ്ട് ഇത് ‘പ്രാഭാസികം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഹേ ദേവന്മാരുടെ അധിപതിയേ! ഇവിടെ മഹാബലവും പ്രഭാവവും നിറഞ്ഞ മഹാസുരന്മാരും ഉണ്ടാകുന്നു.

Verse 47

अथवा तेन लोकेषु प्रभासमिति कीर्त्यते । प्रथमं भासते देवि सर्वेषां भुवि तेजसाम् । तीर्थानामादितीर्थं यत्प्रभासं तेन कीर्त्तितम्

അല്ലെങ്കിൽ ഈ കാരണത്താൽ തന്നെ ലോകങ്ങളിൽ ഇത് ‘പ്രഭാസ’ എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. ഹേ ദേവീ! ഭൂമിയിലെ എല്ലാ തേജസ്സുകളിലും ഇത് ആദ്യം പ്രകാശിക്കുന്നു. തീർത്ഥങ്ങളിൽ ആദിതീർത്ഥമായതിനാൽ ഇതിനെ ‘പ്രഭാസ’ എന്നു പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നു.

Verse 48

प्रकृष्टं भानुरथवा भासितो विश्वकर्मणा । यत्र साक्षात्प्रभापातो जातः प्राभासिकं ततः

അല്ലെങ്കിൽ അവിടെ സൂര്യൻ അത്യന്തം ഉത്തമമായി പ്രകാശിക്കുന്നു, വിശ്വകർമ്മൻ തന്നെ പ്രകാശിപ്പിച്ചതുപോലെ. അവിടെ പ്രത്യക്ഷമായി ‘പ്രഭാപാതം’ സംഭവിച്ചതിനാൽ അത് ‘പ്രാഭാസികം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 49

अथवा दक्षसंशप्तेनेन्दुना निष्प्रभेणच । तत्र देवि प्रभा लब्धा तेन प्राभासिकं स्मृतम् । प्रोद्दधे भारती देवी ह्यौर्वाग्निं वडवानलम्

അല്ലെങ്കിൽ: ദക്ഷന്റെ ശാപത്താൽ നിഷ്പ്രഭനായ ചന്ദ്രൻ, ഹേ ദേവീ, അവിടെയേ തന്റെ പ്രഭ വീണ്ടും നേടി; അതുകൊണ്ട് അത് ‘പ്രാഭാസികം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെയേ ഭാരതീ ദേവി ഔർവാഗ്നി—വഡവാനലം—പ്രകടിപ്പിച്ചു.

Verse 50

अथवा तेन देवेशि प्रभासमिति कीर्त्यते । प्रकृष्टा भारती ब्राह्मी विप्रोक्ता श्रूयतेऽध्वनि । सदा यत्र महादेवि प्रभासं तेन कीर्तितम्

അഥവാ ആ കാരണത്താലും, ദേവേശീ, ഇത് ‘പ്രഭാസ’ എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ വിപ്രന്മാർ ഉച്ചരിച്ച ബ്രാഹ്മീ, പ്രകൃഷ്ട ഭാരതി (പവിത്ര വാക്ക്) ശ്രവിക്കപ്പെടുന്നു; എവിടെ സദാ പ്രഭ നിലകൊള്ളുന്നുവോ, മഹാദേവീ, അതുകൊണ്ടു ‘പ്രഭാസ’ എന്നു പ്രസിദ്ധം.

Verse 51

प्रोल्लसद्वीचिभिर्भाति सर्वदा सागरः प्रिये । तेन प्रभास नामेति त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

പ്രിയേ, അവിടെ സമുദ്രം ഉല്ലസിക്കുന്ന തരംഗങ്ങളാൽ സദാ ദീപ്തമാണ്; അതുകൊണ്ട് ‘പ്രഭാസ’ എന്ന നാമം ത്രിലോകങ്ങളിലും വിശ്രുതം.

Verse 52

प्रत्यक्षं भास्करो यत्र सदा तिष्ठति भामिनि । तेन प्रभास नामेति प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ

ഭാമിനീ, എവിടെ ഭാസ്കരൻ പ്രത്യക്ഷനെന്നപോലെ സദാ നിലകൊള്ളുന്നുവോ; അതുകൊണ്ട് ‘പ്രഭാസ’ എന്ന നാമം ഭൂമിയിൽ പ്രസിദ്ധി നേടി.

Verse 53

प्रकृष्टं भाविनां सर्वं कामं तत्र ददाम्यहम् । तेन प्रभासनामेति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

ഭക്തിയോടെ സമീപിക്കുന്നവർക്ക് അവിടെ ഞാൻ എല്ലാ പ്രകൃഷ്ട ആഗ്രഹങ്ങളും നൽകുന്നു; അതുകൊണ്ട് ‘പ്രഭാസ’ എന്ന തീർത്ഥം ത്രൈലോക്യത്തിൽ വിശ്രുതം.

Verse 54

कल्पभेदेन नामानि तथैव सुरसुन्दरि । निरुक्तभेदैर्बहुधा भिद्यंते कारणैः प्रिये । प्रभासमिति यन्नाम दातव्यं निश्चलं स्मृतम्

സുരസുന്ദരീ, കല്പഭേദം മൂലം നാമങ്ങളും അതുപോലെ മാറുന്നു; പ്രിയേ, വ്യത്യസ്ത നിരുക്തഭേദങ്ങളാൽ പല കാരണങ്ങളാൽ നാമഭേദങ്ങൾ പലവിധം ഉണ്ടാകുന്നു. എങ്കിലും അചഞ്ചലമായി നൽകേണ്ട നാമം ‘പ്രഭാസ’ തന്നെയെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 55

अप्तत्त्वे संस्थितं देवि विष्णोराद्यकलेवरे । इति ते कथितं देवि संक्षेपात्क्षेत्रकारणम्

ഹേ ദേവീ! ഇത് അപ്-തത്ത്വത്തിൽ, വിഷ്ണുവിന്റെ ആദി സ്വരൂപത്തിൽ സ്ഥാപിതമാണ്. അതിനാൽ, ഹേ ദേവീ, ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ കാരണം ഞാൻ സംക്ഷേപമായി പറഞ്ഞു.

Verse 56

पुनस्ते कथयाम्यद्य यत्पृच्छसि वरानने । तद्ब्रूहि शीघ्रं कल्याणि यत्ते मनसि वर्तते

ഹേ വരാനനേ! നീ ചോദിക്കുന്നതു ഞാൻ ഇന്നും വീണ്ടും നിനക്കു പറയുന്നു. ഹേ കല്യാണീ, വേഗം പറയുക—നിന്റെ മനസ്സിൽ ഉള്ളതു വെളിപ്പെടുത്തുക.

Verse 57

देव्युवाच । अस्मिन्कल्पे यथा जातं क्षेत्रं प्राभासिकं हर । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि उत्पत्तिं कारणं तथा

ദേവി പറഞ്ഞു: ഹേ ഹരാ! ഈ കല്പത്തിൽ പ്രാഭാസിക ക്ഷേത്രം എങ്ങനെ ജനിച്ചു? അതിന്റെ ഉത്ഭവവും കാരണവും എനിക്കു വിശദമായി പറയുക.

Verse 58

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यथावत्क्षेत्रकारणम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു: ഹേ ദേവീ, കേൾക്കുക; ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കാരണമെല്ലാം യഥാവിധി ഞാൻ പറയും. ഇത് കേട്ടാൽ മനുഷ്യൻ ഭക്തിയാൽ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനാകും.

Verse 59

आदिक्षेत्रस्य माहात्म्यं रहस्यं पापनाशनम् । कथयिष्ये वरारोहे तव स्नेहेन भामिनि

ഹേ വരാരോഹേ, ഭാമിനീ! നിനക്കുള്ള സ്നേഹത്താൽ ഞാൻ ആദിക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം—അതിന്റെ രഹസ്യവും പാപനാശകതയും—നിനക്കു പറയാം.

Verse 60

अस्मिन्कल्पे तु यद्देवि आदावेव वरानने । स्वायंभुवे मनौ तत्र ब्रह्मणः सृजतः पुरा

ഹേ ദേവി, ഈ കല്പത്തിന്റെ ആദിയിൽ തന്നേ, ഹേ വരാനനേ, സ്വായംഭുവ മനുവിന്റെ കാലത്ത്, പുരാതനമായി ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടി ചെയ്യുമ്പോൾ।

Verse 61

दक्षिणाल्लोचनाज्जातः पूर्वं सूर्य इति प्रिये । ततः कालान्तरे तस्य भार्ये द्वे च बभूवतुः

ഹേ പ്രിയേ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ വലതുകണ്ണിൽ നിന്ന് ആദ്യം സൂര്യൻ ജനിച്ചു; പിന്നെ കാലാന്തരത്തിൽ അവന് രണ്ട് ഭാര്യമാരും ഉണ്ടായി।

Verse 62

तयोस्तु राज्ञी द्यौर्ज्ञेया निक्षुभा पृथिवी स्मृता । सौम्यमासस्य सप्तम्यां द्यौः सूर्येण च युज्यते

അവരിൽ ദ്യൗഃ രാജ്ഞിയെന്നു അറിയുക; നിക്ഷുഭാ ഭൂമിയെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. സൗമ്യമാസത്തിലെ സപ്തമിയിൽ ദ്യൗഃ സൂര്യനോടു ചേർന്നു യുക്തയാകുന്നു।

Verse 63

माघमासे तु सप्तम्यां मह्या सह भवेद्रविः । भूश्चादित्यश्च भगवान्गच्छते संगमं तदा

മാഘമാസത്തിലെ സപ്തമിയിൽ രവി ഭൂമിയോടു ചേർന്ന് യുക്തനാകുന്നു. അപ്പോൾ ഭഗവാൻ ആദിത്യനും ഭൂദേവിയും സംഗമസ്ഥാനത്തേക്ക് പോകുന്നു।

Verse 64

ऋतुस्नाता मही तत्र गर्भं गृह्णाति भास्करात् । द्यौर्जलं सूयते गर्भं वर्षास्वास्विह भूतले

അവിടെ ഋതുസ്നാതയായ ഭൂമി ഭാസ്കരനിൽ നിന്ന് ഗർഭം (ബീജം) സ്വീകരിക്കുന്നു; ദ്യൗഃ ജലരൂപ ഗർഭത്തെ ഇവിടെ ഭൂതലത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും മഴയായി പ്രസവിക്കുന്നു।

Verse 65

ततस्त्रैलोक्यवृत्त्यर्थं मही सस्यानि सूयते । सस्योपयोगात्संहृष्टा जुह्वत्याहुतिभिर्द्विजाः

അപ്പോൾ ത്രിലോകത്തിന്റെ പോഷണാർത്ഥം ഭൂമി ധാന്യശസ്യങ്ങൾ പ്രസവിക്കുന്നു. ആ വിളവിന്റെ ഉപയോഗത്തിൽ സന്തുഷ്ടരായ ദ്വിജർ യജ്ഞത്തിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കുന്നു.

Verse 66

स्वाहाकारस्वधाकारैर्यजंति पितृदेवताः । निःक्षुधः कुरुते यस्माद्गर्भौषधिसुधाऽमृतैः

‘സ്വാഹാ’ ‘സ്വധാ’ എന്ന ഉച്ചാരണങ്ങളാൽ പിതൃദേവതകൾ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. ഗർഭത്തിലെ ഔഷധി, സുദ്ധ, അമൃതസമ പോഷണത്താൽ ജീവികളെ വിശപ്പുമുക്തരാക്കുന്ന അവൾ ക്ഷുധാനാശിനിയായി ആരാധ്യയാണ്.

Verse 67

मर्त्यान्पितॄंश्च देवांश्च तेन भूर्निक्षुभा स्मृता । यथा राज्ञी च संजाता यस्य चेयं सुता मता

മർത്ത്യരെയും പിതൃകളെയും ദേവന്മാരെയും പോലും ധരിച്ചു പോഷിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ ഭൂമി ‘നിക്ഷുഭാ’—ക്ഷുധാനിവാരിണി—എന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. രാജ്ഞി രാജവംശത്തിൽ ജനിക്കുന്നതുപോലെ, അവൾ ഏവരിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചുവോ അവരുടെ പുത്രിയെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.

Verse 68

अपत्यानि च यान्यस्यास्तानि वक्ष्याम्यशेषतः । मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रो मारीचः कश्यपः स्मृतः

ഇപ്പോൾ അവളുടെ സന്തതിയെ ഒന്നും വിട്ടുപോകാതെ ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. മറിയിചി ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രൻ; മറിയിചി-വംശത്തിൽ ജനിച്ച കശ്യപൻ ‘മാരീച’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 69

तस्माद्धिरण्यकशिपुः प्रह्रादस्तस्य चात्मजः । प्रह्रादस्य सुतो नाम्ना विरोचन इति स्मृतः

അവനിൽ നിന്ന് ഹിരണ്യകശിപു ജനിച്ചു; അവന്റെ പുത്രൻ പ്രഹ്ലാദൻ. പ്രഹ്ലാദന്റെ പുത്രൻ ‘വിരോചന’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 70

विरोचनस्य भगिनी संज्ञा या जननी तु सा । हिरण्यकशिपोः पौत्री दितेः पुत्रस्य सा स्मृता

വിരോചനന്റെ സഹോദരി ‘സഞ്ജ്ഞാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായ അവളേ മാതാവായി. അവൾ ഹിരണ്യകശിപുവിന്റെ പൗത്രിയും ദിതിപുത്രവംശത്തിൽ ജനിച്ചവളായും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 71

सा विश्वकर्मणः पत्नी प्राह्लादी प्रोच्यते बुधैः

അവൾ വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ പത്നിയാണ്; പണ്ഡിതർ അവളെ ‘പ്രാഹ്ലാദീ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 72

अथ नाम्नातिरूपेति मरीचिदुहिता शुभा । पत्नी ह्यंगिरसः सा तु जननी च बृहस्पतेः

അടുത്തതായി മരീചിയുടെ ശുഭയായ പുത്രി ‘അതിരൂപാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായി. അവൾ അങ്ഗിരസിന്റെ പത്നിയും ബൃഹസ്പതിയുടെ ജനനിയും ആകുന്നു.

Verse 73

बृहस्पतेस्तु भगिनी विश्रुता ब्रह्मवादिनी । प्रभासस्य तु सा पत्नी वसूनामष्टमस्य वै

ബൃഹസ്പതിയുടെ സഹോദരി, ബ്രഹ്മവാദിനിയായി വിശ്രുതയായ അവൾ, വസുക്കളിൽ എട്ടാമനായ പ്രഭാസന്റെ പത്നിയായി.

Verse 74

प्रसूता विश्वकर्माणं सर्वशिल्पवतां वरम् । स चैव नाम्ना त्वष्टा तु पुनस्त्रिदशवार्द्धकिः

അവൾ വിശ്വകർമ്മാവിനെ പ്രസവിച്ചു; അവൻ സർവ്വ ശില്പികളിലും ശ്രേഷ്ഠൻ. അവൻ ‘ത്വഷ്ടാ’ എന്ന നാമത്താലും ദേവന്മാരുടെ ദിവ്യ ശില്പിയായും പ്രസിദ്ധനാണ്.

Verse 75

देवाचार्यस्य तस्येयं दुहिता विश्वकर्मणः । सुरेणुरिति विख्याता त्रिषु लोकेषु भामिनी

ഇവൾ ആ ദിവ്യാചാര്യനായ വിശ്വകർമ്മാവിന്റെ പുത്രിയാണ്. ‘സുരേണു’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായി, ത്രിലോകങ്ങളിലും ദീപ്തിമതിയായ ഭാമിനി.

Verse 76

प्रह्रादपुत्री या प्रोक्ता भार्या वष्टुस्तु सा स्मृता । तस्यां स जनयामास पुत्रीस्ता लोकमातरः

പ്രഹ്ലാദന്റെ പുത്രിയെന്ന് പറയപ്പെടുന്ന അവളെയാണ് ത്വഷ്ടൃദേവന്റെ ഭാര്യയായി സ്മരിക്കുന്നത്. അവളിൽ നിന്നു അദ്ദേഹം ലോകമാതാക്കളായി പൂജ്യയായ പുത്രിമാരെ ജനിപ്പിച്ചു.

Verse 77

राज्ञी संज्ञा च द्यौस्त्वष्ट्री प्रभा सैव विभाव्यते । तस्यास्तु वलया छाया निक्षुभा सा महीयसी

ആ രാജ്ഞി ‘സഞ്ജ്ഞാ’ ആകുന്നു; അവളെ ‘ദ്യൗഃ’, ‘ത്വഷ്ട്രീ’, ‘പ്രഭാ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു. അവളിൽ നിന്നു ‘വലയാ’യും ‘ഛായാ’യും, മഹത്തായ ‘നിക്ഷുഭാ’യും ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 78

सा तु भार्या भगवती मार्तंडस्य महात्मनः । साध्वी पतिव्रता देवी रूपयौवनशालिनी

അവൾ ഭഗവതിയായ മഹാത്മാവായ മാർത്താണ്ഡൻ (സൂര്യൻ)ന്റെ ഭാര്യ—സാധ്വി, പതിവ്രതാദേവി, രൂപയൗവനസമ്പന്ന.

Verse 79

न तु तां नररूपेण भार्यां भजति वै पुरा । आदित्यस्येह तप्तत्वं महता स्वेन तेजसा

എന്നാൽ പൂർവ്വകാലത്ത് അദ്ദേഹം മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഭാര്യയോടു സംയോഗം ചെയ്തില്ല; കാരണം ഇവിടെ ആദിത്യൻ തന്റെ മഹത്തായ തേജസ്സാൽ അത്യന്തം ദാഹകനായിരുന്നു.

Verse 80

गात्रेष्वप्रतिरूपेषु मासिकांतमिवाभवत् । संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने । यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां वचनमब्रवीत्

അവളുടെ അവയവങ്ങൾ വികൃതമായതുപോലെ ആയി, മാസികാന്തത്തിലെ പീഡിതയെന്നപോലെ. രവി സംജ്ഞയെ കണ്ടപ്പോൾ അവൾ കണ്ണുകൾ അടച്ചു. ഇത് വീണ്ടും വീണ്ടും കണ്ടു ക്രുദ്ധനായ അർക്കൻ സംജ്ഞയോട് വചനമുരച്ചു.

Verse 81

रविरुवाच । मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे नेत्रसंक्षयम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम्

രവി പറഞ്ഞു—നീ എന്നെ കാണുമ്പോഴൊക്കെയും നിന്റെ കണ്ണുകൾക്ക് നാശം വരുത്തുന്നു; അതിനാൽ, ഹേ മൂഢേ, ജീവികളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന യമനെ നീ പ്രസവിക്കും.

Verse 82

ईश्वर उवाच । ततः सा चपला दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः

ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദേവി ഭയാകുലയായി ചപലമായ ദൃഷ്ടി ചെയ്തു. അവളുടെ അലയുന്ന കണ്ണുകൾ കണ്ട രവി വീണ്ടും അവളോട് പറഞ്ഞു.

Verse 83

रविरुवाच । यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वया पुनः । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि

രവി പറഞ്ഞു—എന്നെ കാണുമ്പോൾ നിന്റെ ദൃഷ്ടി വീണ്ടും അലയുകയുണ്ടായി; അതിനാൽ ‘വിലോലാ’ എന്ന ചഞ്ചല പുത്രി—ഒരു നദി—നീ പ്രസവിക്കും.

Verse 84

ईश्वर उवाच । ततस्तस्यास्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी । तृतीयं च सुतं जज्ञे श्राद्धदेवं मनुं शुभम्

ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഭർത്താവിന്റെ ആ ശാപത്താൽ അവൾ യമനെയും, മഹാനദിയായി പ്രസിദ്ധമായ ഈ യമുനയെയും പ്രസവിച്ചു. മൂന്നാമത്തെ പുത്രനായി ശ്രാദ്ധദേവനായ ശുഭ മനുവിനെയും അവൾ ജനിപ്പിച്ചു.

Verse 85

सापि संज्ञा रवेस्तेजो गोलाकारं महाप्रभम् । असहन्ती च सा चित्ते चिन्तयामास वै तदा

സഞ്ജ്ഞയും സൂര്യന്റെ മഹാതേജസ്സായ ഗോളാകാര മഹാപ്രഭ ദീപ്തി സഹിക്കാനാകാതെ, അപ്പോൾ ഹൃദയത്തിൽ ‘ഇനി എന്തു ചെയ്യണം?’ എന്നു ചിന്തിച്ചു.

Verse 86

किं करोमि क्व यास्यामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्क्कश्च नेष्यति

“ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും? എവിടെ പോകും? പോയാൽ എനിക്ക് ശാന്തി എവിടെ? എന്റെ ഭർത്താവ് എങ്ങനെ പ്രസന്നനാകും, കൂടാതെ കോപിച്ച അർക്കൻ (സൂര്യൻ) എന്നെ പിന്തുടരാതിരിക്കാൻ എങ്ങനെ?”

Verse 87

इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव च

ഇങ്ങനെ പലവിധം ചിന്തിച്ച പ്രജാപതിയുടെ മഹാഭാഗ്യവതി പുത്രി, അപ്പോൾ പിതാവിന്റെ ആശ്രയമേ ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് ഉറപ്പിച്ചു.

Verse 88

ततः पितृगृहं गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामयीमात्मतनुं प्रत्यंगमिव निर्मिताम्

അപ്പോൾ യശസ്വിനിയായ ദേവി പിതൃഗൃഹത്തിലേക്ക് പോകാൻ നിശ്ചയിച്ച്, തനിക്കുതന്നെ നിന്നു ഛായാമയമായ ഒരു ദേഹം സൃഷ്ടിച്ചു—അംഗാംഗങ്ങളുടെ പ്രതിരൂപം പോലെ.

Verse 89

सम्मुखं प्रेक्ष्य तां देवीं स्वां छायां वाक्यमब्रवीत्

തന്റെ ഛായയെ നേരിൽ നോക്കി, ദേവി അവളോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 90

संज्ञोवाच । अहं यास्यामि भद्रं ते स्वकं च भवनं पितुः । निर्विकारं त्वया त्वत्र स्थेयं मच्छासनाच्छुभे

സഞ്ജ്ഞ പറഞ്ഞു—നിനക്കു മംഗളം വരട്ടെ; ഞാൻ പിതാവിന്റെ സ്വഗൃഹത്തിലേക്കു പോകുന്നു. ഹേ ശുഭേ, എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നീ ഇവിടെ നിർവികാരമായി നിലകൊൾക।

Verse 91

इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी । संभाव्या नैव चाख्येयमिदं भगवते त्वया

ഈ രണ്ടു ബാലകരെയും, ഉത്തമവർണ്ണമുള്ള ഈ കന്യയെയും എന്റെതുപോലെ കരുതി പരിപാലിക്കണം. ഈ കാര്യം നീ ഭഗവാൻ (സൂര്യൻ)നോട് പറയരുത്।

Verse 92

पृष्टयापि न वाच्यं ते तथैतद्गमनं मम । तेनास्मि नामसंज्ञेति वाच्यसे तत्प्रतिष्ठया

ചോദിച്ചാലും ഈ കാര്യം, എന്റെ പുറപ്പെടലും നീ പറയരുത്. അതിനാൽ ആ ക്രമത്തിന്റെ സ്ഥാപനം മൂലം നീ ‘സഞ്ജ്ഞ’ എന്ന നാമത്തിൽ വിളിക്കപ്പെടും।

Verse 93

छायोवाच । आ केशग्रहणाद्देवि आ शापान्नैव कर्हिचित् । आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गम्यतां यत्र वांछितम्

ഛായ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവി, കേശഗ്രഹണം മുതൽ ശാപം വരെയും ഞാൻ ഒരിക്കലും ഇത് വെളിപ്പെടുത്തുകയില്ല. നിന്റെ മനസ്സിനനുസരിക്കും; നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നിടത്തേക്ക് പോകുക।

Verse 94

ईश्वर उवाच । इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम्

ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ആ ദേവി അപ്പോൾ പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ തപസ്സാൽ കല്മഷം കഴുകിമാറ്റപ്പെട്ട ത്വഷ്ടാവിനെ അവൾ ദർശിച്ചു।

Verse 95

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा । वर्षाणां च सहस्रं तु वसमाना पितुर्गृहे । तस्थौ पितृगृहे सा तु किंचित्कालमनिंदिता

മഹാ ബഹുമാനത്തോടെ വിശ്വകർമ്മാവും അവളെ സാദരമായി പൂജിച്ചു സ്വീകരിച്ചു. കുറ്റമറ്റ ദേവി പിതൃഗൃഹത്തിൽ ആയിരം വർഷം വസിച്ച് കുറേക്കാലം അവിടെ തന്നെയിരുന്നു.

Verse 96

ततस्तां प्राह चार्वंगीं पिता नातिचिरोषिताम् । स्तुत्वा तु तनयां प्रेम्णा बहुमानपुरःसरम्

അപ്പോൾ പിതാവ്, അധികകാലം താമസിക്കാത്ത സുന്ദരാംഗിയായ മകളോട് സംസാരിച്ചു. ബഹുമാനം മുൻനിർത്തി, സ്നേഹത്തോടെ മകളെ സ്തുതിച്ച ശേഷം അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.

Verse 97

विश्वकर्मोवाच । त्वामेव पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तार्द्धसमानि स्युः किं तु धर्मो विलुप्यते

വിശ്വകർമ്മാവ് പറഞ്ഞു—വത്സേ, നിന്നെ നോക്കി നിൽക്കുമ്പോൾ അനവധി ദിവസങ്ങളും എനിക്ക് അർദ്ധ മുഹൂർത്തംപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ ധർമ്മം ക്ഷയിക്കുന്നു.

Verse 98

बांधवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । मनोरथा बांधवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः

സ്ത്രീകൾ ബന്ധുക്കളുടെ വീട്ടിൽ ദീർഘകാലം താമസിക്കുന്നത് യശസ്സിന് കാരണമല്ല. ബന്ധുക്കളുടെ ആഗ്രഹം—സ്ത്രീ ഭർത്തൃഗൃഹത്തിൽ തന്നെ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളണം.

Verse 99

सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण संयुता । पितुर्गृहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके

നീ ത്രിലോകനാഥനായ സൂര്യനെ ഭർത്താവായി പ്രാപിച്ച് അവനോടു സംയുക്തയായിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ മകളേ, പിതൃഗൃഹത്തിൽ ദീർഘകാലം താമസിക്കുന്നത് നിനക്കു യുക്തമല്ല.

Verse 100

तत्त्वं भर्तृगृहं गच्छ दृष्टोऽहं पूजितासि मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुचिस्मिते

അതുകൊണ്ട് നീ ഭർത്താവിന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്ക് പോകുക. ഞാൻ നിന്നെ ദർശിച്ചു; നീ എന്നെ പൂജിച്ചു. ഹേ ശുചിസ്മിതേ, എന്റെ ദർശനത്തിനായി വീണ്ടും വരിക.

Verse 101

ईश्वर उवाच । इत्युक्ता सा तदा पित्रा गच्छगच्छेति सा पुनः । संपूजयित्वा पितरं वडवारूपधारिणी

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—പിതാവ് ‘പോകു, പോകു’ എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ, അവൾ വീണ്ടും, വഡവ (കുതിരപ്പെൺ) രൂപം ധരിച്ചവളായി, പിതാവിനെ വിധിപൂർവ്വം സംപൂജിച്ചു.

Verse 102

मेरोरुत्तरतस्तत्र वर्षं यद्धनुषाकृति । उत्तराः कुरवो लोके प्रख्याता ये यशस्विनि

മേരുവിന്റെ വടക്കായി ധനുസ്സാകൃതിയിലുള്ള ആ വർഷം (ദേശം) ഉണ്ട്; അവിടെ ലോകപ്രസിദ്ധരായ ഉത്തരകുരുക്കൾ വസിക്കുന്നു, ഹേ യശസ്വിനീ ദേവി.

Verse 103

तत्र तेपे तपः साध्वी निराहाराऽश्वरूपिणी । एतस्मिन्नंतरे देवि तस्याश्छाया विवस्वतः

അവിടെ ആ സാധ്വി വഡവ രൂപം ധരിച്ചു, നിരാഹാരമായി തപസ്സു ചെയ്തു. ഇതിന്നിടയിൽ, ഹേ ദേവീ, അവളുടെ ഛായ വിവസ്വാൻ (സൂര്യൻ) സന്നിധിയിൽ നിലകൊണ്ടു.

Verse 104

समीपस्था तदा देवी संज्ञाया वाक्यतत्परा । तस्यां च भगवान्सूर्यो द्वितीयायां दिवस्पतिः

അപ്പോൾ ദേവി ഛായ, സംജ്ഞയുടെ വചനങ്ങളിൽ തത്പരയായി സമീപത്ത് നിലകൊണ്ടു. ആ രണ്ടാമത്തിയിലേ ഭഗവാൻ സൂര്യൻ, ദിവസപതി, ഭർത്താവായി തുടരുകയും ചെയ്തു.

Verse 105

संज्ञेयमिति मन्वानो रूपौदार्येण मोहितः । तस्यां च जनयामास द्वौ पुत्रौ कन्यकां तथा

“ഇവൾ സഞ്ജ്ഞയാകുന്നു” എന്നു കരുതി, അവളുടെ രൂപൗദാര്യത്തിൽ മോഹിതനായ സൂര്യൻ അവളിൽ രണ്ടു പുത്രന്മാരെയും ഒരു പുത്രിയെയും ജനിപ്പിച്ചു।

Verse 106

पूर्वं यस्तु मनोस्तुल्यः सावर्णिस्तेन सोऽभवत् । यः सूर्यात्प्रथमं जातः पुत्रयोः सुरसुन्दरि

ഹേ സുരസുന്ദരി! മുൻപ് മനുവിനോട് തുല്യനായിരുന്നവൻ ‘സാവർണി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി; സൂര്യനിൽ നിന്നു ജനിച്ച രണ്ടു പുത്രന്മാരിൽ ആദ്യം ജനിച്ചവൻ (ഇങ്ങനെ വിവരണപ്പെട്ടു)।

Verse 107

द्वितीयो योऽभवच्चान्यः स ग्रहोऽभूच्छनैश्चरः । कन्या ऽभूत्तपती या तां वव्रे संवरणो नृपः

രണ്ടാമതായി ജനിച്ച മറ്റൊരു പുത്രൻ ഗ്രഹദേവനായ ശനൈശ്ചരൻ (ശനി) ആയി. ജനിച്ച കന്യക തപതി—അവളെ രാജാവ് സംവരണൻ വരിച്ചു വിവാഹം ചെയ്തു।

Verse 108

तापीनाम नदी चेयं विंध्यमूलाद्विनिःसृता । नित्यं पुण्यजला स्नाने पश्चिमोदधिगामिनी

ഈ നദി ‘താപി’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; വിന്ധ്യപർവതത്തിന്റെ മൂലത്തിൽ നിന്ന് അവൾ ഉദ്ഭവിച്ചു. അവളുടെ ജലത്തിൽ സ്നാനം നിത്യം പുണ്യദായകം; അവൾ പടിഞ്ഞാറൻ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു।

Verse 109

अन्या चैव तथा भद्रा जाता पुत्री महाप्रभा । संज्ञा तु पार्थिवी छाया आत्मजानां यथाकरोत्

മറ്റൊരു പുത്രി ‘ഭദ്രാ’ ജനിച്ചു, മഹാപ്രഭയാൽ ദീപ്തയായിരുന്നു. എന്നാൽ സഞ്ജ്ഞയുടെ പാർത്ഥിവ ഛായ (ഛായാ) ആ മക്കളോടു തനിക്കിഷ്ടമുള്ളവിധം പെരുമാറി।

Verse 110

स्नेहं न पूर्वजातानां तथा कृतवती सती । लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम्

ആ സതീ മുൻപ് ജനിച്ച മക്കളോടു അത്തരം സ്നേഹം കാണിച്ചില്ല. ലാളന‑പാലനത്തിലും സുഖസൗകര്യങ്ങളിലും അവൾ ദിനംപ്രതി പ്രത്യേക ഭേദം വരുത്തി.

Verse 111

यथा स्वेष्वनुवर्तेत न तथान्येषु भामिनी । मनुस्तु क्षांतवांस्तस्या भविष्यो यो हि पार्वति

ഹേ ഭാമിനീ! അവൾ സ്വന്തം മക്കളെ ഇഷ്ടാനുസാരം പരിചരിച്ചു; മറ്റുള്ളവരെ അങ്ങനെ അല്ല. എങ്കിലും, ഹേ പാർവതി, ഭാവിയിലെ മനുവായ മനു അവളുടെ പെരുമാറ്റം ക്ഷമിച്ചു സഹിച്ചു.

Verse 112

मेरौ तिष्ठति सोऽद्यापि तपः कुर्वन्वरानने । सर्वं तत्क्षांतवान्मातुर्यमस्तस्या न चक्षमे

ഹേ വരാനനേ! അവൻ ഇന്നും മേരുപർവതത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്തു നിലകൊള്ളുന്നു. മാതാവിൽ നിന്നുണ്ടായ എല്ലാം അവൻ സഹിച്ചു; എന്നാൽ യമൻ അതു സഹിച്ചില്ല.

Verse 113

बहुशो याचमानस्तु छाययाऽतीव कोपितः । स वै कोपाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात्

പലവട്ടം അപേക്ഷിച്ചിട്ടും അവൻ ഛായയോട് അത്യന്തം കോപിച്ചു. കോപവും ബാല്യാവേശവും, സംഭവിക്കാനിരുന്ന വിധിയുടെ ബലവും ചേർന്ന് അവനെ മുന്നോട്ട് തള്ളിച്ചു.

Verse 114

ताडनाय ततः कोपात्पादस्तेन समुद्यतः । तथा पुनः क्षांतिमता न तु देहे निपातितः

അപ്പോൾ കോപത്തോടെ അടിക്കാനായി അവൻ കാൽ ഉയർത്തി. എന്നാൽ വീണ്ടും ക്ഷമയോടെ, അവളുടെ ദേഹത്തിൽ അത് വീഴ്ത്തിയില്ല.

Verse 115

पदा संतर्जयामास छायां संज्ञासुतो यमः

സംജ്ഞയുടെ പുത്രനായ യമൻ തന്റെ പാദംകൊണ്ട് ഛായയെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തി।

Verse 116

तं शशाप ततश्छाया क्रुद्धा सा पार्थिवी भृशम् । किंचित्प्रस्फुरमाणोष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा

അപ്പോൾ ഭൂമിയിലെ രാജ്ഞിയെപ്പോലെയുള്ള ഛായ അത്യന്തം ക്രോധത്തോടെ അവനെ ശപിച്ചു; അവളുടെ അധരങ്ങൾ അല്പം വിറച്ചു, কোমല കൈകൾ നടുങ്ങി।

Verse 117

छायोवाच । पितुः पत्नीममर्याद यन्मां तर्जयसे पदा । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव पतिष्यति

ഛായ പറഞ്ഞു—“അമര്യാദനേ! നീ നിന്റെ പിതാവിന്റെ ഭാര്യയായ എന്നെ പാദംകൊണ്ട് ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു; അതിനാൽ ഇന്നുതന്നെ നിന്റെ ആ പാദം ഭൂമിയിൽ പതിക്കും।”

Verse 118

ईश्वर उवाच । यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः । मनुना सह धर्मात्मा पित्रे सर्वं न्यवेदयत्

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ആ ശാപം മൂലം യമന്റെ മനസ്സ് അത്യന്തം പീഡിതമായി; ധർമ്മാത്മാവായ യമൻ മനുവിനൊപ്പം പിതാവിനോട് എല്ലാം അറിയിച്ചു।

Verse 119

यम उवाच । तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिह केनचित् । माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति

യമൻ പറഞ്ഞു—“പിതാവേ! ഇത് മഹാ അത്ഭുതം; ഇവിടെ ആരും കണ്ടിട്ടില്ല—മാതാവ് വാത്സല്യം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വന്തം പുത്രനോട് ശാപം നൽകുന്നത്।”

Verse 120

स्नेहेन तुल्यमस्मासु माताद्य नैव वर्त्तते । विसृज्य ज्यायसो यस्मात्कनीयःसु बुभूषति

ഇന്ന് നമ്മുടെ മാതാവ് ഞങ്ങളോടു സമസ്നേഹത്തോടെ പെരുമാറുന്നില്ല; ജ്യേഷ്ഠനെ വിട്ട് കനിഷ്ഠനോട് അനുകൂലം കാണിക്കാനാണ് അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.

Verse 121

तस्या मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः । बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षंतुमर्हति

അവളുടെ നേരെ ഞാൻ പാദം ഉയർത്തിയെങ്കിലും അത് അവളുടെ ദേഹത്തിൽ പതിച്ചില്ല. ബാല്യവശാലോ മോഹവശാലോ സംഭവിച്ചതെങ്കിൽ ദയവായി ക്ഷമിക്കണമേ.

Verse 122

शप्तोऽहं तात कोपेन तया सुत इति स्फुटम् । अतो न मह्यं जननी सा भवेद्वदतां वर

പിതാവേ, അവൾ കോപത്തിൽ ‘നീ എന്റെ പുത്രൻ’ എന്നു വ്യക്തമായി എന്നെ ശപിച്ചു. അതിനാൽ അവൾ എനിക്ക് ജനനി ആകുകയില്ല, വാക്ശ്രേഷ്ഠനേ.

Verse 123

निगुर्णेष्वपि पुत्रेषु न माता निर्गुणा भवेत् । पादस्ते पततां पुत्र कथमेतत्तयोदितम्

പുത്രന്മാർ നിർഗുണരായാലും മാതാവ് നിർഗുണയായി മാറരുത്. ‘മകനേ, നിന്റെ പാദം പതിക്കട്ടെ’ എന്ന് അവൾ എങ്ങനെ പറഞ്ഞു?

Verse 124

तव प्रसादाच्चरणो न पतेद्भगवन्यथा । मातृशापादयं मेऽद्य तथा चिंतय गोपते

ഹേ ഭഗവൻ, നിങ്ങളുടെ പ്രസാദത്താൽ എന്റെ ചരണം പതിക്കാതിരിക്കട്ടെ. ഇത് ഇന്ന് മാതൃശാപം മൂലമാണ് ഉണ്ടായത്; ഹേ ഗോപതേ, യഥോചിതമായി ചിന്തിച്ച് തീർപ്പാക്കണമേ.

Verse 126

रविरुवाच । असंशयं महत्पुत्र भविष्यत्यत्र कारणम् । येन ते ह्याविशत्क्रोधो धर्मज्ञस्य महात्मनः

രവി അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ മഹാപുത്രാ, സംശയമില്ല; ഇവിടെ മഹത്തായൊരു കാരണമുണ്ട്; ധർമ്മജ്ഞനായ മഹാത്മാവായ നിന്നെയും ക്രോധം ആവിഷ്ടമാക്കി।

Verse 127

न युक्तमेतन्मिथ्या तु कर्तुं मातुर्वचस्तव । किंचित्ते संविधास्यामि पुत्रस्नेहादनुग्रहम्

നിന്റെ മാതാവിന്റെ വാക്കിനെ വ്യർത്ഥമാക്കുന്നത് യുക്തമല്ല. പുത്രസ്നേഹത്താൽ നിന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി ഞാൻ ചില ഉപായം ഒരുക്കി അനുഗ്രഹം ചെയ്യും।

Verse 128

कृमयो मांसमादाय प्रयास्यंति महीतलम् । कृतं तस्या वचः सत्यं त्वं च त्रातो भविष्यसि

കൃമികൾ മാംസം എടുത്തുകൊണ്ട് ഭൂമിയിലേക്കു പോകും. അങ്ങനെ അവളുടെ വാക്ക് സത്യമാകും; നീയും രക്ഷിക്കപ്പെടും।

Verse 129

ईश्वर उवाच । आदित्यस्त्वब्रवीच्छायां किमर्थं तनयेषु वै । तुल्येष्वप्यधिकः स्नेह एकत्र क्रियते त्वया

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ആദിത്യൻ ഛായയോട് പറഞ്ഞു: ‘മക്കൾ എല്ലാവരും തുല്യരായിരിക്കെ, നീ ഒരുവനോടേ അധിക സ്നേഹം എന്തുകൊണ്ട് കാണിക്കുന്നു?’

Verse 130

नूनं न चैषां जननी त्वं संज्ञा क्वापि सा गता । विकलेष्वप्यपत्येषु न माता शापदा भवेत्

നിശ്ചയമായും നീ ഇവരുടെ യഥാർത്ഥ ജനനി അല്ല; സംജ്ഞ എവിടെയോ പോയിരിക്കുന്നു. മക്കൾ ദോഷമുള്ളവരായാലും തെറ്റിപ്പോയാലും അമ്മ ശാപം നൽകുന്നവളാകരുത്।

Verse 131

अपि दोषसहस्राणि यदि पुत्रः समाचरेत् । प्राणद्रोहेऽपि निरतो न माता पापमाचरेत् । तस्मात्सत्यं मम ब्रूहि मा शापवशगा भव

പുത്രൻ ആയിരം ദോഷങ്ങൾ ചെയ്താലും, പ്രാണഹാനിയിലും നിരതനായാലും, മാതാവ് പാപം ചെയ്യരുത്. അതിനാൽ എനിക്ക് സത്യം പറയുക; ശാപവശയാകരുത്.

Verse 132

ईश्वर उवाच । तं शप्तुमुद्यतं दृष्ट्वा छायासंज्ञा दिनाधिपम् । भयेन कंपती देवी यथावृत्तं महासती

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ദിനാധിപൻ ശപിക്കുവാൻ ഉദ്യതനായിരിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ ഛായാ-സഞ്ജ്ഞാ ദേവി ഭയത്തോടെ വിറച്ചു; ആ മഹാസതി സംഭവിച്ചതെല്ലാം പറയാൻ ഒരുങ്ങി.

Verse 133

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वया पत्या पतियुक्ता दिवाकर

അവൾ പറഞ്ഞു—ഹേ വിഭാവസു! ഞാൻ ത്വഷ്ടാവിന്റെ പുത്രി സഞ്ജ്ഞയാണ്. ഹേ ദിവാകരാ! ഞാൻ നിന്റെ ഭാര്യ; നിന്നെ ഭർത്താവായി സ്വീകരിച്ച് നിന്നോടു ചേർന്നവൾ.

Verse 134

इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतोऽन्यथा । न वाचा भाषते क्रुद्धः शापं दातुं समुद्यतः

വിവസ്വാൻ അവളോട് പലവിധത്തിൽ പലവട്ടം ചോദിച്ചിട്ടും അവൾ വാക്കാൽ മറുപടി പറഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം ക്രോധിച്ച് ശാപം നൽകാൻ ഉദ്യതനായി.

Verse 135

शापोद्यतकरं दृष्ट्वा सूर्यं छाया विवस्वतः । कथयामास तत्सर्वं संज्ञायाः सुविचेष्टितम्

ശാപം നൽകാൻ കൈ ഉയർത്തിയ സൂര്യൻ വിവസ്വാനെ കണ്ടപ്പോൾ ഛായ എല്ലാം പറഞ്ഞു—സഞ്ജ്ഞയുടെ സൂക്ഷ്മമായി ആസൂത്രിതമായ പ്രവർത്തികളുടെ സമഗ്രവിവരം.

Verse 136

तच्छ्रुत्वा भगवान्सूर्यो जगाम त्वष्टुरालयम् । ततः संपूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम्

ഇതു കേട്ട് ഭഗവാൻ സൂര്യൻ ത്വഷ്ടാവിന്റെ ആലയത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ ത്രൈലോക്യപൂജിതനായ ത്വഷ്ടാവിനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചു.

Verse 137

निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास पार्वति । भास्वंतं निजया दीप्त्या निजगेहमुपागतम् । क्व संज्ञेति च पृच्छन्तं कथयामास विश्वकृत्

കോപത്തിൽ ദഗ്ധനാകുന്ന കാമനെ പാർവതി സാന്ത്വനപ്പെടുത്തി. തുടർന്ന് സ്വന്തം ദീപ്തിയാൽ ദീപ്തനായ ഭാസ്വാൻ തന്റെ ഗൃഹത്തിലെത്തി. ‘സഞ്ജ്ഞ എവിടെ?’ എന്നു ചോദിച്ചപ്പോൾ വിശ്വകൃത്ത് അവനോട് വിശദീകരിച്ചു.

Verse 138

विश्वकर्म्मोवाच । आगतैव हि मे वेश्म भवता श्रूयतां वचः । विख्यातं तेजसाऽढ्यं त इदं रूपं सुदुःसहम्

വിശ്വകർമ്മൻ പറഞ്ഞു—നീ എന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്ക് വന്നിരിക്കുന്നു; എന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുക. തേജസ്സാൽ സമൃദ്ധവും പ്രസിദ്ധവുമായ നിന്റെ ഈ രൂപം അത്യന്തം സഹിക്കാനാകാത്തതാണ്.

Verse 139

असहन्ती ततः संज्ञा वने चरति वै तपः । द्रक्ष्यसे तां भवानद्य स्वभार्यां शुभचारिणीम्

അത് സഹിക്കാനാകാതെ സഞ്ജ്ഞ വനത്തിൽ പോയി തപസ്സു ചെയ്യുന്നു. ഇന്ന് നീ നിന്റെ ഭാര്യയായ ശുഭാചാരിണിയെ ദർശിക്കും.

Verse 140

रूपार्थं चरतेऽरण्यं चरंती सुमहत्तपः । मतं मे ब्रह्मणो वाक्याद्यदि ते देव रोचते । रूपं निर्वर्त्तयाम्यद्य तव कांतं दिवस्पते

യോഗ്യമായ രൂപം തേടി അവൾ അരണ്യത്തിൽ വസിച്ച് മഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്യുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വചനപ്രകാരം എന്റെ അഭിപ്രായം—ഹേ ദേവാ, ഹേ ദിവസ്പതേ, നിനക്കിഷ്ടമെങ്കിൽ ഇന്ന് ഞാൻ നിനക്കായി പ്രിയവും മനോഹരവുമായ രൂപം നിർമ്മിച്ചു തരാം.

Verse 141

ईश्वर उवाच । यतो हि भास्वतो रूपं प्रागासीत्परिमंडलम् । ततस्तथेति तं प्राह त्वष्टारं भगवान्रविः

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—മുമ്പ് ഭാസ്വാനായ സൂര്യന്റെ രൂപം പരിമണ്ഡലാകാരമായിരുന്നതിനാൽ, ഭഗവാൻ രവി ത്വഷ്ടാവിനോട് “തഥാസ്തു, അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 142

विश्वकर्मात्वनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वता । भृ मिमारोप्य तत्तेजः शातनायोपचक्रमे

വിവസ്വാനായ സൂര്യന്റെ അനുമതി ലഭിച്ച വിശ്വകർമ്മ ശാകദ്വീപത്തിൽ സൂര്യനെ ഭ്രമണയന്ത്രത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച്, ആ ദഹനതേജസ്സിനെ കുറയ്ക്കാനുള്ള പ്രവർത്തനം ആരംഭിച്ചു.

Verse 143

भ्रमताऽशेषजगतामधिभूतेन भास्वता । समुद्रा द्रविणोपेताश्चुक्षुभुश्च समन्ततः

അശേഷ ലോകങ്ങളുടെ അധിഭൂതനായ ആ ദീപ്തിമാൻ ഭാസ്വാൻ ഭ്രമിപ്പിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ധനരത്നസമ്പന്നമായ സമുദ്രങ്ങൾ എല്ലാടവും കുലുങ്ങി മഥനമെന്നപോലെ ഉന്മത്തമായി ഉയർന്നു.

Verse 144

भ्रमता खलु देवेशि सचंद्रग्रहतारकम् । अधोगति महाभागे बभूवाक्षिप्तमाकुलम्

ഹേ ദേവേശി, അവൻ ഭ്രമിക്കുമ്പോൾ ചന്ദ്രൻ, ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ എന്നിവയോടുകൂടിയ സമസ്ത ആകാശമണ്ഡലവും കലങ്ങി, ഹേ മഹാഭാഗേ, താഴോട്ടു വീഴുന്നതുപോലെ എറിഞ്ഞുകളഞ്ഞതുപോലെ അശാന്തമായി തോന്നി.

Verse 145

विक्षिप्तसलिलाः सर्वे बभूवुश्च तथा नदाः । व्यभिद्यंत तथा शैलाः शीर्णसानुनिबंधनाः

എല്ലാ നദികളുടെയും ജലം ചിതറിപ്പോയി; അതുപോലെ പർവതങ്ങളും പിളർന്ന്, അവയുടെ ശിഖരങ്ങളും ബന്ധനസന്ധികളും തകർന്നു നശിച്ചു.

Verse 146

ध्रुवाधाराण्यशेषाणि धिष्ण्यानि वरवर्णिनि । भ्राम्यद्रश्मिनिबद्धानि अधो जग्मुः सहस्रशः

ഹേ വരവർണിനി! ധ്രുവത്തെ ആശ്രയമായി കൊണ്ടു നിലകൊണ്ടിരുന്ന എല്ലാ ദിവ്യധിഷ്ണ്യങ്ങളും, ചുറ്റുന്ന രശ്മികളാൽ ബന്ധിതമായി, സഹസ്രശഃ അധോ പതിച്ചു।

Verse 147

व्यशीर्यंत महामेघा घोरारावविराविणः । भास्वद्भ्रमणविभ्रांतभूम्याकाशमहीतलम्

അപ്പോൾ ഭീകരഗർജ്ജനത്തോടെ മുഴങ്ങുന്ന മഹാമേഘങ്ങൾ പിളർന്ന് ചിതറിയു; ഭാസ്വതന്റെ ഭ്രമണചലനത്താൽ ഭൂമി, ആകാശം, മഹീതലം എല്ലാം വിറച്ചു വിഭ്രാന്തമായി।

Verse 148

जगदाकुलमत्यर्थं तदाऽसीद्वरवर्णिनि । त्रैलोक्ये सकले देवि भ्रममाणे महर्षर्यः । देवाश्च ब्रह्मणा सार्द्धं भास्वंतमभितुष्टुवुः

ഹേ വരവർണിനി! അപ്പോൾ ലോകം അത്യന്തം ആകുലമായി. ഹേ ദേവി! സമസ്ത ത്രൈലോക്യവും ഭ്രമിക്കുമ്പോൾ, മഹർഷികളും ബ്രഹ്മാവോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും ഭാസ്വതനെ സ്തുതിച്ചു।

Verse 149

देवा ऊचुः । आदिदेवोऽसि देवानां जातमेतत्स्वयं तव । सर्गस्थित्यंतकालेषु त्रिधा भेदेन तिष्ठसि

ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—നീ ദേവന്മാരുടെയും ആദിദേവനാണ്; ഇതെല്ലാം നിനക്കിൽ നിന്നുതന്നെ സ്വയം ഉദ്ഭവിച്ചതാണ്. സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, പ്രളയകാലങ്ങളിൽ നീ ത്രിവിധ ഭേദത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 151

ऋषयश्च ततः सप्त वसिष्ठात्रिपुरोगमाः । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः स्वस्ति स्वस्तीति वादिनः । वेदोक्तिभिरथाग्र्याभिर्वालखिल्याश्च तुष्टुवुः

പിന്നീട് വസിഷ്ഠനെ മുൻപാക്കി സപ്തർഷികൾ നാനാവിധ സ്തോത്രങ്ങളാൽ ‘സ്വസ്തി! സ്വസ്തി!’ എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ച് സ്തുതിച്ചു; വാലഖില്യരും വേദോക്ത ശ്രേഷ്ഠ വചനങ്ങളാൽ സ്തവിച്ചു।

Verse 152

वालखिल्या ऊचुः । नमस्त ऋक्स्वरूपाय सामरूपाय ते नमः । यजुःस्वरूपरूपाय साम्नां धामग ते नमः

വാലഖില്യർ പറഞ്ഞു— ഋക്‌സ്വരൂപനായ നിനക്കു നമസ്കാരം; സാമസ്വരൂപനായ നിനക്കു നമസ്കാരം. യജുഃസ്വരൂപനായ നിനക്കു നമസ്കാരം; സാമങ്ങളുടെ ധാമമായ നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 153

ज्ञानैकरूपदेहाय निर्धूततमसे नमः । शुद्धज्योतिःस्वरूपाय त्रिमूर्तायामलात्मने

ജ്ഞാനമേ ഏകസ്വരൂപദേഹനായും തമസ്സിനെ അകറ്റിയവനായും ഉള്ളവനു നമസ്കാരം. ശുദ്ധജ്യോതി സ്വരൂപനായ ത്രിമൂർത്തി, അമലാത്മാവിനു നമസ്കാരം.

Verse 154

वरिष्ठाय वरेण्याय सर्वस्मै परमात्मने । नमोऽखिलजगद्व्यापिरूपायानंतमूर्त्तये

അത്യുത്തമനും വരണീയനും സർവ്വമയനുമായ പരമാത്മാവിനു നമസ്കാരം. അഖിലജഗത്തിലും വ്യാപിക്കുന്ന സ്വരൂപമുള്ള അനന്തമൂർത്തിക്കു നമസ്കാരം.

Verse 155

सर्वकारणभूताय निष्ठाय ज्ञान चेतसाम् । नमः सूर्यस्वरूपाय प्रकाशालक्ष्यरूपिणे

സർവ്വകാരണങ്ങളുടെ മൂലഭൂതനും ജ്ഞാനനിഷ്ഠചേതസ്സുകളുടെ സ്ഥിരാശ്രയവും ആയവനു നമസ്കാരം. സൂര്യസ്വരൂപനും പ്രകാശമയനും ആയിട്ടും അലക്ഷ്യസ്വരൂപനായ പ്രഭുവിനു നമസ്കാരം.

Verse 156

भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा दिनकृते नमः । सर्वस्मै हेतवे चैव संध्याज्यो त्स्नाकृते नमः

ഹേ ഭാസ്കരാ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ ദിനകർത്താവേ, നിനക്കു നമസ്കാരം. സർവ്വഹേതുവിനു നമസ്കാരം; കൂടാതെ സന്ധ്യയും ജ്യോത്സ്നയും സൃഷ്ടിക്കുന്നവനു നമസ്കാരം.

Verse 157

त्वं सर्वमेतद्भगवञ्जगच्च भ्रमता त्वया । भ्रमत्याविश्वमखिलं ब्रह्मांडं सचराचरम् । त्वदंशुभिरिदं सर्वं स्पृष्टं वै जायते शुचि

ഹേ ഭഗവൻ! ചരാചരമായ ഈ സമസ്ത ജഗത്തും നീ തന്നെയാണ്. നീ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ സമഗ്ര വിശ്വവും ഈ പൂർണ്ണ ബ്രഹ്മാണ്ഡവും ചരാചരങ്ങളോടെ ചലിക്കുന്നു. നിന്റെ കിരണസ്പർശത്തിൽ എല്ലാം ശുദ്ധവും ദീപ്തവുമാകുന്നു.

Verse 158

क्रियते त्वत्करस्पर्शैर्जलादीनां पवित्रता

നിന്റെ കരസ്പർശമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ജലം മുതലായ എല്ലാം പവിത്രമാകുന്നു.

Verse 159

होमदानादिको धर्मो नोपकाराय जायते । तात यावन्न संयोगि जगदेतत्त्वदंशुभिः

ഹേ താത! ഈ ജഗത്ത് നിന്റെ ദിവ്യകിരണങ്ങളോട് സംയുക്തമാകുന്നതുവരെ, ഹോമം ദാനം മുതലായ കർമ്മങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉപകാരകധർമ്മമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നില്ല.

Verse 160

ऋचस्ते सकला ह्येतास्तथा यानि यजूंषि च । सकलानि च सामानि निपतंति त्वदंगतः

ഈ എല്ലാ ഋക്കുകളും നിന്റേതുതന്നെ; അതുപോലെ യജുസ്സുമന്ത്രങ്ങളും നിന്റേതു. സമസ്ത സാമഗാനങ്ങളും നിന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച് പ്രവഹിക്കുന്നു.

Verse 161

ऋङ्मयस्त्वं जगन्नाथ त्वमेव च यजुर्मयः । यतः साममयश्चैव ततो नाथ त्रयीमयः

ഹേ ജഗന്നാഥാ! നീ ഋഗ്മയൻ, നീ തന്നെയാണ് യജുർമയൻ; നീ സാമമയനും ആകയാൽ, ഹേ നാഥാ, നീ വേദത്രയീസ്വരൂപൻ തന്നെയാണ്.

Verse 162

त्वमेव ब्रह्मणो रूपं परं चापरमेव च । मूर्त्तामूर्त्तं तथा सूक्ष्मं स्थूलं रूपेण संस्थितः

നീ തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മത്തിന്റെ സ്വരൂപം—പരവും അപരവും; നീ തന്നെയാണ് മൂർത്തവും അമൂർത്തവും, സൂക്ഷ്മവും സ്ഥൂലവും, നിന്റെ വിവിധ പ്രകാശരൂപങ്ങളിൽ സ്ഥാപിതൻ।

Verse 163

निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपक्षणात्मकः । प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वं तेजः शमनं कुरु । त्वं देव जगतां हेतोर्दुःखं सहसि दुःसहम्

നിമേഷം, കാഷ്ഠാ മുതലായവകൊണ്ട് നിർമ്മിതമായ കാലസ്വരൂപാ, ക്ഷണാത്മക സമയരൂപാ—പ്രസന്നനാകണമേ. സ്വേച്ഛയാൽ നിന്റെ പ്രകാശപ്രകടനം മൃദുവാക്കി, നിന്റെ തേജസ്സിനെ ശമിപ്പിക്കണമേ. ഹേ ദേവാ, ലോകങ്ങളുടെ ഹിതാർത്ഥം നീ അസഹ്യ ദുഃഖം സഹിക്കുന്നു।

Verse 164

त्वं नाथ मोक्षिणां मोक्षो ध्येयस्त्वं ध्यायतां वरः । त्वं गतिः सर्वभूतानां कर्मकांडनिवर्तिनाम्

ഹേ നാഥാ, മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുടെ മോക്ഷം നീ തന്നേ; ധ്യാനികളുടെ പരമ ധ്യേയം നീ തന്നേ; കർമ്മകാണ്ഡമാത്രത്തിൽ നിന്ന് വിരമിച്ച സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ഗതിയും ആശ്രയവും നീ തന്നേ।

Verse 165

शं प्रजाभ्योऽस्तु देवेश शन्नोऽस्तु जगतांपते

ഹേ ദേവേശാ, പ്രജകൾക്ക് മംഗലം ഉണ്ടാകട്ടെ; ഹേ ജഗത്പതേ, ഞങ്ങൾക്കും മംഗലം ഉണ്ടാകട്ടെ।

Verse 166

त्वं धाता विसृजसि विश्वमेक एव त्वं पाता स्थितिकरणाय संप्रवृत्तः । त्वय्यंते लयमखिलं प्रयाति चैतत्त्वत्तोन्यो न हि तपनास्ति सर्वदाता

നീ തന്നെയാണ് ഏക ധാതാവായി വിശ്വത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്; നീ തന്നെയാണ് ഏക പാതാവായി അതിന്റെ സ്ഥിതിക്കായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അവസാനം എല്ലാം നിനക്കുള്ളിൽ തന്നേ ലയിക്കുന്നു; നിന്നൊഴികെ മറ്റൊരു തപനൻ (സൂര്യൻ) ഇല്ല, സർവ്വദാതാവും ഇല്ല।

Verse 167

त्वं ब्रह्मा हरिहरसंज्ञितस्त्वमिन्द्रो वित्तेशः पितृपितरंबुपः समीरः । सोमोऽग्निर्गगनमहाधरादिरूपः किं न त्वं सकलमनोरथप्रदाता

നീ തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മാവ്; നീ തന്നെയാണ് ഹരി-ഹര എന്ന നാമങ്ങളാൽ പ്രസിദ്ധൻ; നീ തന്നെയാണ് ഇന്ദ്രൻ, നീ തന്നെയാണ് ധനാധിപൻ. നീ തന്നെയാണ് പിതൃഗണങ്ങളും അവരുടെ പിതാവും; നീ തന്നെയാണ് ജലം, നീ തന്നെയാണ് വായു. നീ തന്നെയാണ് സോമനും അഗ്നിയും; നീ തന്നെയാണ് ആകാശവും മഹാപർവതാദി എല്ലാ രൂപങ്ങളും—അതിനാൽ നീ സകല മനോരഥങ്ങളും നല്കുന്നവൻ അല്ലാതെ എങ്ങനെ?

Verse 168

यज्ञैस्त्वामनुदिनमात्मकर्म्मसक्ताः स्तुवन्तो विविधपदैर्द्विजा यजंति । ध्यायन्तः सविनयचेतसो भवन्तं योगस्थाः परमपदं प्रयांति मर्त्त्या

ദിവസേന സ്വനിയതകർമ്മങ്ങളിൽ ലീനരായ ദ്വിജർ യജ്ഞങ്ങളാൽ നിന്നെ ആരാധിക്കുന്നു; വിവിധ പദങ്ങളുള്ള സ്തോത്രങ്ങളാൽ നിന്നെ സ്തുതിക്കുന്നു. വിനയപൂർണ്ണമായ ഹൃദയത്തോടെ നിന്നെ ധ്യാനിച്ച് യോഗസ്ഥിതിയിലുള്ള മർത്ത്യർ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 169

तपसि पचसि विश्वं पासि भस्मीकरोषि प्रकटयसि मयूखैर्ह्लादयतस्यंशुगर्भैः । सृजसि कमलजन्मा पालयस्यच्युताख्यः क्षपयसि च युगांते रुद्ररूपस्त्वमेकः

തപസ്സാൽ നീ വിശ്വത്തെ ചൂടാക്കി പാകമാക്കുന്നു; അതിനെ കാക്കുന്നു; ഭസ്മമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ആനന്ദഗർഭമായ കിരണമാലകളാൽ നീ എല്ലാം വെളിപ്പെടുത്തി പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. കമലജന്മ ബ്രഹ്മരൂപത്തിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, അച്യുത വിഷ്ണുരൂപത്തിൽ പാലിക്കുന്നു, യുഗാന്തത്തിൽ രുദ്രരൂപത്തിൽ ലയിപ്പിക്കുന്നു—എങ്കിലും നീ ഒരുവനേ.

Verse 171

विवस्वते प्रणतजनानुकम्पिने महात्मने समजवसप्तसप्तये । सतेजसे कमलकुलालिबंधवे सदा तमःपटलपटावपाटिने

പ്രണതജനങ്ങളോടു കരുണ കാണിക്കുന്ന വിവസ്വാന്നു നമസ്കാരം; സമവേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഏഴ് അശ്വങ്ങളാൽ യുക്തനായ മഹാത്മാവിനു നമസ്കാരം. തേജോമയനായി താമരക്കൂട്ടത്തിന്റെ മിത്രനായവനു നമസ്കാരം; സദാ അന്ധകാരത്തിന്റെ തിരശ്ശീലകൾ കീറിമാറ്റുന്നവനു നമസ്കാരം.

Verse 172

पावनातिशयसर्वचक्षुषे नैककामविषयप्रदायिने । भासुरामलमयूखमालिने सर्वभूतहितकारिणे नमः

അത്യന്തം പാവനനായി സർവ്വരുടെ കണ്ണുപോലെ നിലകൊള്ളുന്ന പ്രഭുവിനു നമസ്കാരം; അനേകം ഇഷ്ടവിഷയങ്ങൾ നൽകുന്നവനു നമസ്കാരം. ഭാസ്വരവും നിർമലവുമായ കിരണമാലകളാൽ അലങ്കൃതനായവനു നമസ്കാരം; സർവ്വഭൂതഹിതകാരിയായവനു നമസ്കാരം.

Verse 173

अजाय लोकत्रयभावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय । नमो महाकारुणिकोत्तमाय सूर्याय वस्तुप्रभवालयाय

അജൻ, ത്രിലോകപോഷകൻ, സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ അന്തരാത്മാവ്, പ്രജകളുടെ ഗോപതി, ധർമ്മമയ വൃഷഭസ്വരൂപൻ—ആ സૂર്യദേവനു നമസ്കാരം. മഹാകരുണയിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, സകല തത്ത്വോത്ഭവത്തിന്റെ ആശ്രയമായ സૂર്യനു പ്രണാമം.

Verse 174

विवस्वते ज्ञानभृतेऽन्तरात्मने जगत्प्रतिष्ठाय जगद्धितैषिणे । स्वयंभुवे निर्मललोकचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः

വിവസ്വാൻ—ജ്ഞാനധാരി, അന്തരാത്മാവ്; ജഗത്തിന്റെ പ്രതിഷ്ഠയും ജഗദ്ധിതൈഷിയും; സ്വയംഭൂ, നിർമ്മല ലോകചക്ഷു; ദേവോത്തമൻ, അമിത തേജസ്സുള്ളവൻ—നിനക്കു നമഃ.

Verse 175

क्षणमुदयाचलभालितार्च्चिः सुरगणगीतिगरिष्ठगीतः । त्वमुत मयूखसहस्रवज्जगति विकासितपद्मनाभः

ക്ഷണമാത്രത്തിൽ നിന്റെ ജ്വാലാമയ പ്രഭ ഉദയാചലത്തിന്റെ ലലാടത്തെ അലങ്കരിക്കുന്നു; ദേവഗണങ്ങൾ ഗൗരവമുള്ള സ്തോത്രഗാനം പാടുന്നു. സഹസ്ര കിരണങ്ങളാൽ നീ ജഗത്തെ ഉണർത്തുന്നു—പദ്മം വിരിയുന്നതുപോലെ.

Verse 176

तव तिमिरासवपानमदाद्भवति विलोहितविग्रहता । मिहिरविभासतया सुतरां त्रिभुवनभावनमात्रपरः

തമസ്സെന്ന ആസവം പാനിച്ചതിന്റെ മദത്തിൽ നിന്റെ വിഗ്രഹം അരുണവർണ്ണമായി തോന്നുന്നു; എന്നാൽ മിഹിരപ്രഭയാൽ നീ പൂർണ്ണമായി ത്രിഭുവനപോഷണത്തിലേയ്ക്ക് മാത്രം പരനാകുന്നു.

Verse 177

रथमारुह्य समावयवं रुचिरविकलितदिव्यहयम् । सततमरिबले भगवंश्चरसि जगद्धितबद्धरसः

സുസംയോജിത അവയവങ്ങളുള്ള നിന്റെ രഥം ആരോഹിച്ച്, മനോഹരവും ക്ഷീണമില്ലാത്ത ദിവ്യഹയങ്ങളോടുകൂടി, ഹേ ഭഗവാൻ, നീ നിരന്തരം സഞ്ചരിക്കുന്നു—ശത്രുബലം ദമിപ്പിച്ച്, ജഗദ്ധിതത്തിൽ രസബന്ധനായ്.

Verse 178

अमृतमयेन रसेन समं विबुधपितॄनपि तर्प्पयसे । अरिगणसूदन तेन तव प्रणतिमुपेत्य लिखामि वपुः

നിന്റെ അമൃതമയ രസത്താൽ നീ ദേവന്മാരെയും പിതൃഗണങ്ങളെയും സമമായി തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഹേ അരിഗണസൂദന, അതുകൊണ്ട് ഭക്തിയോടെ നിന്നെ പ്രണാമം ചെയ്ത്, എന്റെ അന്തരത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ഈ സ്തുതിയെ അർപ്പിക്കുന്നു।

Verse 179

शुभसमवर्णमयं रचितं तव पदपांसुपवित्रतमम् । नतजनवत्सल मां प्रणतं त्रिभुवनपावन पाहि रवे

ഹേ രവി, നിന്റെ പാദധൂളി പരമപവിത്രമാണ്; ശുഭവും സമസ്വരവുമായ വാക്കുകളാൽ നെയ്ത ഈ സ്തുതി നിനക്കേ അർപ്പണം. ഹേ നതജനവത്സല, നിന്റെ പാദങ്ങളിൽ പ്രണതനായ എന്നെ കാക്കേണമേ—ഹേ ത്രിഭുവനപാവന।

Verse 180

इति सकलजगत्प्रसूति भूतं त्रिभुवनभावनधामहेतुमेकम् । रविमखिलजगत्प्रदीपभूतं त्रिदशवरं प्रणतोऽस्मि देवदेवम्

ഇങ്ങനെ ഞാൻ ആ ഏക റവിയെ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു—സകല ജഗത്തിന്റെ പ്രസൂതി-മൂലമായും, ത്രിഭുവനത്തെ ധരിക്കുന്ന ഏക കാരണവും ധാമവും ആയവനെ; അഖില വിശ്വത്തിന് ദീപമായി പ്രകാശിക്കുന്ന, ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദേവദേവനെ।

Verse 181

ईश्वर उवाच । हाहाहूहश्च गन्धर्वो नारदस्तुंबरुस्तथा । उपगातुं समारब्धा गांधर्वकुशला रविम्

ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു—ഹാഹാ, ഹൂഹൂ എന്ന ഗന്ധർവ്വന്മാരും, നാരദനും തുംബരുവും—ഗാന്ധർവ്വസംഗീതത്തിൽ നിപുണർ—രവിയെ സ്തുതിച്ച് പാടാൻ ആരംഭിച്ചു।

Verse 182

षड्जमध्यमगांधारग्रामत्रयविशारदाः । मूर्छनाभिश्च तानैश्च सुप्रयोगैः सुखप्रदम्

അവർ ഷഡ്ജ, മധ്യമ, ഗാന്ധാര എന്ന മൂന്ന് ഗ്രാമങ്ങളിൽ വിശാരദർ; മൂർച്ചനകൾ, താനങ്ങൾ, ഉത്തമപ്രയോഗങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് ഹൃദയത്തിന് സുഖം നൽകുന്ന ഗാനം ആലപിച്ചു।

Verse 183

सप्तस्वरविनिर्वृत्तं यतित्रयविभूषितम् । सप्तधातुसमायुक्तं षड्जाति त्रिगुणाश्रयम्

ആ ഗാനം സപ്തസ്വരങ്ങളിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച്, യതിത്രയത്താൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. സപ്തധാതുസമന്വിതമായി, ഷഡ്ജാതികളിൽ സ്ഥാപിതമായി, ത്രിഗുണാശ്രയമായിരുന്നു.

Verse 184

चतुर्गीतसमायुक्तं चतुवर्णसमुत्थितम् । चतुर्वर्णप्रतीकारं सप्तालंकारभूषितम्

അത് നാലുവിധ ഗീതങ്ങളാൽ സമായുക്തമായി, ചതുര്‍വര്‍ണങ്ങളിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചു. ചതുര്‍വര്‍ണപ്രതീകം ധരിച്ചു, സപ്താലങ്കാരങ്ങളാൽ ഭൂഷിതമായി.

Verse 185

त्रिस्थानशुद्धं त्रिलयं सम्यक्कालव्यवस्थितम् । चित्ते चित्ते च नृत्ये च रसेषु लयसंयुतम्

അത് ത്രിസ്ഥാനങ്ങളിൽ ശുദ്ധമായി, ത്രിലയസമ്പന്നമായി, കാലത്തിൽ സമ്യകായി ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ചിത്ത-ഭാവത്തിൽ, നൃത്തത്തിൽ, രസങ്ങളിൽ ലയസമന്വയം ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 186

चतुर्विंशद्गुणैर्युक्तं जगुर्गीतं च गायनाः । विश्वार्ची च घृताची च उर्वश्यथ तिलोत्तमा

ഗായകർ ഇരുപത്തിനാലു ഗുണങ്ങളാൽ യുക്തമായ ആ ഗാനം ആലപിച്ചു. വിശ്വാർചീ, ഘൃതാചീ, ഉർവശീ, തിലോത്തമയും അതിൽ ചേർന്നു.

Verse 187

मेनका सहजन्या च रंभा चाप्सरसां वरा । चतुर्विधपदं तालं त्रिप्रकारं लयत्रयम्

മേനകാ, സഹജന്യാ, രംഭാ—അപ്സരസ്സുകളിൽ ശ്രേഷ്ഠർ—ചതുര്വിധ പദയുക്ത താളവും, ത്രിപ്രകാരവും, ലയത്രയവും സഹിതം (പ്രകടിപ്പിച്ചു).

Verse 188

यतित्रयं तथाऽतोद्यं नाट्यं चैव चतुर्विधम् । ननृतुर्जगतामीशे लिख्यमाने विभावसौ

മൂന്നു യതികളോടും വാദ്യനാദത്തോടും ചതുര്വിധ നാട്യകലകളോടും കൂടി അവർ ജഗദീശ്വരന്റെ സന്നിധിയിൽ നൃത്തം ചെയ്തു. വിഭാവസു അഗ്നിദേവൻ ആ ദൃശ്യം എഴുതിവെക്കുന്നതുപോലെ സാക്ഷിയായി നിന്നു.

Verse 189

भावान्भावविशारद्यः कुर्वन्त्यो विधिवद्बहून् । देवदुन्दुभयः शंखाः शतशोऽथ सहस्रशः

ഭാവവിശാരദരായ അവർ വിധിപൂർവ്വം അനേകം ശുഭാനുഷ്ഠാനങ്ങൾ നടത്തി. അപ്പോൾ ദേവദുന്ദുഭികളും ശംഖധ്വനികളും നൂറുകളല്ല—ആയിരങ്ങളായി മുഴങ്ങി.

Verse 190

अनाहता महादेवि नेदिरे घननिस्वनाः । गायद्भिश्चैव गंधर्वैर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः

ഹേ മഹാദേവീ! അവിടെ അനാഹതമായി ഉയർന്ന ഘനഗംഭീര നാദങ്ങൾ മുഴങ്ങി. ഗന്ധർവർ പാടുകയും അപ്സരാഗണങ്ങൾ നൃത്തം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.

Verse 191

अवाद्यंत ततस्तत्र वेणुवीणादिझर्झराः । पणवाः पुष्कराश्चैव मृदंगपटहानकाः

പിന്നീട് ആ സഭയിൽ വേണു, വീണ തുടങ്ങിയ ഝർഝര വാദ്യങ്ങൾ മുഴങ്ങി. പണവം, പുഷ്കരം, മൃദംഗം, പടഹം, ആനകം എന്നിവയും നാദിച്ചു.

Verse 192

तूर्यवादित्रघोषैश्च सर्वं कोलाहलीकृतम् । ततः कृतांजलिपुटा भक्तिनम्रात्ममूर्त्तयः

തൂര്യവാദ്യങ്ങളുടെ ഘോഷത്തോടെ എല്ലായിടവും ഉത്സവകോളാഹലമായി മുഴങ്ങി. തുടർന്ന് അവർ കൈകൾ അഞ്ജലിയായി ചേർത്ത്, ഭക്തിയാൽ നമ്രമായ മനസ്സോടെ നമിച്ചു നിന്നു.

Verse 193

ततः कलकले तस्मिन्सर्वदेवसमागमे । संवत्सरं भ्रमस्थस्य विश्वकर्मा रवेस्ततः

അപ്പോൾ സർവ്വദേവന്മാരുടെയും ആ കോലാഹലപൂർണ്ണ സംഗമത്തിൽ, നിരന്തരം സഞ്ചരിക്കുന്ന രവി (സൂര്യൻ)യുടെ സേവയിൽ വിശ്വകർമ്മാവ് ഒരു പൂർണ്ണ വർഷം നിലകൊണ്ടു।

Verse 194

तेजसः शातनं चक्रे स्तूयमानस्य दैवतैः । देवं चक्रे समारोप्य भ्रामयामास सूत्रभृत्

ദേവന്മാർ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ വിശ്വകർമ്മാവ് ആ തേജസ്സിന്റെ ശാതനം (കുറയ്ക്കൽ) നടത്തി. ദേവനെ ചക്രത്തിൽ ഇരുത്തി, സൂത്രഭൃത്ത് അതിനെ ചുറ്റിച്ചു।

Verse 195

मृत्पिंडवत्कुलालस्य संस्पृशन्क्षुरधारया । पतंगस्य स्तवं कुर्वन्विश्वकर्मा दिवस्पतेः

കുശവൻ മൂർച്ചയുള്ള ധാരകൊണ്ട് മണ്ണുപിണ്ഡത്തെ സ്പർശിച്ച് രൂപപ്പെടുത്തുന്നതുപോലെ, ദിനപതി പതംഗ (സൂര്യൻ)നെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട് വിശ്വകർമ്മാവ് അവന്റെ തേജസ്സിനെ സൂക്ഷ്മമായി ചുരുക്കി രൂപപ്പെടുത്തി।

Verse 196

तेजसः षोडशं भागं मण्डलस्थमधारयत् । शातितं तस्य तत्तेजो यावत्पादौ वरानने

ആ തേജസ്സിന്റെ പതിനാറിലൊരുഭാഗം അദ്ദേഹം സൂര്യമണ്ഡലത്തിൽ നിലനിർത്തി. ഹേ സുന്ദരമുഖീ, അവന്റെ തേജസ് പാദങ്ങളോളം മാത്രമേ കുറച്ചുള്ളൂ।

Verse 197

यत्तस्य ऋङ्मयं तेजस्तत्प्रभासेऽपतत्प्रिये । यजुर्मयेन देवेशि भाविता द्यौर्महाप्रभोः

ഹേ പ്രിയേ, അവന്റെ ഋഗ്മയ തേജസ് പ്രഭാസയിൽ പതിച്ചു. ഹേ ദേവേശീ, യജുര്മയ ഭാഗം മൂലം മഹാപ്രഭുവിന്റെ ദ്യൗഃ (സ്വർഗ്ഗലോകം) ശക്തിപ്രാപിച്ചു।

Verse 198

स्वर्गं साममयेनापि भूर्भुवःस्वरितिस्थितम् । ततस्तैस्तेजसो भागैर्दशभिः पंचभिस्तथा

സാമമയമായ അംശത്താലും ഭൂഃ, ഭുവഃ, സ്വഃ എന്ന ത്രിവിധസ്ഥാനത്തിലുള്ള സ്വർഗ്ഗലോകം സ്ഥാപിതമായി. തുടർന്ന് ആ തേജസ്സിന്റെ പത്തും അഞ്ചും ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നു പിന്നത്തെ സൃഷ്ടി നടന്നു.

Verse 199

तेन वै निर्मितं चक्रं विष्णोः शूलं हरस्य च । महाप्रभं महाकायं शिबिका धनदस्य च

അവനാൽ തന്നെയാണ് വിഷ്ണുവിന്റെ ചക്രവും ഹരൻ (ശിവൻ)ന്റെ ശൂലവും നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത്; കൂടാതെ ധനദൻ (കുബേരൻ)ന്റെ മഹാപ്രഭയും മഹാകായവുമായ ശിബികയും ഉണ്ടായി.

Verse 200

दण्डः प्रेतपतेः शक्तिर्देवसेनापतेस्तथा । अन्येषां च सुराणां च अस्त्राण्युक्तानि यानि वै

പ്രേതപതി (യമൻ)ന്റെ ദണ്ഡവും, ദേവസേനാപതി (കാർത്തികേയൻ)ന്റെ ശക്തിയും, മറ്റ് ദേവന്മാരുടേതെന്ന് ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പറയുന്ന എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളും—അവയും അവൻ തന്നെയാണ് നിർമ്മിച്ചത്.

Verse 201

यक्षविद्याधराणां च तानि चक्रे स विश्वकृत् । ततः षोडशमं भागं बिभर्त्ति भगवान्रविः । तत्तेजो रविभागश्च खस्थो विचरति प्रिये

ആ വിശ്വകൃത്ത് യക്ഷന്മാർക്കും വിദ്യാധരന്മാർക്കും വേണ്ടിയും അവ (ഉപകരണങ്ങൾ/അലങ്കാരങ്ങൾ) നിർമ്മിച്ചു. തുടർന്ന് ഭഗവാൻ രവി ആ തേജസ്സിന്റെ പതിനാറാം ഭാഗം ധരിക്കുന്നു; പ്രിയേ, രവിഭാഗമായ ആ ദീപ്തി ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 202

इति शातिततेजाः स श्वशुरेणातिशोभनम् । वपुर्दधार मार्त्तंडः पुष्पबाणमनोरमम्

ഇങ്ങനെ ശ്വശുരന്റെ പ്രവർത്തനത്താൽ തേജസ് ശമിതമായപ്പോൾ മാർത്താണ്ഡൻ (സൂര്യൻ) പുഷ്പഗുച്ചംപോലെ മനോഹരവും അത്യന്തം ശോഭനവുമായ ദേഹരൂപം ധരിച്ചു.

Verse 204

अपापां सर्वभूतानां तपसा नियमेन च । सा च दृष्ट्वा तमायांतं परपुंसो विशंकया । जगाम संमुखं तस्य अश्वरूपधरस्य च

അവൾ പാപരഹിതയായി, സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി തപസ്സിലും നിയമവ്രതങ്ങളിലും നിലകൊണ്ടവൾ. അവൻ അടുത്തുവരുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ മറ്റൊരു പുരുഷനെന്നു സംശയിച്ച്, അശ്വരൂപം ധരിച്ച അവന്റെ നേരെ മുഖാമുഖമായി ചെന്നു.