
ശൈവ തത്ത്വസംവാദത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദേവിയോട് പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിലെ ഒരേ പ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന നാലു ലിംഗങ്ങളുടെ സംക്ഷിപ്ത തീർത്ഥയാത്രാവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. സാവിത്രിയുടെ പടിഞ്ഞാറായി, ദിശാസൂചനകളോടെ വിവരിച്ച സ്ഥലത്ത്, കിഴക്കോട്ട് രണ്ട് ലിംഗങ്ങളും പടിഞ്ഞാറോട്ട് രണ്ട് ലിംഗങ്ങളും തത്തത് മുഖാഭിമുഖമായി പ്രതിഷ്ഠിതമാണെന്ന് പറയുന്നു. അവയുടെ നാമങ്ങൾ ക്രമമായി—കുശകേശ്വരൻ (ആദ്യ), ഗർഗേശ്വരൻ (രണ്ടാം), പുഷ്കരേശ്വരൻ (മൂന്നാം), മൈത്രേയേശ്വരൻ (നാലാം) എന്നിങ്ങനെയാണ്. ഭക്തിയോടും ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടും കൂടി ഈ ലിംഗങ്ങളെ ദർശിക്കുന്ന ഭക്തൻ പാപമുക്തനായി ശിവന്റെ പരമധാമം പ്രാപിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രായോഗികവിധിയായി ശുക്ലപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ—പ്രത്യേകിച്ച് വൈശാഖത്തിൽ—ശ്രമപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത് ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജിപ്പിക്കുകയും ശേഷിയനുസരിച്ച് സ്വർണ്ണവും വസ്ത്രാദികളും ദാനം ചെയ്യുകയും വേണമെന്ന് പറയുന്നു. ഈ കടമകൾ പൂർത്തിയാകുമ്പോഴാണ് യാത്ര ‘സമ്പൂർണ്ണം’ എന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്; ദർശനത്തോടൊപ്പം തിഥിനിയമവും സാമൂഹികധർമ്മവും ഏകീകരിക്കുന്നു.
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि लिंगानां च चतुष्टयम् । एकस्थानस्थितानां तु सावित्र्यास्तत्र पश्चिमे
ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ മഹാദേവി, തുടർന്ന് ഒരേ സ്ഥലത്ത് സ്ഥാപിതമായ നാലു ലിംഗങ്ങളുടെ സമുച്ചയത്തിലേക്ക് പോകണം; അവ അവിടെ സാവിത്രീദേവിയുടെ പടിഞ്ഞാറ് ദിശയിലാണ്.
Verse 2
लिंगानां द्वितयं पूर्वे पश्चिमे सम्मुखद्वयम् । कुशकेश्वरनामेति लिंगं वै प्रथमं स्मृतम्
ലിംഗങ്ങളിൽ രണ്ട് കിഴക്കുഭാഗത്ത്, പടിഞ്ഞാറ് അവയ്ക്കെതിരായി രണ്ട് ഉണ്ട്. ആദ്യ ലിംഗം ‘കുശകേശ്വര’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 3
गर्गेश्वरं द्वितीयं तु तृतीयं पुष्करेश्वरम् । मैत्रेयेश्वरनामेति चतुर्थं समुदाहृतम्
രണ്ടാമത് ‘ഗർഗേശ്വരൻ’, മൂന്നാമത് ‘പുഷ്കരേശ്വരൻ’; നാലാമത് ‘മൈത്രേയേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 4
एतानि यस्तु लिंगानि पश्येद्भक्त्या जितेन्द्रियः । स मुक्तः पातकैः सर्वैर्गच्छेच्छिवपुरं महत्
ഇന്ദ്രിയസംയമനത്തോടെ ഭക്തിയോടെ ഈ ലിംഗങ്ങളെ ദർശിക്കുന്നവൻ, സർവ്വ പാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനായി മഹത്തായ ശിവപുരത്തിലേക്ക് ഗമിക്കുന്നു.
Verse 5
शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां वैशाखे तु विशेषतः । स्नानं कृत्वा प्रयत्नेन ब्राह्मणांस्तत्र भोजयेत्
വിശേഷിച്ച് വൈശാഖമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, പരിശ്രമത്തോടെ അവിടെ ബ്രാഹ്മണർക്കു ഭോജനദാനം ചെയ്യണം.
Verse 6
तेभ्यो दद्याद्यथाशक्त्या काञ्चनं वसनानि च । एवं कृते भवेद्यात्रा परिपूर्णा सुरेश्वरि
അവർക്കു തനിക്കുള്ള ശേഷിയനുസരിച്ച് സ്വർണ്ണവും വസ്ത്രങ്ങളും ദാനം ചെയ്യണം. ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ, ഹേ സുരേശ്വരീ, യാത്ര പരിപൂർണ്ണമാകും.
Verse 173
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कुशकादिलिंगचतुष्टयमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिसप्तत्युत्तरततमोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീസ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതിസാഹസ്രീ സംഹിതയിൽ, ഏഴാം പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ആദ്യ ‘പ്രഭാസക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യ’ ഭാഗത്തിൽ ‘കുശകാദി നാലു ലിംഗങ്ങളുടെ മഹാത്മ്യവർണ്ണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള 173-ാം അധ്യായം സമാപിച്ചു.